ص۱۶۰ـ نقد قلب غیر رایج گشت در بازار وصل / در فراق اندر گداز امتحان ما همچنان:
نقد قلب: سکه رایج ناسره و ناخالص. / گداز امتحان: برای تشخیص سکه طلای سره از ناسره آن را حرارت می‌دادند.

ص۱۶۲ـ گوگرد احمر: گوگرد سرخ. کبریت احمر. کنایه از اکسیر. لقب زر است در اصطلاح کیمیاگران. (لغت‌نامه دهخدا) کنایه از هر چیز نادر.
ص۱۶۳ـ زعفران را راست می‌گویند می‌آرد نشاط / خنده‌ها دارد به رنگ زرد من بی‌درد من:
یکی از خواص گیاه زعفران ایجاد خنده و نشاط‌آوری است. مصراع دوم حسن تعلیل دارد.
ص۱۶۳ـ بسته راه وصل بر من مهره‌سان از شش جهت… :
در بازی نرد، گرفتن شش خانه مقابل مهره‌های حریف به گونه‌ای که نتواند حرکتی بکند، ششدر گفته می‌شود.
ص۱۶۵ـ پشت دست گزیدن: کنایه از افسوس و حسرت خوردن. پشیمان شدن.
ص۱۶۶ـ ای جمال تو ز انداز بیانها افزون / وی کمال تو ز پرواز گمانها بیرون… :تمام ابیات این غزل ۱۲ بیتی که با تخلص مفتون سروده شده، مرصّع است.
انداز: مقیاس و اندازه. از کلمات پرکاربرد در شعر سبک هندی است.
ص۱۶۷ـ دوش در تسخیر دل ساقی سلیمانی نمود… :
تلمیح دارد به داستان حضرت سلیمان(ع) که اجنّه را در تسخیر خود داشت.در قرآن نیز بدان تصریح شده است: «و من الجن من یعمل بین یدیه باذنه» (سبأ/۱۲)
ص۱۶۸ـ ترسم که یاسمین تو نیلوفری شود / بار قبا مدار روا بر تن چنین:
یاسمین: یاسمن، گل خوشبو به رنگ زرد، سفید یا کبود. در اینجا یاسمن سفید مد نظر است که استعاره از تنمعشوق است. / نیلوفری: کبود.
قبا: جامه‎ای است معروف که از سوی پیش باز است و پس از پوشیدن دو طرف پیش رابا دکمه به هم پیوندند. (لغت‌نامه دهخدا)
شاعر پیکر سپید معشوق را آنچنان ظریف می‎داند که حتی ممکن است بار جامه را تحمل نکند و کبود شود.
ص۱۶۸ـ نگشاده شست غمزه به خاک افکند شکار… :
شست: جای گرفتن سوفار تیر، یعنی انگشت بزرگ. / شست گشادن: پرتاب کردن تیر.
ص۱۶۸ـ دید از تو جنبش مژه‌ای دل ز من برید / هرگز ندیده‎ایم دو بر هم زن چنین:
دو بر هم زن: (صفت فاعلی مرکب مرخم) از واژگان عامیانه این دوره است که امروزه نیز متداول است. استعاره از مژه‌های معشوق.
ص۱۶۸ـ شعر مرا فقیر فغانی شنید و گفت… : مصراع دوم این بیت از غزل فغانی تضمین شده است:
عاشق ز چاک پیرهنش مرد و زنده شد یوسف نداشت نکهت پیراهن چنین
(فغانی، ۱۳۴۰: ۳۵۰)
ص۱۶۹ـ چشمت که گشته خانه مردم سیاه از او… : به اقتفای غزل حافظ سروده شده است:
خـط عـذار یـار کـه بگـرفـت ماه از او خوش حلقه‌ای است لیک بدر نیست راه از او
(حافظ، ۱۳۶۲: ۸۲۶)
در این غزل ۶ بیتی، قافیه «آه» سه بار تکرار شده است.
ص۱۶۹ـ نُقل: مزه شراب. آنچه به عنوان مزه همراه شراب می‎خورند.
ص۱۷۰ـ آب آتشناک: ترکیب پارادوکسی. معمولا استعاره از شراب است. در این بیت استعاره از لب‌های معشوق.
ص۱۷۰ ـ خوبان به حال عاشقان رحم آورند الاکِ تو: قافیه معموله است.
ص۱۷۰ـ در گوش من ز روح فغانی رسد فقیر… : مصراع دوم این بیت از غزل فغانی تضمین شده است:

 

از یک اشاره می‌کشی و زنده می‎کنی

صد آفرین به غمزه سحرآفرین تو (فغانی، ۱۳۴۰: ۳۷۰)

ص۱۷۱ـ باددستی: تهی دستی. ولخرجی، اسراف و بذل و بخشش بی‎قاعده.
ص۱۷۲ـ … دگر به قتل که شمشیر بر کمر بسته:
تیغ و شمشیر در توصیف معشوق (مذکر) شعر سبک هندی بسامد بالایی دارد.تیغ ابزار مهمی برای مردان در فرهنگ هند محسوب می‌شود و وسیله آراستن آنان است. اهمیت آن به حدی است که سربازان و جماعات جنگی، سلاح‌های خود را نیایش می‎کنند. در نظر سیک‌ها خنجر و شمشیر یکی از پنج کافی است که نشانه نظم روحانی می‎باشد و آن را نشانه خرد و احترام به نفس و آمادگی برای مبارزه می‌دانند، اما فقط برای دفاع از خود یا حمایت از مظلوم و ضعیف. شاید این موارد در بسامد بالای تیغ و تصویرآفرینی با آن در شعر شاعران سبک هندی بی‌تأثیر نبوده باشد. (متدین، ۱۳۸۵: ۳۱۹)
ص۱۷۲ـ هزار نکته جمالت بر آفتاب گرفته:

دلیل الکترونیکی، کارکردهای امضای سنتی را با بهره گرفتن از دو شیوه امضای الکترونیکی و فرض انتساب سند به صادر کننده تأمین می‌کند که به بررسی آنها می پردازیم.

۳-۲-۲-۳- برابری امضای الکترونیکی و امضای سنتی

قانون ایران، امضای الکترونیکی را معادل امضای سنتی دانسته است. ماده ۷ قانون تجارت الکترونیک، مقرر می‌دارد: «هرگاه قانون، وجود امضاء را لازم بداند امضای الکترونیکی مکفی است». به این ترتیب، هر نوع امضای الکترونیکی از جمله امضای غیر مطمئن، از نظر قانون، شرط نیاز به امضاء را برآورده می‌کند (عبداللهی، ۱۳۹۱، ص ۷۴).
بر این ماده ایراد نموده اند که اعطای چنین ارزشی به امضای الکترونیکی، امنیت روابط حقوقی را مختل می‌کند زیرا تمامی انواع امضای الکترونیکی قادر به تأمین کارکردهای امضای سنتی نیستند. امضایی که از نظر فنی ایمن نباشد به راحتی قابل جعل است و هرگز نمی‌تواند اطمینانی معادل امضای سنتی ایجاد کند. امضای سنتی با خصایص فیزیولوژیکی و روانی فرد مرتبط است و در صورت انکار و تردید نسبت به آن، می‌توان از طریق تطبیق آن با نمونه امضای دارنده امضا، اصالت آن را بررسی کرد ما امضای الکترونیکی به جز امضای ریست سنجی از چنین امتیازی برخوردار نیست به همین جهت، اعطای چنین ارزشی به امضای الکترونیکی شایسته نیست.
این ایراد به نظر صحیح نمی رسد زیرا همانگونه که سابقاً بیان کردیم، قانونگذار، امضای الکترونیکی را هر علامتی تعریف کرده است که به طور منطقی، متصل به داده پیام باشد. یعنی برای آنکه یک امضاء مشمول تعریف امضای الکترونیکی باشد اتصال منطقی امضاء به داده پیام شرط است. منطقی بودن اتصال که در حقیقت همان « معقول بودن» است، با توجه به معیار «سنجش عقلایی» که در بند «ن» ماده ۲ قانون تجارت الکترونیک ارائه شده است ارزیابی می‌شود. یعنی این مسئله که آیا امضاء به داده پیام متصل است یا خیر، با توجه به اوضاع و احوال مبادله داده پیام از جمله طبیعت مبادله، مهارت وموقعیت طرفین، حجم مبادلات طرفین در موارد مشابه، در دسترس بودن گزینه های پیشنهادی و رد آن گزینه ها از جانب هر یک از طرفین، هزینه گرینه های پیشنهادی، عرف و روش های معمول و مورد استفاده در این نوع مبادلات، ارزیابی می‌شود.

بنابراین، در یک معامله کم بهاء، استفاده از یک امضای بسیار ساده مثل درج نام شخص در زیر سند می‌تواند این شرط را تحقق بخشد اما در یک معامله پر بها، از آنجا که چنین امضایی به راحتی قابل جعل است، منطقاً متصل به داده پیام محسوب نمی‌شود و به همین جهت چنین امضایی در چنین سندی اصولاً مشمول تعریف امضای الکترونیکی نمی باشد احراز هویت صادر کننده سند، حداقل کارکردی است که قانونگذار از امضای الکترونیکی انتظار دارد و روش های فنی که برای امضای سند به کار می روند باید در حد معقول و با توجه به نوع و اوضاع و احوال معامله، قادر به تأمین این شرط باشند. در حقیقت، تأمین کارکردهای اساسی امضای دستی، پیش نیازی است که روش های فنی امضا، باید از آن برخوردار باشند تا امضای الکترونیکی قلمداد شوند(یونیسیترال^[۱۳]، ۲۰۰۳).
پس، «امضای الکترونیکی»، مفهومی نسبی است و یک شیوه خاص امضاء در صورتی که به یک سند ضمیمه شود، ممکن است امضاء تلقی شود اما در سند دیگر با توجه به اوضاع و احوال خاص آن، امضاء محسوب نشود. اگر وضعیت سند به گونه ای باشد که استفاده از یک امضای الکترونیکی ساده در مورد آن معقول نباشد و قادر به تأمین کارکردهای امضاء نباشد آن امضا، اصولاً مشمول تعریف قانونی امضای الکترونیکی قرار نمی گیرد و بنابراین، واجد ارزش اثباتی نخواهد بود و سند در حکم نوشته بدون امضاء محسوب می‌شود. بنابراین استفاده از تصویر امضای دستی زیر سند یک معامله کلان، برای آن سند، امضاء تلقی نمی‌شود و سند در حکم سند امضاء نشده است. در قانون ایران، همانگونه که در مباحث آینده بررسی خواهیم کرد، اصل بر آن است که قواعد مربوط به ادله، امری است و امکان توافق خلاف آن وجود ندارد همچنین در برخی قوانین، اموری که با نظم عمومی مرتبط است، از اصل کلی برابری امضای الکترونیکی و سنتی استثنا شده‌اند، قانون امضای الکترونیکی آمریکا^[۱۴]، اسنادی را که موضوع آنها تراست، حقوق اموال، حقوق، خانواده، تنظیم و اجرای وصیتنامه و یا فرزند خواندگی باشد و نیز احکام صادره توسط دادگاه ها را از اصل برابری امضای الکترونیکی و سنتی خارج کرده است (عبداللهی، ۱۳۹۱، ص ۷۴ - ۷۸).

۳-۲-۲-۴- فرض انتساب سند به صادر کننده

همانگونه که گفتیم یکی از کارکردهای امضا، انتساب سند به صادر کننده است، امضاء تضمین می‌کند که سند با اراده نویسنده صادر شده است و او خود را متعهد به آن می‌داند، امضای الکترونیکی به تنهایی نمی‌تواند این کارکرد را همانند امضای سنتی تأمین کند زیرا امضای سنتی به دلیل مرتبط بودن با خصایص فیزیولوژیکی و روانی فرد، با شخصیت امضاء کننده عجین است و کسی غیر از وی نمی‌تواند آن را به کار گیرد اما در حال حاضر از بین انواع امضای الکترونیکی، فقط امضای زیست سنجی دارای چنین خصوصیتی است و غالب امضاهای الکترونیکی از چنین مزیتی برخودار نیستند: پس همواره این احتمال وجود دارد که دارنده امضای الکترونیکی، صدور سند از جانب خود را انکار کند، امضای الکترونیکی، متشکل از حروف، اعداد و یا یک کلید اختصاصی است و ممکن است یک شخص ثالث با اجازه صاحب امضاء و به نمایندگی از طرف او، آن را به کار گیرد، همچنین گاه ممکن است امضاهای الکترونیکی به صورت خود کار توسط سیستم رایانه‌ای صادر شود، به همین جهت، در محیط الکترونیکی، علاوه بر امضای الکترونیکی، اماره قانونی انتساب سند به صادر کننده به عنوان یک مکمل برای تأمین این کارکرد پیش بینی شده است تا شخصی که سیستم رایانه‌ای تحت کنترل او یا نماینده مجاز او، سند را صادر کرده است، نتواند انتساب سند به خود را انکار کند.
قانون تجارت الکترونیک در بندهای «ل» و «م» ماده ۲، امضاء کننده را اعم از هر شخص حقیقی و حقوقی یا قائم مقام آنان یا سیستم‌های رایانه‌ای تحت کنترل آنان می‌داند؛ بنابراین، حتی شخص حقوقی نیز می‌تواند صادر کننده سند باشد و در صورتی که کلیه کارمندان یک شرکت یا ابزارهای تحت کنترل آنان از یک کلید خصوصی استفاده نمایند باز هم امضاء به دارنده کلید، منسوب می‌شود.
ماده ۱۸ قانون تجارت الکترونیک، در بیان شرایط انتساب سند به صادر کننده، مقرر می‌دارد:
«در موارد زیر، داده پیام منسوب به اصل ساز است:
الف- اگر توسط اصل ساز و یا به وسیله شخصی ارسال شده باشد که از جانب اصل ساز مجاز به این کار بوده است.
ب- اگر به وسیله سیستم اطلاعاتی برنامه ریزی شده یا تصدی خود کار از جانب اصل ساز ارسال شود».
همچنین ماده ۱۹ شرایطی را پیش بینی کرده است که در صورت تحقق آنها، مخاطب حق دارد فرض کند که سند از جانب اصل ساز صادر شده است؛ به موجب ماده مذکور، داده پیامی که بر اساس یکی از شروط زیر ارسال می‌شود، مخاطب حق دارد آن را ارسال شده محسوب کرده و مطابق چنین فرضی (ارسال شده) عمل نماید:
الف- قبلاً به وسیله اصل ساز روشی معرفی و یا توافق شده باشد که معلوم کند آن داده پیام همان است که اصل ساز ارسال کرده است.
ب- داده پیام دریافت شده توسط مخاطب از اقدامات شخصی ناشی شده که رابطه اش با اصل ساز یا نمایندگان وی باعث شده تا شخص مذکور به روش مورد استفاده اصل ساز دسترسی یافته و داده پیام را به مثابه داده پیام خود بشناسد».
ماده ۲۰ استثنائاتی را بر ماده مذکور وارد کرده و مقرر می‌دارد:
«ماده ۱۹ این قانون شامل مواردی نیست که پیام از اصل ساز صادر نشده باشد و یا به طور اشتباه صادر شده باشد».
حکم ماده ۲۰ با ماده ۱۹ سازگار نیست زیرا به موجب ماده ۱۹، در مواردی که قرائن و امارات دلالت بر انتساب سند به اصل ساز نماید، سند منتسب به اصل ساز محسوب می‌شود و اصل ساز نمی‌تواند به بهانه اینکه سند واقعاً از جانب او ارسال نشده است، آن را منسوب به خود نداند اما ماده ۲۰ اصل ساز را مجاز می‌کند که با اثبات اینکه وی، حقیقتاً پیام را ارسال نکرده است یا به طور اشتباره ارسال کرده است، انتساب پیام به خود را انکار کند، حتی اگر مخاطب به نحو معقولی و با شرایط ماده ۱۹ آن را منتسب به وی بداند. این حکم، در حقیقت ماده ۱۹ را بی اثر می سازد. به نظر می رسد این خطا در جریان اصلاح ایراد شورای نگهبان به این ماده به وجود آمده است. این ماده، در پیش نویس قانون به گونه دیگری بود، که شورای نگهبان، آن را مورد ایراد قرار داد، و به صورت فعلی، تصویب شد.
لازم به ذکر است که بند ب ماده ۱۹ به اشخاص ثالثی مثل ارائه دهندگان خدمات الکترونیکی اشاره دارد که ممکن است به موجب توافق قبلی با اصل ساز، پیامی را از جانب وی ارسال نمایند.
فرض انتساب سند به صادر کننده، در حقیقت اماره ای است که مانع از انکار صادر کننده پیام می‌شود. بنابراین، در صورتی که سند توسط سیستم اطلاعاتی خود کار تحت کنترل شخص یا توسط نمایندگان او صادر شود یا منطبق با روش مورد توافق بین آنها باشد، اصل ساز نمی‌تواند آن را منتسب به خود نداند (عبداللهی، ۱۳۹۱، ص ۸۲).

۳-۳- اصالت

یکی دیگر از عناصر اعتبار سند، اصالت آن است که در ماده ۹۶ قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی بر آن تأکید شده است. اهمیت ارائه اصل سند از آن روست که اصل سند، معیار مطمئنی برای سنجش تمامیت سند است. در این مبحث، ضمن تعریف اصالت سند و کارکرد آن، به نحوه تأمین این کارکرد در اسناد الکترونیکی می پردازیم (عبداللهی، ۱۳۹۱، ص ۸۲).

۳-۳-۱- تعریف اصالت و کارکرد آن

اصل سند، نسخه‌ای از سند است که امضاء یا مهر و اثر انگشت صادر کننده روی آن وجود دارد. برخی سندی را اصل می دانند که اطلاعات برای اولین بار در آن ذخیره شده است و یا سندی که به صورت دستی تنظیم شده و اسناد دیگر از روی آن نوشته می شوند. اگر هنگام تنظیم سند، چند نسخه نوشته شده و همگی امضاء شوند همگی اصل محسوب می شوند و اگر با ماشین تحریر یا رایانه چند نسخه از متن سند تهیه شود هر کدام که دارای امضاء باشد اصل سند محسوب می‌شود و دیگر نسخ، اگر اختلافی با اصل سند نداشته باشند رو نوشت محسوب می شوند. رونوشت، اصطلاحی است که غالباً در برابر اصل به کار می‌رود و سندی است که از روی سند دیگر نوشته می‌شود (عبداللهی، ۱۳۹۱، ص ۸۳).
هدف از ارائه اصل سند، اثبات تمامیت سند است. رونوشت سند، به راحتی و بدون نمود فیزیکی، می‌تواند جعل شود. رونوشت سند، تا زمانی اعتبار دارد که طرف دعوا نسبت به آن ایراد ننماید اما در صورت ایراد طرف مقابل، باید اصل سند به دادگاه ارائه شود تا تمامیت آن، مورد بررسی کارشناس قرار گیرد. کارشناس، از طریق دقت در دستخط، کاغذ، جوهر و امضای سند می‌تواند تمامیت سند یا جعلی بودن آن را احراز نماید و در صورتی که اختلافی بین اصل و رونوشت سند وجود داشته باشد، اصل سند، معتبر خواهد بود. در صورتی که نسبت به سندی اظهار انکار یا تردید شود و اصل سند به دادگاه ارائه نشود، دعوا بدون دلیل باقی می‌ماندو با توجه به این کارکرد، در صورتی که تمامیت سند از طریق دیگری غیر از ارائه اصل سند احراز شود، آن سند در حکم اصل خواهد بود. ماده ۷۴ قانون ثبت مقرر می‌دارد: « مواردی که مطابقت آن با ثبت دفتر تصدیق شده است، به منزله اصل سند خواهد بود مگر در صورت اثبات عدم مطابقت سواد با ثبت دفتر». بنابراین، ابراز کننده رونوشت سند رسمی که مطابقت آن با اصل سند تأیید شده است، ملزوم به ارائه اصل سند نمی باشد (عبداللهی، ۱۳۹۱، ص۸۳).
در اسناد الکترونیکی، تحقق مفهوم اصل به مفهوم سنتی آن، یعنی به عنوان واسطی که اطلاعات برای اولین بار در آن ذخیره شده‌اند ممکن نیست زیرا هنگامی که اطلاعات برای نخستین بار وارد یک رایانه می شوند نخست در حافظه اصلی سیستم ذخیره شده، سپس به حافظه رایانه به صفحه نمایش منتقل شده و قابل رؤیت می شوند؛ به محض آنکه سیستم کامپیوتری خاموش می‌شود، «اصل» از بین می‌رود و آنچه در حافظه باقی می‌ماند، در واقع نسخه‌ای (کپی) از آن چیزی است که برای نخستین بار فقط در حافظه موقت وجود داشته است. نه این نسخه و نه نسخه های بعدی هیچکدام اصیل نیستند و از نظر شکلی همگی کپی محسوب می شوند اما می‌توان کارکرد اصل سند یعنی تمامیت را به شیوه دیگری تأمین کرد، در حقیقت اثبات تمامیت اطلاعات شرط لزوم ارائه اصل سند را برآورده می‌کند و این امر موجب می‌شود که عنصر اصالت در اسناد الکترونیکی به معنای موجودیت کامل و بدون تغییر داده پیام تغییر یابد (عبداللهی، ۱۳۹۱، ص ۸۴).

۳-۳-۲- تأمین عنصر اصالت در اسناد الکترونیکی

همانگونه که بیان کردیم در اسناد الکترونیکی، تحقق مفهوم اصل سند، ممکن نیست، اما سند الکترونیکی می‌تواند با شرایطی کارکرد های اصالت سند را تأمین کند، قانون تجارت الکترونیک، این شرایط را تعیین و سندی را که دارای شرایط تعیین شده باشد اصل سند می‌داند. ماده ۸ این قانون مقرر کرده است: «هر گاه قانون لازم بداند که اطلاعات به صورت اصل، ارائه یا نگهداری شود، این امر با نگهداری و ارائه اطلاعات به صورت داده پیام نیز در صورت وجود شرایط زیر امکان پذیر می باشد:
الف- اطلاعات مورد نظر قابل دسترسی بوده و امکان استفاده در صورت رجوع بعدی فراهم باشد.
ب- داده پیام به همان قالبی(فرمتی) که تولید، ارسال و یا دریافت شده و یا به قالبی که دقیقاً نمایشگر اطلاعاتی باشد که تولید، ارسال و یا در یافت شده، نگهداری شود.
ج- اطلاعاتی که مشخص کننده مبدأ، مقصد،زمان ارسال و دریافت داده پیام می باشند نیز در صورت وجود نگهداری شوند.
د- شرایط دیگری که هر نهاد، سازمان، دستگاه دولتی و یا وزارتخانه در خصوص نگهداری داده پیام مرتبط به حوزه مسئولیت خود مقرر نموده، فراهم شده باشد».
این ماده، مشابه ماده ۱۰ قانون نمونه آنستیرال است که در مورد نگهداری اسناد است.
۱- منظور از «قابلیت دسترسی» مندرج در بند الف، آن است که اطلاعات مورد نظر برای انسانها و نیز سیستم‌های رایانه‌ای قابل استفاده مجدد باشند، بنابراین، در صورتی که نرم‌افزار مورد نیاز برای بازخوانی سند موجود نباشد، سند، قابل دسترسی نیست.
۲- ملاک مندرج در بند ب، یعنی اینکه قالب داده پیام در چه صورت دقیقاً نمایشگر اطلاعاتی باشد که تولید، ارسال و

بدیهی است که کنار سبز خزر نیز فرهنگ و ادب متناسب با موقعیت تاریخی و جغرافیایی و گویشی خود را دارد که با واسته به زندگی و شغل و کسب کارکنان آن است، که انگیزه‎هایی برای پیرایش شعر و ادبشان شده است (همان: ۱۴).

از گیلانیان معاصر که به فارسی شعر گفته‎اند شادروان حکیم صبوری، حسام الاسلام گیلانی (دانش)، ادیب السطنه سمیعی، اسمعیل دهقان وجودی، ظاهر سری، محمود خان ژولیه، گلچین گیلانی و وهاب زاده حدیدی را باید نام برد.
از مرحوم اشرف گیلانی مدیر و نویسنده روزنامه نسیم شمال که در نهضت مشروطه نقشی درخشان داشته و شعرهای فکاهی و انتقادی و همایش بر ضد استبداد وی فراگیر شده بود، شهرت جهانی دارد، باید جداگانه یاد کرد (همان: ۲۵).
بومی سرودها ساده و بی‎پیرایه‎اند و خصلت جمعی دارند و شباهت‎های میان قوم‎ها دیده می‎شود. به‎طور کلی ادبیات بومی جز ادبیات عامیانه می‎تواند محسوب شود، زیرا گاه این ادبیات با زبان محلی منطقه بیان کننده مسایل جغرافیایی زیست بوم شاعر است، گاه زبان رسمی برای بیان مسایل اجتماعی بهره می‎برد.
۲-۴ نماد
یکی از عناصر سازنده و دخیل در بیان مضامینی که باید در پرده ابهام باقی بمانند، نماد است. در شعر غنایی استفاده از عناصر خیالی، رکن اصلی ادب غنایی است و یکی از عناصر خیال در شعر هم رمز یا نماد (symbol) است. «شاعران و نویسندگان جهان یکی از انواع مهم ادبیات را ادبیات غنایی شمرده‎اند که شاعر در آن به بیان احساسات و عواطف شخصی خود می‎پردازد و در ادبیات فارسی شعر غنایی، مهم‎ترین وگسترده‎ترین نوع شعر است» (فرشیدورد، ۱۳۷۳: ۳۰). در تعریف لغوی نماد آمده است: «‏«نماد» با فتح و سکون دال (بر وزن سواد) از «نمود» بر وزن (ودود) است؛ «نمودن» یعنی «نشان دادن»: همچنین از ریشه «نمود» و «نمودن» به ضم نون، به معنی «ظاهر‌ شدن‌ و نمایان گردیدن» هم در برخی مـتون و فـرهنگ‏های کهن به چشم می‌خورد. نماد مـعنی فـاعلی نیز دارد؛ یعنی «ظاهر شونده و نمایان گردنده» . در صیغه مصدری (نماییدن) و با مفهوم‌ متعدی (نمایان‌ گردانیدن) نیز آمده است. نزدیک به همین معنی کلمات «نمایه» و «نمودن» و گاه «نمونه» و مانند آنها در برخی مـتون قـدیمی در متون علمی کهن‌تر فـارسی، مـترادف‏هایی مانند «مثل»، «مثال»، «نمودگار»، «مظهر»، «جلوه» برای‌ این واژه به چشم می‌خورد. برای نمونه در وجه دین ناصر خسرو‏، کیمیای سعادت غزالی و ترجمه تفسیر سور آبادی‏، واژگان مذکور- اگر چه در برخی‌ صفحات‌ با‌ اندکی اخـتلاف- به مـعنی«نماد» به کار رفته‌ و در‌ بسیار جای، مطابق با معنی امروزی نماد به کار گرفته شده‌اند (قبادی،۱۳۷۷: ۱۶). در لغت‏نامه دهخدا برای تعریفی از نماد آمده است: «نماد از نظر لغوی بر وزن سواد به معنی نمود باشد که ماضی نمودن است. یعنی ظاهر شد و نماد به معنی فاعل آمده است که ظاهر کننده‌است» (دهخدا، ذیل واژه نماد).
در فرهنگ عمید نماد این‌گونه تعریف شده است: (اسم) ۱- نشان یا علامتی با معنای خاص؛ سمبل.
۲- (ریاضی) هر نشانه یا حرفی که برای نشان دادن کمیت، عمل، یا رابطه‌ای به کار می‌رود مانند: و (عمید، ذیل نماد: ۱۳۸۹). هنری کربن می‌گوید: «نماد فراخوان مرتبه‌ای از خودآگاهی یا ذهن است، که با مرتبه بداهت عقلانی تفاوت دارد و نماد، سر و رازی است، که تنها وسیله بیان چیزی است، که به طریق دیگر قابل بیان نیست و هرگز به یکباره واضح و آشکار نمی‌شود، بلکه هر بار به شیوه‌ای نو می‌توان آن را می‌آموخت» (ستاری، ۱۳۸۴ : ۳۱). نماد با آن‏که در ادبیات فارسی دارای سابقه‏ای طولانی است، ولی در مورد آن پژوهش و واکاوی‏های اندکی به عمل آمده است. «نمادگرایی (سمبولیسم = symbolism) یکی از باستانی‌ترین، پردامنه‌ترین، پرنفوذترین، پیچیده‌ترین، ژرف‌ترین و شاید زیباترین شیوه‌هایی است که انسان به کمک آنها، درونمایه پرتکاپویی «خیال» ، «اندیشه» و «شهود» خود را به صورت «هنر» آفریده است» (ناظرزاده کرمانی، ۱۳۶۸ : ۲-۳).
نماد امروزه در دو مفهوم گسترده و خاص مطرح می‏شود. «نماد در مفهوم وسیع کلمه، تعریف واقعیتی انتزاعی یا احساس و تصوری غایب برای حواس، به یاری تصویر یا شی‏ء است…هر علامتی اعم از حرف، عدد، شکل، علامت اختصاری، کلمه، قول و حتی حرکت چه به صورت اشاره با چشم و لب و دست و چه به صورت رقص‏ها و مراسم مذهبی، خواه در جوامع ابتدایی و خواه در جوامع متمدن که ناظر بر مفهومی ویژه در ورای ظاهر نمایش خود باشد، نماد یا رمز محسوب می‏شود» (ستاری، ۱۳۷۶: ۷).
نماد در معنی خاص نیز، هر گروه از محققان برای خود تعریفی مجزا، مربوط به رشته خود را مطرح می‏کنند. «اکو در کتاب نشانه‌شناسی و فلسفه‌ زبان که مهم‌ترین بخش آن بحث نماد است نشان داده که تعریف‌هایی که تاکنون از نماد ارائه شده است، چندان متفاوت است، که گزاف نیست اگر بگوییم بحث از پدیده‌ی واحدی در میان نیست و همچنین اکو از کتاب «نماد هماهنگی خصوصی» نوشته ریموند فرت نقل می‌کند که سرانجام نمی‌توان تعریفی دقیق از نماد ارائه کرد» (احمدی، ۱۳۷۸ :۶).
شوالیه در تعریفی جامع از نماد می‏گوید: «نماد زنده نیست. مگر سرشار از معنی باشد. اما وقتی معانی روشن باشد به عبارت دیگر، اگر بتوان برای آن بیان پیدا کرد، بیانی که به بهترین وجه چیزهای پنهانی و غیر مترقب یا پیش حس شده را دسته‌بندی و بیان کرد، آنگاه نماد مرده است و دیگر ارزشی جز یک ارزش تاریخی ندارد، اما نماد برای زنده بودن نباید فقط از ورای ادراک عقلی و جاذبه‌های زیبا شناختی بگذرد، بلکه باید زندگی خاصی را دوباره زنده کند: تنها نمادی زنده است که برای بیننده بیان متعالی آن چیزی باشد که از پیش حس شده اما هنوز شناخته نشده است. بدین ترتیب نماد ناخودآگاه را به اشتراک مساعی فرا می‌خواند، نماد زندگی را در برمی‌گیرد و رشد آن را تقویت می‌کند. نماد، واقعیت، هدف، علامت روابط فوق عقلانی و تخیلی را میان سطوح هستی و میان جهان‌های کیهانی، بشری و الهی برقرار می‌کند، سخن هوگوفون هوفمانستهال به یاد می‌آید، که نماد آنچه نزدیک است دور می‌کند، آنچه دور است نزدیک، به شیوه‌هایی که حواس بتواند، هر یک از دو را درک کند» (شوالیه، ۱۳۷۸ : ۳۷ - ۳۸).
در کشورهای دیگر نیز نظریاتی در مورد نماد بیان شده است زیرا در ادبیات کشورهای دیگر نیز از نماد بسیار در استفاده شده است. «نماد در هنر سطوح مختلف و بر طبق اعتقادات و رسوم اجتماعی که الهام بخش هنرمند است عمل می‎کند. در میان چینیان نمادها ممکن است گاهی مبیّن بیش ازیک تعاریف دلپذیر نباشد. یک ظرف یا بشقاب نقاشی شده که از سوی میهمانی به عنوان هدیه به میزبانش تقدیم می‎شود، بر اثر انتخاب تصاویر تزیینی آن ممکن است برای دریافت دارنده‎ی آن، عمری طولانی، فرزندان بسیار، یا حتی موفقیت در امتحانات دولتی آرزو کند» (هال، ۱۳۹۰: ۱۵ پیشگفتار).
۲-۴-۱ تعریف اصطلاحی نماد
نماد در حوزه‏های گوناگون دانش بشری نقش بنیادی دارد، و تمامی زمینه‏های علوم باطنی و معنوی را دربرمی‏گیرد. نماد زادگاه هنر است و با عینی‏ترین و ملموس‏ترین گفتار انسانی یعنی شعر، ارتباطی گسترده دارد.
«اصطلاح «نماد» به عنوان یک اسم عام، مفهوم بسیار وسیعی دارد، آن‏چنان که می‏توان از آن برای توصیف هر شیوه‏ی بیانی که به جای اشاره‏ی مستقیم به موضوعی، آن را غیر مستقیم و به واسطه‏ی موضوعی دیگر بیان می‏کند، استفاده کرد؛ این اصطلاح در حوزه‏ی وسیعی از معرفت‏شناسی و دانش بشری به کار می‏رود و در قلمرو ادبیات و شعر از پیشینه‏ای طولانی و پرفراز و نشیب برخوردار است» (صرفی، ۱۳۸۲: ۱۵۹).
اریک فروم معتقد است که همه‏ی انسان‏ها نمادین مشترکی دارند که جلوه‏ها و اثرهای آن را می‏توان در رویاها، اساطیر و زندگی متعارف و روزمره‏ی آن‏ها دید. به اعتقاد او، «زبان نمادین، زبانی است که تجربیات و احساسات درونی انسان را مانند تجربیات حسی توصیف می‏کند؛ درست مثل این‏که انسان به انجام دادن کاری مشغول بوده یا واقعه‏ای در دنیای مادی برایش اتفاق افتاده باشد. در زبان نمادین، دنیای برون، مظهری از درون یا روح و ذهن ما است» (فروم، ۱۳۷۷: ۱۵).
درباره‏ی تعریف نماد باید نوشت، به دلیل قلمرو وسیع استفاده از نماد و نامحدود بودن و پویایی آن و چند معنایی‏اش تعاریف گوناگون از نماد ارائه شده است.
«اصل کلمه‏ی یونانی symbol است، به معنی نیمی از چیزی که به دو قسمت شده. پس مفاهیمی که از یک نماد به ذهن منتقل می‏شود نیز بخشی از مفهوم اصلی را نشان می‏دهد. مثلاً گل سرخ علاوه بر زیبایی می‏تواند بر مفاهیم دیگری از قبیل‏: عشق، طراوت، جوانی و عمر کوتاه و …. نماد قرار گیرد» (میرصادقی، ۱۳۷۶: ۲۸۱).
«نماد دارای جنبه‏ی ناخودآگاه وسیعی است، که هرگز به طور کامل توضیح داده نشده است و کسی هم امید به تعریف یا توضیح آن ندارد، و ذهن آدمی در کندو کاو نماد تصوراتی می‏رسد، که خارج از محدوده‏ی استدلال معمولی است» (افشار، ۱۳۷۹: ۵۹).
با وجود این سعی خواهیم کرد در حد وسع خویش تعاریفی که صاحب نظران از نماد ارائه کرده‏اند، بدون رد یا قبول آن‏ها، در این بحث بیاوریم.
«رمز کلمه‏ای است عربی، که در زبان فارسی نیز به کار می‏رود. این کلمه در اصل مصدر مجرد از باب «نَصَرَ یَنصُر» و «ضَرَبَ یَضرب» است. معنی آن، به لب یا به چشم یا به ابرو یا به دهان و یا به دست یا به زبان اشاره کردن است. این کلمه هم مانند زبان عربی، در زبان فارسی نیز به معنی‏های گوناگون به کار رفته است، از جمله: اشاره، راز، سر، ایما، دقیقه، نکته، معما، نشانه، علامت، اشارت کردن پنهانی، نشانه‏ی مخصوصی که از آن مطلب درک شود، چیری نهفته که میان دو یا چند کس که دیگری بر آن آگاه نباشد و بیان مقصود با نشانه‏ها و علایم و قرارداد معهود است» (پورنامداریان، ۱۳۸۹: ۱).
در فرهنگ واژگان ادبی، کلمه‏ی نماد همراه با رمز و مظهر به عنوان معادل سمبل (symbol) ذکر شده است. در تفکر غربی، نمادپردازی با نظریات شارل بودلر در فرانسه مطرح شد، و در روانشناسی با نظریات فروید و یونگ قوت گرفت و بعد از مدتی، به نام مکتب سمبولیسم پایه‏گذاری شد.
«رمز چیزی است از جهان شناخته شده و قابل دریافت و تجربه، از طریق حواس که به چیزی از جهان ناشناخته و غیرمحسوس، یا به مفهومی جز به مفهوم مستقیم و متعارف خود، اشاره می‏کند، به شرط این‏که این اشاره مبهمی برقرار داد نباشد، آن مفهوم نیز یگانه مفهوم قطعی و مسلّم آن تلقی نگردد» (همان: ۲۳).
یونگ معتقد است که: «نماد بهترین تصویر ممکن برای تجسّم، چیز نسبتاً ناشناخته‏ای است که نمی‏تواند آن را به شیوه‏ای روشن‏تر نشان داد» (یونگ، ۱۳۷۷: ۱۶).
«نماد موجب تکامل روحی انسان و پیشبرد او به سوی معنویت شده؛ درکی زیباشناسانه به او می‏بخشد تا رد پهنه‏ی هستی، رابطه‏ی خود با جهان و عوالم برتر را دریابد و راه رهایی از جنبه‏ه ای وجودی را در پرتو شناخت خود و دنیای اطرافش پیدا کند و به ماوراء حقیقت دست یابد» (زمردی، ۱۳۷۸: ۱۵).
یونگ اعتقاد دارد نماد بهترین تصویر ممکن برای تجسم چیزی نسبتاً ناشناخته است که نمی‏توان آن را به شیوه روشن‏تر نشان داد و در تعریف نماد می‏گوید: «آنچه ما نماد می‏نامیم، یک اصطلاح است، یک نام یا نمایه، که افزون بر معنای قراردادی و آشکار و روزمره، خود دارای معانی متناقض نیز باشد. نماد شامل چیزی گنگ و ناشناخته یا پنهانی از ماست» (یونگ، ۱۳۷۷: ۱۶). از تعاریفی که نقل شد، معلوم می‏شود که هر رمز اعم از عرفانی و جز آن رشته اتصالی است که آدمی را به منبع قدرتی برتر از مرتبه هستی وی می‏پیوندد، و رمز نوعی دریافت فهم و درک حقیقت است و می‏توانیم آن را این‏گونه تعریف کنیم: نماد چیزی است که عموماً شی‏ء کم و بیش عینی، که جایگزین چیزی دیگر شده است، که آن چیز معنای گسترده و فراتز از چیز عینی دارد، بدون آن‏که آن دو چیز قراردادی باشد.
۲-۴-۲ کارکرد نمادهای ادبی
نمادها، در آثار ادبی نقش‏های مهمی بازی می‏کنند، به طوری‏که دکتر فتوحی می‏گوید: «۱- نمایش کل به وسیله‏ی جزء: در تفکر نمادگرا، هر شی‏ء نماینده‏ی یک جهان و یک شکل آرمانی و آئینه‏ای برای دین کل مطلق است. شاعر عارف نمادگرا از جزء به سوی کل حرکت می‏کند. در اندیشه‏ی مولانا «جزء‏ها را روی‏ها سوی کل است». عارف در جزء کل مطلق را می‏بیند. آینه برای شاعر نماد کل هستی است (آینه= جز و جهان = کل). ۲- گذرگاه ورود به عالم باطن: تصویر نمادین دریچه‏ی ورود به دنیای باطن و عالم ورای عقل است. نماد، حرکت دهنده است و مخاطب را به دنیای بیرون از پنج حس وجهان فراسوی تن می‏برد، از این‏روی چونان معبری برای ورود به آن عالم است. مثلاً از نظر مولانا زبان نمادین «نردبان» آسمان است: «نردبان آسمان است این کلام / هر که از این‏روی آید به بام» (مثنوی / دفتر سوم) و از تعابیر کف، در، نردبان و روزن، مفهوم گذرا را افاده می‏کند. ۳- سرچشمه‏ی آگاهی: نماد در خودش تأویل می‏شود و به کلیّت متن وحدت می‏بخشد، نه مانند تصویر کلاسیک معنی را تزئین می‏کند و نه مثل تصویر رمانتیک ظرف احساس است، بلکه از اندیشه و احساس جدائی ناپذیر است و پیوسته از آن معرفت و آگاهی می‏جوشد. مثلاً در منطق‏الطیر، ایده‏ی اتحاد و فنا در کل بدون تصویر سیمرغ قابل تصور نیست» (فتوحی، ۱۳۸۵: ۱۸۱). «۴- القاکننده‏ی احساس: تصویر کلاسیم توصیف‏گر احساس است و تصویر رمانتیک انتقال دهنده‏ی احساس در قالب شی‏ء و با واسطه با آن، اما تصویر نمادین احساس را در درون مخاطب بیرون می‏کشد، نمادها احساس گنگی و گمشدگی در ما برمی‏انگیزد و این در حقیقت یک نوع القای احساس است» (همان: ۱۸۲). «۵- نظام‏دهنده‏ی افکار و احساسات: نماد نقطه‏ایست برای تمرکز لذا تمام تصورات پراکنده و گوناگون و متناقض پیرامون آن جمع می‏شود. در واقع تصویر نمادین محملی است برای تمرکز و استقرار فکر و احساس بر روی آن دریافت‏ها و تصورات. نماد از طریق تثبیت ایده‏ها حرکتی جاودانه را در تاریخ فرهنگ آغاز می‏کند و آن معانی و ایده‏ها را استمرار می‏بخشد» (همان: ۱۷۸).
۲-۴-۳ نمادگرایی در ادب فارسی
نماد، اصطلاحی مشترک بین علوم مختلف است ولی نمود اصلی آن در ادبیات می‏باشد، عنصری است. «در ادبیات فارسی مکتبی با خصوصیات مکتب نمادگرایی و شاعرانی با چنین شیوه‏ی کار در دوره‏ای مشخص وجود ندارد. ولی می‏توان بعضی از خصوصیات آن را در اشعار بیشتر شاعران متصوفه یافت که بیت‏های آغازین مثنوی مولوی از بهترین نمونه‏های آن است. علاوه بر آن در شعر فارسی معاصر نوعی از شعر اجتماعی نمادگرا که تفاوت کلی با نمادگرائی فرانسوی دارد رایج شده است که پیشاهنگ و مبدع آن نیما یوشیج است. این نوع شعر به خصوص از سال ۱۳۳۲ به بعد تحت تأثیر محیط سیاسی ایران رواج بیشتری یافت و بسیاری از شاعران معاصر آن را تجربه کرده‏اند. شعر تمثیلی و نمادین زمستان اثر مهدی اخوان ثالث، نمونه‏ای درخشانی از این نوع است» (میرصادقی، ۱۳۷۶: ۲۸۵).
امروزه سمبلیسم به عنوان یک مکتب ادبی مطرح شده در ادبیات جلوه نموده است ولی نمادگرایی از روزگار کهن توسط شاعران ایرانی مورد استفاده قرار می‏گرفت. «ابتدای زمینه‏سازی و شکل‏گیری نماد در شعر، از سبک خراسانی آغاز شد. اگرچه زبان طبیعی، ساده و روان و نیز عدم تعقید و ابهام در سبک خراسانی، استفاده از بدیع و بیان را طبیعی و متعدل می‏ساخت؛ اما مقوله‏هایی مانند کنایه رمزی را می‏توان پی‏ریزی بحث ابهاو و به تبع آن، نماد دانست» (رسولیان آرانی، ۱۳۹۲: ۱۶۵).
۲-۴-۴ سمبولیسم اجتماعی و بنیانگذار آن در ایران
سمبولیسم مکتبی است که در ادبیات دارای جلوه‏هایی شاخص چون نمادهایی در شاهنامه و اشعار نیما می‏شود. «سمبولیسم در مفهوم عام آن، باور به این است که می‌توان پندارها و عواطف را در نمادهایی آشنا یا ناآشنا عینیّت بخشید و به مخاطب اثر هنری انتقال داد و بدین طریق به جای توصیف واقعیت آن را در هیأت نماد نزد مخاطب حاضر کرد… هنر یادکردن از چیزی به صورت خرده خرده، تا آن که وصف حالی برملا شود یا برعکس، هنر انتخاب چیزی و وصف حالی را از آن بیرون کشیدن، اما بعد می‌گوید که این حال را باید از طریق یک سلسله رمزگشایی‌ها بیرون کشید… سمبولیم، فقط نشاندن یک مفهوم به جای یک مضمون نیست، بلکه استفاده از تصاویر عینی و ملموس برای بیان عواطف و افکار انتزاعی است» (چدویک، ۱۳۷۶ :۱۰۹-۱۱۰). سمبولیسم را می‌توان هنر بیان افکار و عواطف نه از راه مستقیم، بلکه از طریق اشاره و استفاده از نمادهایی برای ایجاد آن عواطف و افکار در ذهن خواننده دانست. نیما یوشیج، بنیانگذار و نماینده‏ی واقعی جریان سمبولیسم اجتماعی و شعر ققنوس او نخستین تجربه از این دست در شعر معاصر است. پس از نیما باید از شاملو، اخوان، فروغ، کسرائی، آتشی و شفیعی یاد کرد که در دهه‏های سی و چهل از قرن حاضر این جریان را به اوج خود رساندند. علی اسفندیاری (نیما یوشیج) در خصوص سمبل می‏گوید: «آنچه وسعت دارد، پوشیده است و برای نظرهای عادی پیچیده، مبهم و گنگ به نظر می‏رسد. آنچه عمق دارد، باطن هم دارد، باطن شعر شما با خواندن دفعه اول البته به دست نیاید، سعی کنید در این کار ماهر باشید. سمبول‏ها شعر را عمیق می‏کنند، دامنه می‏دهند، اعتبار می‏دهند، وقار می‏دهند و باعث می‏شوند خواننده خود را در برابر عظمتی بیاید. سمبول‏ها را خوب مواظبت کنید، هر قدر آن طبیعی‏تر و مناسب‏تر بود، عمق شعر شما طبیعی‏تر و متناسب‏تر خواهد بود، ولی سمبول‏ کاری نمی‏کند، باید آن را پرداخته ساخت. باید فرم و طرح و احساسات شما به آن کمک کند» (پورنامداریان، ۱۳۷۸: ۱۵۱). محقّق شهید جناب آقای مهدی زرقانی در کتاب «چشم انداز شعر معاصر» در مورد اوج و فرود سمبولیسم اجتماعی در شعر معاصر ایران می‏نویسد: «نیمه دهه سی تا میانه دهه چهل، دوره اوج سمبولیسم اجتماعی در ایران است. از اواسط دهه چهل، دو جریان شعری پدید آمد که سمبولیسم اجتماعی را از رونق انداخت. نخست پیدایش تدریجی شعر چریکی که بیشتر به صراحت میل داشت تا نمادگرائی و دیگر شعر موج نو و حجم که به تکراری بودن سمبول‏های جامعه‏گرا اعتراض داشتند. این هر دو جریان سبب شد که سمبولیسم اجتماعی از آن رونق و شکوه خود باز ماند. بیشتر مجموعه‏های سمبولیک جامعه‏گرا که در این دوره منتشر شد از آنِ شاعرانی است که در دهه‏های قبل ظهور کرده بودند، مثل سیاوش کسرائی» (زرقانی، ۱۳۸۴: ۶۸۹).
۲-۴-۵ شیوه تحلیل و درک مفهوم نماد
پی بردن به معنای اصلی رمزها به دلیل نبودن قراین و دلایلی آشکار که نشان‏دهنده‏ی این معنا اصلی باشد بسیار دشوار است. از طرفی دیگر هر نمادی ممکن است بیشتر از یک معنا و مفهوم داشته باشد و مجموعه‏ای از معانی را القا کند. از این‏جهت نمی‏توان با درک یک یا چند برای نمادها، تصور کرد که کل مفهوم آن‏ها شناخته شده است. به همین دلیل غالب نقد و تحلیل‏ها که بر آثار رمزی نوشته می‏شود با هم متفاوت و بعضاً مغایر است. در این‏باره سخن «چیاردی» که می‏گویند. «معنی یک شعر هیچ‏گاه آن چیزی نیست که به ظاهر درباره‏اش صحبت می‏شود اگر درباره همه شعرها صادق نباشد لااقل درباره‏ی شعرهای رمزی که علاوه بر معنای ظاهری دارای معنای ضمنی و پنهانی دیگر نیز می‏باشد» (احمدپور، ۱۳۷۴: ۷). می‏توان درست باشد هرچند «پیرامونویل» می‏نویسد: «بررسی و تحلیل رمز به مثابه آن است که پرده‏های پیاز را از هم جدا بکنیم تا ببینیم پیاز کجاست» (دوبوکور، ۱۳۷۶: ۵).
یونگ نیز می‏نویسد: «ما در تلاش خود برای درک نمادها نه تنها با خود نماد بل تمامیت وجودی فردی که آن نمادها را آفریده سرو کار داریم» (یونگ، ۱۳۸۹: ۱۳۲).
همچنین بسیاری از رمزشناسان، معتقدند که مطالعه و بررسی زمینه‏ها و شناخت عمیق از رمز و اسطوره، نیاز به بررسی تمدن‏های دیرین انسان‏ها و شناخت نوع و روش زندگی آن‏ها و طرز تفکر مردم آن دوران دارد که این امر در بستر پژوهش‏های انسان‏شناسی و تاریخی جای می‏گیرد و نیاز به پشتکار و زمانی طولانی برای بررسی و مطالعه دارد.
«دکتر پورجوادی ضمن بحثی ارزنده درباره الفاظ شعر عرفانی، با مقایسه الفاظ نمادین شعر عرفانی و الفاظ نمادین قرآن مجید، به این نتیجه رسیده‏اند که: شناخت معانی الفاظ نمادین، از راه تعریف میسر نیست، زیرا ما نمی‏توانیم این الفاظ را خارج از متن در نظر بگیریم. ما باید این الفاظ را داخل متن در نظر بگیریم و سعی کنیم در جهتی حرکت کنیم که لفظ بدان اشاره می‏کند … معانی نمادین الفاظ را فقط از راه تأویل می‏توان کشف کرد» (صرفی، ۱۳۸۲: ۲۰).
«بنابراین برای فهم معانی نمادین یک اثر ادبی را چند بار مطالعه کنیم، تا با توجه به قرینه‏ها و حال و هوای حاکم بر یک اثر ادبی بتوانیم نمادین بودن آن را ثابت کنیم، و شیوه‏ی به‏کارگیری نمادها را در آن بررسی کنیم و برای توضیح و تأویل نماد در درجه‏ی اول شناخت پدیدآورنده‏ی اثر خیلی مهم است تا از این طریق قادر باشیم شعور و بصیرتی همساز و همسنگ آن‏ها پیدا کنیم و علاوه بر این، باید با تجارب صوفیانه و احوال و عوالم روحانی آشنایی نسبی داشته باشیم و به تشبیه‏ها و مجازها و استعاره‏ها و … به کار رفته در یک اثر ادبی دقت کافی را به خرج بدهیم و همچنین اسطوره‏ها و آیین‏هایی که در یک اثر ادبی به کار رفته را خوب بفهمیم و از طریق مردم‏شناسی با مردمان عصر شاعر یا نویسنده، به راحتی بتوانیم ارتباط برقرار کنیم، تا اگر چه نتوانیم نمادها را دقیق تفسیر و تأویل کنیم، حداقل به نادرست تفسیر نکنیم» (همان: ۲۱).
فصل سوم
شرح احوال و آثار شاعران
و معرفی آثار

 

3. 3. شرح احوال و آثار شاعران و معرفی آثار

 

در این فصل، با آثار و شرح زندگی‏ «بهمن صالحی»، «عبدالرضا رضایی‏نیا» و «غلامرضا رحمدل» آشنا می‏شویم. هدف ما معرفی بیشتر این شاعران و آثارشان می‏باشد که در این پایان‏‏نامه از آثارشان برای بررسی و تحلیل استفاده شده است.
۳-۱ آشنایی با بهمن صالحی

پژوهشگران خاورمیانه عربی در سه دسته قابل تفکیک هستند: برخی بر این باورند که با وجود تغییرات محسوس، هنوز رژیم­های عربی، به طور عمده اقتدار­گرا باقی مانده­اند؛ برخی بر این نظرند که پاره­ای شرایط برای دموکراسی­سازی در جهان عرب بوجود آمده­اند و برخی - که تعدادشان قابل توجه نیست- بر این باورند که بعضی رژیم­ها درصدد تحقق و پیشبرد یک دموکراسی پارلمانی کامل همراه با ایجاد فرصت­های برابر برای مشارکت همه نیروهای سیاسی-اجتماعی مهم کشور هستند و به نظر آن­ها حکومت های عرب خاورمیانه شاهد یک موج کوچک دموکراسی­سازی بوده ­اند. باوجود تفاوت­های محدود در این سه دیدگاه، باید خاطرنشان کرد که هر سه دیدگاه در این نکته وحدت نظر دارند که برخی کشورهای خاورمیانه عربی، آزادسازی سیاسی اولیه یا موج کوچکی از دموکراسی­سازی از دهه ۱۹۹۰ به بعد را تجربه کرده ­اند. با وجود تحقق موج گسترده دموکراسی سازی از نیمه دوم دهه۱۹۷۰ و به ویژه از دهه ۱۹۸۰ به بعد، منطقه خاورمیانه بویژه شیخ نشین­های خلیج فارس ( و تا حد کمتر کویت) از این جریان تا حد زیادی دور بوده ­اند و به دموکراسی حداقلی نه به عنوان آرمان مطلوب، بلکه به صورت عمل­گرایانه و در راستای راهبرد بقای سیاسی حکومت و خاندان حاکم روی آورده­اند و در حال حاضر تمایلی به گسترش آن به سطح دموکراسی سازی یا دموکراسی حداکثری ندارند؛ البته با چالش­ها و فشارهای عمومی نسبتا قابل توجهی برای دموکراسی­سازی مواجه بوده ­اند. (سردارنیا، ۱۳۸۸: ۶-۷)

دولت­های منطقه خاورمیانه عربی با ساختار اقتدارگرایی، عموما فاقد تجربیات حکومت دموکراتیک در گذشته بوده ­اند. مطالعات انجام شده بیانگر پیشرفت اندک کشورهای این منطقه در گذار اولیه به دموکراسی می­باشد که هنوز فاصله زیادی تا وضعیت دموکراتیک دارد. جداول زیر وضعیت دموکراسی را در منطقه با توجه به نوع رژیم نشان می­ دهند.
جدول ۳-۱، شاخص دموکراسی در سال ۲۰۱۱ با توجه به نوع رژیم

 

نوع رژیم	تعداد کشورها	درصد از کشورها	درصد از جمعیت
دموکراسی های کامل	۲۵	۰/۱۵	۳/۱۱
دموکراسی های ناقص	۵۳	۷/۳۱	۱/۳۷
رژیم های ترکیبی	۳۷	۲/۲۲	۰/۱۴
رژیم های اقتدارگرا	۵۲	۱/۳۱	۶/۳۷

Source: Economist Intelligence Unit
جدول ۳-۲، وضعیت دموکراسی در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا

 

سال

تعداد کشورهای منطقه

دموکراسی های کامل

دموکراسی های ناقص

رژیم های ترکیبی

رژیم های اقتدارگرا

میانگین شاخص دموکراسی

۱-۶-۲ تعاریف عملیاتی
۱- سازگاری اجتماعی: منظور از سازگاری اجتماعی در این پژوهش، نمراتی است که مددجویان دختر با نقص بینایی در پیش آزمون-پس‌آزمون در نسخه تجدید نظر شده پرسشنامه سازگاری اجتماعی کالیفرنیا (۱۹۵۳)، قسمت ۹۰ سوالی سازگاری اجتماعی کسب می‌کنند.
۲- نگرش صمیمانه: منظور از نگرش صمیمانه در این پژوهش، نمراتی است که مدجویان نابینا در پیش آزمون- پس‌آزمون در پرسشنامه۵۰ سوالی نگر ش صمیمانه امیدون و همکاران (۱۹۸۳) کسب می‌کنند.
۳- مهارتهای اجتماعی: منظور از مهارت‌های اجتماعی، آموزش گروهی مهارت‌های بین‌فردی که شامل مهارت‌های محاوره‌ای کلامی، گوش دادن، توضیح دادن، ابراز وجود، سوال و پرسش کردن باشد که از طریق شیوه‌های رفتاری و پسخوراند مثبت، تمرین رفتار و سرمشق آموزش داده می‌شود. در این پژوهش از بسته آموزشی مهارتهای اجتماعی مستعلمی و همکاران (۱۳۸۴) می‌باشد.
فصل دوم
مروری بر پیشینه پژوهش
۲-۱ مقدمه
در این فصل به پیشینه نظری وپیشینه‌ی پژوهشی مرتبط با تحقیق حاضر پرداخته می‌شود در قسمت پیشینه نظری موضوعات نقص بینایی، سازگاری اجتماعی، نگرش صمیمانه و مهارت‌های اجتماعی مورد بحث قرار می‌گیرند.
در قسمت پیشینه پژوهشی، پژوهش‌های انجام گرفته در راستای موضوع تحقیق و تحقیقاتی که به طور کلی در زمینه‌ی آموزش مهارت‌های اجتماعی، سازگاری اجتماعی و نگرش صمیمانه داخل و خارج کشور انجام شده است، بازنگری می‌شوند.
۲-۲ نقص بینایی
۲-۲-۱ اهمیت حس بینایی
بینایی به فرد اجازه می‌دهد که به کشف محیط بپردازد و با اشیا و افراد گوناگون تعامل برقرار کند. این اکتشاف‌ها و تعامل‌های اجتماعی، عناصر مهمی برای رشد فردی و اجتماعی فرد محسوب می‌شوند. بینایی به فرد کمک می‌کند تا از طریق فراهم آوردن انگیزه برای حرکت، به افراد و اشیا مورد علاقه و محیط دسترسی پیدا کند. به طور خلاصه می‌توان گفت که فقدان بینایی مانعی برای ادراک، یادگیری و سازمان‌دهی محیط از سوی افراد است؛ زیرا فقدان بینایی فرد را از دسترسی کافی به افراد دیگر و اشیایی که در محیط وجود دارند باز می‌دارد. بینایی آنچنان اهمیتی در تحول فرد دارد که حتی آسیب بینایی خفیف نیز اثر مخربی بر مهارت‌های بینایی- ادراکی و حرکتی- بیانی او دارد (دو گروتی و موران^[۳۱]، ۱۹۸۲، به نقل از امیری مجد، ۱۳۸۲). نابینایی شایعترین معلولیت حسی است. بدون بینایی درک فرداز دنیای اطرافش متفاوت خواهد بود وهمین امر می‌تواند به مشکلات عاطفی و اجتماعی مانند عدم سازگاری، عدم فعالیت، فقدان علاقه به دیگران، افسردگی وخودپنداره پایین در فرد منجر شود. معلولیت نابینایی فرد را در شرایط بحرانی بسیارشدیدی قرارمیدهد و او را از فردی مستقل به فردی وابسته مبدل می‌سازد. نابینایی بامحدود و دگرگون کردن دامنه تجربه‌های فرد نابینا، کاهش توانایی حرکت به اطراف وکاهش میزان کنترل محیط وارتباط باآن، رشد شناختی و عاطفی آنهارا تحت تأثیر قرار میدهد، بنابراین فقدان فرصت برای تجربه کامل محیط، میتواند رشد شخصی و اجتماعی فرد نابینا را با کاستیهایی روبه رو کند و به احساس بی‌کفایتی، وابستگی، عزت نفس پایین و در نهایت منجر به سازگاری اجتماعی، عاطفی و آموزشی کمتری گردد (ملکی تبار و همکاران، ۱۳۹۰).

فرد برای دسترسی به محیط به سه عامل نیاز دارد: اول علاقه فعال به محیط، دوم آمادگی زیستی و در آخر هم محیط قابل دسترس، افرادی که مبتلا به آسیب بینایی هستند، در ارتباط با این سه عامل موانع عمده‌ای را جلوی روی خود می‌بینند که مانع از دستیابی آسان آنها به محیط می‌شود. برخی از این مشکلات آسیب بینایی عبارت‌اند از: کمبود تحرک، ضعف ارتباطی، ضعف در پیشرفت اطلاعات، فقدان ادراک بینایی خوشایند، کمبود تفریح، کار‌ و فرصت‌های شغلی، فقدان احساس امنیت مالی، وابستگی فردی و اجتماعی و. . . (شان^[۳۲]، ۱۹۹۹، به نقل از شریفی درآمدی، ۱۳۸۰).
۲-۲-۲ تعریف و طبقه‌بندی نقص بینایی
سه نمونه از رایج‌ترین تعاریفی که در این زمینه ارائه شده است عبارتند از تعریف قانونی^[۳۳]، تعریف آموزشی^[۳۴] و تعریف سازمان بهداشت جهانی
الف- تعریف قانونی
تعریف قانونی (پزشکی) این تعریف در سال ۱۹۳۴ توسط انجمن پزشکی آمریکا ارائه گردید و از آن پس مورد قبول بنیاد آمریکایی نابینایان قرارگرفت. این تعریف در برگیرنده ارزیابی‌هایی از تیزی دیداری و میدان دید است و به قصد تعیین شرایط و مزایای قانونی موجود برای افراد نابینا مورد استفاده قرار می‌گیرد. انجمن روان پزشکی آمریکا این تعاریف را در سال ۱۹۳۴ ارائه کرده است و هنوز هم مورد قبول است. فرد نابینای قانونی به کسی گفته می‌شود که تیز‌بینی او در چشم بهتر، حتی با بهره گرفتن از وسایل کمکی مثل عینک، ۲۰۰/۲۰ یا کمتر باشد. یا کسی که مقدار دیدش آنقدر محدود است که وسیع‌ترین قطر آن نتواند فاصله زاویه‌ای که بیشتر از ۲۰ درجه است را فرا گیرد. منظور از تیز‌بینی ۲۰۰/۲۰ این است که شخص در فاصله ۲۰ پای چیزی را می‌بیند که یک فرد با دید عادی آن را در فاصله ۲۰۰ پایی تشخیص می‌دهد و منظور از محدود بودن میدان دید این است که شخص ممکن است در میدان مرکزی دید دارای قدرت ۲۰۰/۲۰ بوده اما دید خارجی او بشدت محدود باشد. فرد نیمه بینا از نظر قانونی کسی است که تیزبینی او در چشم بهتر و با وسایل کمک بینایی از ۷۰/۲۰ کمتر و از ۲۰۰/۲۰ بیشتر است. منظور از میزان بینایی ۷۰/۲۰ آن است که آنچه را یک فرد سالم از فاصله ۷۰ پایی می‌بیند، فرد کم‌بینا می‌تواند از فاصله ۲۰ پایی تشخیص دهد (انجمن پزشکی آمریکا، ۲۰۰۴).
اسکات و ولف (۱۹۹۸) در تعریف نابینای قانونی متذکر می‌شود که اکثر افراد نابینای قانونی از یک دید با درجات مختلفی برخوردار هستند. همچنین اشاره می‌کند که در محدوده نابینایی قانونی شرایط و متغیرهای بی‌شماری وجود دارند، که سبب می‌شود یک فرد بتواند کمتر یا بیشتر از ۲۰/۲۰۰ ببیند. به بیان دیگر از نابینایی مطلق تا کم بینایی که بتواند از طریق عینک اصلاح گردد را شامل می‌شود (شریفی درآمدی، ۱۳۸۰).
ب- تعریف آموزشی
از نظر آموزشی به کسی نابینا گفته می‌شود که با امکانات و روش های مرسوم در آموزش و پرورش نتواند به اهداف آموزشی برسد و برای رسیدن به اهداف آموزشی باید از امکانات و روش های خاصی استفاده کند. مثلاً استفاده از خطوط برجسته (بریل) و لوازم مربوط به آن، قلم بینایی، لوح ریاضی و غیره (نامنی، ۱۳۶۳).
ج- نابینا از نظر سازمان بهداشت جهانی^[۳۵]
کسانی که دید آنها ۶/۶۰ باشد، یعنی آنچه را که یک فرد در یک فاصله ۶۰ متری می‌ببیند فرد نابینا در فاصله ۶ متری ببیند نابینا گفته می‌شود (نامنی، ۱۳۶۳).
کریمی درمنی (۱۳۸۵)، آسیب دیدگان بینایی را به چهاردسته نابینایی مطلق، نابینا، نیمه بینا و دیربینا تقسیم کرده است: نابینای مطلق کسی است که هیچ گونه دیدی ندارد و حتی نور نیز برای وی قابل رؤیت نیست. فرد نابینا کسی است که قدرت بینایی وی، پس از حداکثر ترمیم، برابر با ۲۰۰/۲ است (دید نرمال ۲۰/۲۰ است)، به عبارت دیگر آنچه را که با چشم عادی می‌توان در ۲۰۰ قدمی (یا حدود ۷۰ متری) دید، فرد نابینا تنها قادر است در۲۰ قدمی (یا حدود ۷ متری) و یا نزدیکتر ببیند.
نیمه بینا به فردی اطلاق می‌گردد که قدرت بینایی در چشم برتر و با بهره گرفتن از وسایل کمک بینایی از ۲۰/۲۰ بیشتر و از ۷۰/ ۲۰ کمتر است و با بهره گرفتن از ذره بین و خطوط درشت و نظایر آن به مطالعه و آموزش می‌پردازد.
دیربینا به فردی اطلاق می‌شود که با توجه به نقصی که در بینایی اش وجود دارد از باقیمانده بینایی اش با بهره گرفتن از وسایل کمک بینایی، استفاده نسبی می کند. بدیهی است قدرت دید او از ۷۰/ ۲۰ بیشتر است (کریمی درمنی، ۱۳۸۵).
باراگا (۱۹۷۶) کودکانی را نابینا می‌داند که فقط توانایی ادراک نور را دارند و لذا برای آموزش خواندن باید از خط بریل یا روش‌های مشابه بدون استفاده از حس بینایی بهره گیرند. او کودکانی را کم بینا می‌داند که در تشخیص اشیایی که با فاصله از آنها قرار دارند دچار مشکل هستند، اما در تشخیص اشیا با مواردی که در فاصله‌های کمتری از ۶۰ سانتی متر می‌باشد مشکل چندانی ندارند. باراگا نوع سومی از این کودکان را تحت عنوان کودکان با اختلال در میدان دید اضافه می‌کند. این گروه در میدان دید خویش نقاط کوری دارند که اگر چیزی در این نقاط قرار گیرند، برای آنها قابل رویت نمی‌باشند. در هر صورت نقص بینایی، معلولیتی را سبب می‌شود که یادگیری را برای فرد دشوار می‌سازد (باراگا، ۱۹۷۶، به نقل از نادری، ۱۳۸۶).
۲-۲-۳ علل نقص بینایی
بیشتر مشکلات بینایی از بد شکلی و بدکاری چشم‌ناشی می‌شود. بیشتر اختلال‌های بینایی در کودکان سنین مدرسه در نتیجه حوادثی هستند که قبل از تولد یا حین تولد یا بلافاصله بعد از تولد روی می‌دهند. هاتفیلد^[۳۶] (۱۹۶۳، به نقل از رنجبر، ۱۳۸۴) یک طبقه‌بندی کلی و مختصر از اختلال‌های بینایی به عنوان سبب‌شناسی معرفی می‌کند:
۱- مشکلات انکساری: شامل نزدیک بینی، دور بینی، آستیگماتیسم یا تاربینی.
۲- ناهنجاری‌های عدسی: شامل انحراف عدسی، آب مروارید یا کدر شدن عدسی، فیبروپلازی یا سخت شدن بافت پشت عدسی.
۳- نقایص شکبیه: شامل پیدایش رنگدانه و تحلیل شبکیه و آسیب شبکیه ناشی از دیابت و مشکلات کنترل عضله: شامل لوچی، نیستاگموس، تنبلی چشم.
۴- سایر ناهنجاری‌ها: شامل آب سیاه، ضربه، اختلال در دید یا کوررنگی (رنجبر، ۱۳۸۴). کم بینایی و نابینایی دارای عللی است که در زیر به آنها اشاره می‌شود:
۱- عوامل مادرزادی: این نوع آسیب از بدو تولد با کودک است ضربه جنین یا نوزاد در حین تولد، بیماری‌های مادر به هنگام بارداری و یا عوامل ژنتیکی از عوامل ایجاد‌کننده کم بینایی و نابینایی است.
۲- عوامل ژنتیکی وراثتی: این نوع از آسیب تحت تأثیر یک ژن نهفته بوجود می‌آید. مانند، نارسایی‌های انکسار نور (نزدیک بینی، ^[۳۷] دوربینی^[۳۸]، تاربینی^[۳۹]).
۳- عوامل محیطی که خود به دو دسته تقسیم می‌شود:
شامل بیماری‌های عفونی (مننژیت)، آسیب مغزی، بیماری‌های چشمی (کاتاراکت یا آب مروارید، گلکوم یا آب سیاه، تراخم) (کریمی درمنی، ۱۳۸۵)، بیماری‌های ناشی از فقدان ویتامین A، ناهنجاری‌های بینایی که به علت آبله، مخملک، مسمومیت الکلی، ضربه و تصادف پیش می‌آید می‌شود (افروز، ۱۳۸۲).
۲-۲-۴ نحوه برخورد فرد نابینا با نقص بینایی
در زمینه پذیرش و عدم پذیرش واقعیت نابینایی دو گروه وجود دارند:
۱- آنها که واقع بینانه با نابینایی خود برخورد می‌کنند. آینده نگر، مستقل و پر تحرک هستند و نابینایی را مشکلی جدی تلقی نمی‌کنند. آنها با یک سلسله تعدیل‌ها، تطابق‌ها و تحمل ناملایمات، صبورانه خود را با دنیای نابینایی سازش می‌دهند و زندگی کاملاً طبیعی را طی می‌کنند. دارای خود کفایی جسمانی، اعتماد به نفس، استقلال مالی و موقعیت اجتماعی می‌باشند.
۲- آنهایی که توانایی سازگاری با نابینایی خود را ندارند ونمی‌توانند برای هموار ساختن عوارض و عواقب معلولیت خود چاره‌ای بیندیشند و به مرور زمان به اشخاص بیکار و متکی و بلاتکلیف تبدیل می‌شوند که نه تنها به حیثیت فرد، بلکه به حیثیت روانی و اجتماعی سایر افراد نابینا نیز صدمه می‌زنند. اراده، امید و انگیزه ندارند واصولاً معلولیت خود را درک نمی‌کنند. برخی از آنها قوه تصمیم‌گیری و تعیین مسیر و حرکت سازنده را ندارند و تحت فشارهای روانی بسیار شدیدی هستند. وجه اشتراکی که در بین نابینایان کم‌تحرک و افسرده و نا امید دیده می‌شود نداشتن انگیزه و هدف است. آنها از چهار خلصت خودکفایی جسمانی، اعتماد به نفس، استقلال مالی و موقعیت اجتماعی برخوردار نمی‌باشند. آنها نه تنها بار نابینایی و محدودیت‌ها و وابستگی‌ناشی از آن را به دوش می‌کشند، بلکه احساسات راکد و منفی نسبت به شخصیت خود دارند و وجود خود را بیهوده و باطل می‌پندارند (مستعلمی و همکاران، ۱۳۸۴).
۲-۲-۵ نکات ضروری در آموزش نابینایان
از جمله نکات مورد توجه در برنامه‌ریزی آموزشی نابینایان بدین قرار است:
۱- توجه کامل به تفاوتهای فردی: در کلاس و آموزش انفرادی با در نظر گرفتن نارسایی بینایی، سن وقوع نقص بینایی، سوابق و وضعیت خانوادگی و وضعیت خانوادگی تفاوتهای هوشی و ویژگیهای فردی همه بیانگرآن است که معلم ویژه دانش‌آموزان نابینا می‌بایست در کلاس درس به آموزش انفرادی توجه کامل داشته باشد بنابراین بهتر است تعداد دانش‌آموزان در هر کلاس ۶ تا ۸ نفر باشد.
۲- تدارک اشیاء و وسایل ملموس در برنامه‌های آموزشی: افراد نابینا اطلاعات دانش خود را از طریق شنیداری و لمس کردن کسب می‌نمایند. لذا ضروری است که به هنگام آموزش حتی الامکان وسایلی که قابل لمس کردن می‌باشد در اختیار دانش‌آموزان نابینا قرار بگیرد.
۳- توجه به کلیت و جامعیت برنامه‌های آموزشی: معلم در جهت آشنا نمودن دانش‌آموزان نابینا با وسایل و واقعیتهای محیط خارج لازم است در تدارک برنامه‌های آموزشی به تجارت همانند و یکپارچه‌ی رابطه امور نسبت به یکدیگر، توجه کامل داشته باشد. به عنوان مثال به جای صحبت از یک اداره واحد، از مجموعه‌ واحدهای یک شهر صحبت کند و یا به جای بحث روی یک واحد کامل از یک جز از آن واحد به طور کل بحث نماید و به عبارت دیگر به یکپارچگی و کلیت موضوع کاملاً توجه نماید. این روش در وسعت حوزه فعالیت و تداعی ذهنی نابینا بسیار مؤثر است.
۴- ایجاد محرکها و انگیزه‌های فوق العاده والدین در منزل و معلم در کلاس درس می‌بایست برای حرکت و فعالیت‌های مختلف ذهنی و بدنی کودک نابینا انگیزه‌ها و محرکاتی فراهم کنند تا زمینه خود جوش و فعالیت لازم در کودک ایجاد گردد و باید توجه داشت که کودک نابینا در خانه برای شیء خاصی دست و پا نزده و از خود جنب و جوش حرکتی نشان نمی‌دهد. زیرا که شی ای خاص توجه او را جلب نمی‌کند، لذا عدم ایجاد انگیزه و تحریکات کافی در کودک نابینا به دلیل ضعف فعالیتهای مطلوب ذهنی و همچنین نقصان تحریکات جسمی لازم می‌گردد و این از موجبات اصلی فقر فرهنگی در کودکان نابیناست (افروز، ۱۳۸۲).
۲-۳ تعریف مفهوم سازگاری اجتماعی

نگردد این کمـــــان کـــاردیده به بازوی چــــو من پیری کشیده
چنین دریاکه عــالم میکند نوش ز چون من قطرهای برناورد جوش
بدو گفتم کــه چیزی گـوی آخر که سرگردان شدم چون گوی آخر
جوابم داد کــای داننده فـــرزند به فضل حق به هـــر بابی هنرمند
به آخر دم چنین گفت آن نکوکار خداونـــدا محمد را نکـــــو دار
(عطار، ۱۳۸۶: ۲۳۳)
دربارۀ انقلاب درونی عطار افسانهای در تذکره دولتشاه سمرقندی ذکر شدهاست که تأمل برانگیز است. این افسانه دقیقاً با گفتمان درونی کتاب تذکرهالاولیاء تطبیق میکند. در تذکرهالاولیاء تمام مشایخ با انقلاب درونی به انسان دیگری تبدیل میشوند. بنابراین این افسانه جدا از درست بودن یا نادرست بودن واقعیت تاریخی آن، حقیقتی را بیان میکند که عطار اهل سیر و سلوک بوده و بیگمان به این تحول درونی اندیشیدهاست.

و سرانجام اینکه عطار به مرگ طبیعی نمرده، بلکه به دست کفّار تاتار شهید شدهاست. «قدیمیترین سندی که درباب شهادت او ذکر شده عبارت اِبنَالفُوطی است که گوید: « واِستُشِهدَ عَلی یَدِالتَتارِ بنیسابور…»، مرحوم فروزانفر به قرینۀ این که ابنالفُوطی کسانی را که مرگشان مقارن حوادث معروف بوده است، به سال و ماه ذکر نمیکند و در مورد عطار چنین کردهاست، حدس میزند که باید شهادت او در همان واقعۀ معروف حملۀ تاتار یعنی ماه صفر ۶۱۸ ه.ق باشد. سالهای دیگری هم نقل شده، ۵۸۶، ۵۸۷، ۵۸۹، ۵۹۷، ۶۰۲، ۶۰۷، ۶۱۰، که همگی جای تردیدند. آنچه تقریباً پذیرفتنی است این است که وی شهید شدهاست و شهادت او در نیشابور بودهاست» ( عطار، ۱۳۸۳: ۲۹).
۲ـ۳ـ۱ـ آثار عطار
یکی از اتفاقات رازآمیز تاریخ ادبیات ایران و تاریخ تصوّف اسلامی نسبت دادن آثار بیشمار به فریدالدین عطار است. این مسئله نشان میدهد که عطار میتواند همچون استعارهای در شناخت گفتمان عرفانی ایران تلقی شود. جالب این است که افسانههایی که دربارۀ عطار ساختهاند بسیار عجیب و غریب است. در پژوهشهای ادبی اخیر بسیار دقت کردهاند تا آثار عطار را بازشناسی کنند و برخی از آثار منسوب به عطار را با توجه به مبانی تاریخی، سبکی و زبانی جعلی بدانند استاد شفیعی کدکنی در این باره مینویسد: « تا این لحظه، آخرین تحقیقی که در باب آثار مسلّم عطار و آثار منسوب به او شده، در میان خاورشناسان توسط «هلموت رتیر» و از میان اساتید ایرانی و فارسی زبان بدیع الزمان فروزانفر انجام شدهاست. این دو تن در تحقیقات خود بسیاری از آثار منحول و مجعول را به یک سوی زدهاند ولی در دو مورد نوعی اغماض کرده‌اند و اغماضشان نتیجۀ اشتباهی است که از قدما به ارث رسیدهاست. چنانکه میدانیم، آثار مسلّمی که اینان به عطار نسبت دادهاند و از پذیرفتن آنها گریزی ندیدهاند، عبارت بودهاست از: ۱- دیوان قصاید و غزلیات ۲- منطق الطیر ۳- الاهی نامه ۴- اسرارنامه ۵- مصیبت نامه ۶- مختارنامه ۷- خسرو نامه ۸- تذکرهالاولیاء و از آثار مسلّم ولی گم شدۀ او که همواره در جستجوی آنها بودهاند: ۹- جواهرنامه ۱۰- شرح القلب. بقیۀ آثاری که به عطار منسوب شده همه را رد کردهاند (همان : ۳۳-۳۴).
استاد شفیعی در تحقیق گستردهای که بر دورۀ آثار عطار داشتهاست، سرانجام به این نتیجه رسیدهاست: «جز چهار منظومۀ( منطقالطیر و الاهینامه و اسرارنامه و مصیبت نامه) و دیوان و مختارنامه و کتاب تذکرهالاولیاء، هیچ اثر دیگری از عطار نیست و تمام منظومههای ناتندرستی که به اسم بلبلنامه، بیسرنامه، اشترنامه، پسرنامه، حیدرنامه، پندنامه، جوهرالذات، حلاجنامه، سیاهنامه، مفتاحالفتوح، لسانالغیب، مظهرالذات، معراجنامه، نزهتنامه، وصلتنامه،هیلاجنامه وجود دارد و بعضی از آنها مانند پندنامه متأسفانه بارها و بارها به نام او نشر یافته، هیچکدام از آثار او نیست. اغلب اینها محصول روزگار انحطاط عرفانی و حاصل یاوهگویی درویشهای بیکاری است که طبع نظمی داشتهاند و اندیشۀ علیل و تخیلات چرسی و بنگی خود را به صورت منظومههای سست و بیمارگونه به دست آیندگان سپردهاند و برای آن که از بی‌رحمیِ زمانه ـ که اینگونه آثار در همان عصر مؤلفان به فراموشی میسپاردـ در امان بمانند نام شریف و ارجمند فرالدین عطار نیشابوری را ـ بعنوان سراینده ـ بر آنها نهادهاند» (همان : ۳۷).
۲ـ۳ـ۲ـ تذکره الاولیاء
کتابی عرفانی در شرح احوال بزرگان اولیاء و مشایخ صوفیه به فارسی نوشته فریدالدین عطار نیشابوری. این کتاب از یک مقدمه و ۷۲ باب تشکیل شده است که هر یک به زندگی، حالات، اندیشه‌ها و سخنان یکی از عرفان اختصاص دارد. نخستین باب به حالات و سخنان امام جعفر صادق (علیه السلام) و آخرین باب به حسین بن منصور پارسی معروف به حلاج (متوفی ۳۰۹). دست نویس‌های معتبر تذکره‌الاولیاء تا قرن دهم شامل همین مطالب است اما پس از قرن دهم فصل‌های دیگری با عنوان «ذکر متأخران از مشایخ کبار» بر این کتاب افزوده شده که حالات و سخنان ۲۵ تن از عارفان قرن‌های چهارم و پنجم را در بر دارد. بیشتر این پیوست‌ از مآخذی برداشته شده که احتمالاً در دسترس مؤلف تذکره‌الاولیاء نیز بوده و مطالب آن به شیوه تذکره‌الاولیاء تألیف شده است؛ از این رو بسیاری از پژوهشگران معاصر از جمله نیکلسون آن را جزو اصل کتاب پنداشته‌اند. این ملحقات در هیچیک از نسخه‌های کهن کتاب نیست و فهرستی هم که عطار در آغاز کتاب آورده شامل همان ۷۲ نام است.
در بعضی از نسخه‌های تذکره‌الاولیاء که تا پایان قرن دهم تحریر شده (از جمله نسخه ۹۸۵ در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی) به دنبال ۷۲ باب کتاب رساله «هفت وادی» منسوب به عطار افزوده شده است. بنا بر مجموع دلایل و قراین تذکره‌الاولیاء تا اواخر قرن دهم شامل همان ۷۲ باب بوده است.
«تذکره‌الاولیاء یکی از پرنفوذترین و پراهمیت‌ترین آثار صوفیان است از علامه قزوینی و ملک‌الشعراء بهار تا ذبیح‌اله صفا و شفیعی کدکنی همگی آن را از زیباترین متن‌های نثر فارسی دانسته‌اند این کتاب در کنار منطق‌الطیر پرآوازه‌ترین اثر عطار نیشابوری است، با آن که پیش از تذکره‌الاولیاء کتاب‌های دیگری نیز درباره مشایخ تصوّف و مناقب آنان به زبان های عربی و فارسی نوشته شده بود و بسیاری از مطالب کتاب را در آن‌ ها نیز میتوان یافت» (زرین‌کوب،۱۳۶۹: ۲۶۸). تذکره‌الاولیاء از نخستین متون مهم تصوّف است که به فارسی نوشته شد و به قول علّامه قزوینی، از باب بیان مقامات عارفین و مناقب صوفیه و مکارم اخلاق مشایخ طریقت و سیره اولیاء و صالحین … این کتاب اهمیتی بسیار قوی دارد.
۲ـ۳ـ۲ـ۱ـ تبارشناسی تذکره‌الاولیاء
سنّت نگارش تذکره‌الاولیاء یک واقعیت فرهنگی است که جایگاه مهم در تاریخ معنوی ملّت‌ها دارد. امّت اسلامی از سدۀ دوم تاریخ اسلام به بعد، با نگارش مجموعه‌هایی از اقوال و افعال پیامبر (ص) و اصحابش به ترسیم زندگی پیامبر (ص) و اصحاب او دست زد و این نکته مسلّم است که تصوّف هم در همان زمان شروع به نشو و نما کردهاست چنانکه میان تحوّل دو پدیده نوعی تقارن و توازن مشاهده می‌شود. سنّت روایت اقوال، احوال و اعمال بزرگان شریعت، در ادبیات تصوّف تبدیل می‌شود به سنّت روایت اقوال، اعمال و کرامات بزرگان طریقت تصوف. این سنّت روایی – تعلیمی چنان با زیباییشناسی اهل تصوّف آمیخته می‌شود که قسمت بزرگی از کتاب‌های مَدرسی، عقلی و زیباشناختی نثر عارفانه قرن پنجم را در بر می‌گیرد. بن مایه‌های این نوع رویکرد، بر پایۀ عرفان عملی است. چرا که عرفان و تصوف در ابتدا، به اعمال انسان در رویارویی با جهان توجه دارد. پیوستن و اتّحاد با حقیقت جز با اعمال انسانی میسر نیست؛ بنابراین نثر و شعر عرفانی وسیله‌ای می‌شود برای بیان کرامات و سخنان کسانی که جز به وحدت و اتّحاد با حقیقت نمی‌اندیشند.
گفتمان مراد و مریدی، گفتمانی است که نثر و شعر عرفانی تحت تأثیر آن است و این گفتمان ریشه در اعمال، سخنان و کرامات مردان حق دارد. «از کتاب‌های تعلیمی صوفیه تصویری از آداب و رسوم قوم را در طیّ تحول تاریخی می‌توان بدست آورد. این تصویر، نهضت تصوّف را در قرون نخستین اسلامی مخصوصاً در خراسان و عراق زنده و جوشان و پرتحرک نشان می‌دهد. در این نهضت، طریقت غالباً با شریعت توافق دارد و عدول از شریعت هرگز موجب نیل به حقیقت نمی‌شود» (زرین‌کوب، ۱۳۸۳: ۱۴۴).
سنّت پرداختن به احوال و آثار صوفیان در ایران، سنّتی دراز آهنگ بود، چنانچه از کشف المحجوب و حتی زودتر از آن «شرح تعرّف» مستملی بخاری در قرن پنجم تا نفحات الانس عبدالرحمان جامی را شامل می‌شود. «آثاری چون تذکره‌الاولیاء شیخ فریدالدین عطار، طبقات الصّوفیه املای خواجه عبدالله انصاری بر اساس طبقات سلّمی به زبان اهل هرات، نفحات الانس عبدالرحمن جامی ترجمه و تکلمۀ آن به زبان دری رایج در عصر مؤلّف محسوب است و رشحات عین الحیات تصنیف مولانا علی صفی پسر ملاحسین واعظ کاشفی شامل ترجمۀ احوال مشایخ صوفیه و در عین حال حاوی کرامات و مقالات آنها است و چون در تمام این گونه آثار طبقات عام مخاطب بوده‌اند، نثر فارسی در نزد نویسندگان آنها غالباً از تعقید و ابهام و ایجاز و اطناب خالی است. اکثر آنها نیز مثل مقامات مفرد در احوال مشایخ مختلف تصنیف شده و با وجود اهتمام نویسندگان در احوال و اقوال و اقوالی که در خارج از حوزه محدود مریدان و معتقدان قوم قابل قبول نمی‌نماید، متضمن لطایف اقوال حکمت‌آمیزی است که نقل آنها به نثر صوفیه گهگاه صبغۀ شعر می‌دهد و در پاره‌یی موارد حتی در اذهان غیرصوفی نیز تأثیر شگرف دارد» (زرین کوب، ۱۳۸۳: ۱۴۷).
شیخ عطار در دیباچۀ تذکره‌الاولیاء فلسفه توجه به اقوال و احوال مشایخ را، با گفتمان مراد و مریدی تبیین می‌کند او معتقد است که این سخنان بهترین سخن‌هاست و دلایلش را این گونه می‌شمارد: «اول آن که دنیا بر دل مردم سرد کند. دوم آن که آخرت را بر دوام ملازم خاطر بود. سوم آن که دولتی حق در دل مرد پدید آورد. چهارم آن که مرد چون آن نوع سخن را بشنود، زاد راه بی‌پایان ساختن گیرد. پس بر مقتضی این مقدمات، جمع کردن چنین سخن‌ها از جملۀ واجبات بود. و به حقیقت توان گفت که در آفرینش به از این کتاب نیست. از آن که سخن ایشان شرح قرآن و اخباراست و بهترین جمله سخن‌هاست» (عطار، ۱۳۷۴: ۹).
۲ـ۴ـ عطار مؤلف
پیش از عطار نویسندگان بزرگی چون ابومحمد جعفربن محمد خلدی (فوت ۳۴۵ ه. ق) نویسندۀ کتاب حکایات المشایخ، ابونصر عبدالله بن علی سراج (فوت ۳۷۸ ه.ق) نویسندۀ کتاب اللمع، ابو عبدالرحمان محمدبن حسین سلمی (فوت ۴۱۲ ه. ق) نویسنده کتاب طبقات الصوفیه، که بعدها عبداله انصاری آن را به زبان اهل هرات املا نمود، ابوالقاسم قشیری، (فت ۴۶۵ هـ ق) نویسندۀ کتاب رسالۀ قشیری و ابوالحسن هجویری (فوت ۴۶۷ ه. ق) نویسنده کتاب کشف المحجوب، سنت روایت زندگی اهل تصوف را به وجود آورده بودند. بنابراین عطار تحت تاثیر یک سنت بزرگ روایی – تعلیمی است.
بنا بر تحقیقات آربری از ۷۲ شخصیت عارفی که عطار به شرح زندگی، اعمال و کرامات آنها پرداخته است، (البته غیر از ۲۵ شخصیت عارفی، که بعدها به تذکره‌الاولیاء در دوره‌های مختلف ملحق شده است) تنها ۹ شخصیت در مجموعۀ سه کتاب طبقات صوفیه، کشف المحجوب و رسالۀ قشیری نیامده است. به همین دلیل می‌توان گفت تذکره‌الاولیاء چه در محتوی و چه در نثر و ساختار، تحت تأثیر متون گذشته نوشته شده است و عطار به گونه بینامتنی، متن منثور اثر خود را گسترش داده است. شیخ عطار در تذکره‌الاولیاء بعضی از منابع و مآخذ کتابش را ذکر کرده است. اما «به نظر می‌رسد که عطار در نوشتن شرح احوال و سخنان هر یک از صوفیان به بعضی از نوشته‌های خود آنها نیز دسترسی داشته، خواه به طور مستقیم، خواه از طریق نقل قول‌های دیگران، و همچنین تک نگاشت‌های خاص درباره زندگی و کرامات و اعمال آنها در اختیارش بوده است. دو نمونه واضح از استفاده از این گونه رسالات مفرد در شرح احوال مشایخ ترجمه بایزید بسطامی تألیف سهلگی و ترجمه احوال ابن حفیف تألیف ابوالحسن دیلمی است» (آربری،۱۳۷۷: ۲۴).
استفادۀ فراوان و گاهی استفادۀ مستقیم از منابع و مآخذ باعث شده است که بعضی از محققان معتقد شوند که «مطالب تذکره‌الاولیاء التقاط از نوشته‌هایی پیش از عطار است» (عطار، ۱۳۷۴ : ۲۱). استاد استعلامی در مقدمه تذکره‌الاولیاء می‌نویسد که این کتاب از باب‌ها و صفحات مختلف کتب دیگر گردآوری شده و به هم پیوسته است ایشان فرایند شکل‌گیری تذکره‌الاولیاء را این گونه می‌داند:
۱- عطار هر یک از روایت‌ها یا سخنان مشایخ را از ترجمۀ قشیریه، کشف المحجوب و مآخذ دیگر جداگانه نقل یا ترجمه کرده و سپس آنها را مطابق نام هر عارف دسته بندی کرده و آنچه را نادرست و مشکوک دیده کناری گذاشته است.
۲- پایۀ تألیف خود را بر طرح باب دوم رسالۀ قشیریه و نیز باب مشایخ کشف المحجوب نهاده و دربارۀ هر شیخ آنچه را از مآخذ دیگر و بخش‌های دیگر آن دو کتاب یافته بر اصل افزوده است.
۳- به تقلید از شیوۀ حافظ ابونعیم و هجویری برای هر بخش مقدمه‌ای مسجّع ساخته و سخن دربارۀ هر عارف را با عبارتی مسجّع و گاه موزون آغاز کرده و گاه در ساختن این سرفصل‌ها مهارت و تسلط خود را بر اصطلاحات صوفیانه و لغت فارسی و تازی نشان داده است (همان : ۲۲).
آربری معتقد است که عطار «هنگامی که به تدوین مواد و مطالب کار خود همت گماشت، طبقات‌الصوفیه سلّمی سرمشق و الگوی کار او بود که در آن ترجمه حال صوفیان تقریباً به ترتیب زمانی در آن تنظیم یافته است؛ وی احتمالاً از روایت و ترجمه فارسی آن اثر به وسیله خواجه عبدالله انصاری نیز که بعدها جامی آن را اساس کار خود در تالیف نفحاتالانس قرار داده، آگاه بوده است. به هر حال، باید خاطر نشان ساخت که عطار شیوه تنظیم سلمی را که صوفیان و عارفان را بر حسب طبقه در کتاب خویش مرتب ساخته بود، رها کرد. وی همچنین طبقات الصوفیه را از جنبه انسانی آن ضعیف یافت. زیرا کتاب طبقات الصوفیه با همه ارزشمندیش به عنوان مجموعه‌ای از گفته‌ها و سخنان صوفیه، برای عطار که دست کم همان اندازه به شخصیت صوفیان علاقه داشته است که به آنچه گفته و نوشته‌اند، می‌بایست با افزودن تفضیلاتی از زندگی مشایخ تکمیل گردد. از این رو برای آنکه بازار خشک و بی‌حال سلّمی را رونق بخشیده آن را با مطالب انسانی و فوق انسانی موجود در حکایات خُلدی، رساله قشیریه و کشف المحجوب هجویری در هم آمیخت» (آربری، ۱۳۷۷: ۲۵-۲۴).
با همۀ این توصیفات و توضیحات، یک نکته اساسی در اینجا قابل اشاره است، کتاب تذکره‌الاولیاء حاصل کار یک شاعر است و شاید به همین علّت است که تذکره‌الاولیاء تنها یک منبع تاریخی نیست؛ بلکه عمدتاً به کار تحقیق در زمینه نگارش تذکره‌الاولیاء به سبک شعری ـ روایی می‌آید نمونه و سرمشق بودن زندگی اولیاء ممکن است نوعی «ایجاد فاصله» جلوه کند و حال آنکه عطّار صورت نوعی به «حضور آوردن» دارد که تنها راه شناخت و تجسّم یک تجربه خارق العاده است و می‌توان گفت که نوع ادبی تذکره‌الاولیاء با عطار نیشابوری بعد صرفاً و کاملاً شاعرانه خود را می‌یابد، تا آنجا که می‌توان اثری مثل تذکره‌الاولیاء را نوعی مثنوی منثور دانست.
فصل سوم
بررسی گفتمان عرفانی و مبانی نظری بینامتنیت
۳ ـ۱ ـ افسانۀ تحول گفتمانی عطار
دولتشاه سمرقندی در تذکره‌الشعرای خود، همساز با گفتمان و ساختار روایی تذکره‌الاولیاء ابتدا با صفات، تشبیهات و استعارات مناسب با فضای فکری عطار، او را به طور کلی معرفی می‌کند و بعد از این به روزگار او می‌پردازد و سپس از الفاظ انسجامی متن تذکره‌الاولیاء کمک می‌گیرد و می‌نویسد:
«اما سبب توبه شیخ آن بوده که پدر او در شهر شادیاخ عطاری عظیم با قدر و رونق بوده و بعد از وفات پدر او به همان طریق به عطاری مشغول بوده و دکانی آراسته داشتی چنانکه مردم را از تماشای آن چشم منور و دماغ معطر شدی، شیخ روزی خواجه‌وش بر سر دکان نشسته بود و پیش او غلامان چالاک کمر بسته. ناگاه دیوانه‌ای بلکه در طریقت فرزانه‌ای به در دکان رسید و تیز تیز در دکان او نگاهی کرد بلکه آب در چشم گردانیده آهی کرد. شیخ درویش را گفت: چه خیره می‌نگری مصلحت آن است که زود درگذری. درویش گفت: ای خواجه من سبکبارم و بجز خرقه هیچ ندارم اما
ای کرده خریطه پر عقاقیر در وقت رحیل چیست تدبیر
من زود از بازار می‌توانم گذشت تو تدبیر اثقال و احمال خود کن و از روی بصیرت فکری به حال خود کن. گفت: چگونه می‌گذری؟ گفت: این چنین و خرقه‌ از برکنده زیر سر نهاده جان به حق تسلیم کرد. شیخ از سخن مجذوب پر درد گشت و دل او از خشکی بوی مشک گرفت و دنیا بر دل او همچو مزاج کافور سرد شد و دکان را به تاراج داد و از بازار دنیا بیزار شد، بازاری بود بازاری شد در بند سودا بود سودا در بندش کرد»(دولتشاه سمرقندی، ۱۳۳۸: ۱۴۱-۱۴۰).
واقعی بودن یا افسانه بودن این روایتِ دولتشاه از زندگی عطار، آنچنان مهم نیست. آنچه مهم است این است که دولتشاه به شکل غیرمستقیم از گسست گفتمانی عطار می‌گوید. آن چیزی که عطار را عطار می‌کند. در واقع می‌توان گفت افسانه تحول روحانی عطار برآمده از گفتمانی است که سال‌ها عطار به این گفتمان به نظم و نثر اندیشیده است. جالب این است که عطار در تذکره خویش همین گسست گفتمانی را به اولیایی دیگر نسبت داده است:
«نقل است که ابوعلی ثقفی سخن می‌گفت. در میان سخن عبدالله او را گفت: «مرگ را ساخته باش که از او چاره نیست». ابوعلی گفت: «تو ساخته باش». عبدالله دست در بالین کرد و سر بر او نهاد و گفت: «من مردم» و در حال بمرد. بوعلی را سخن منقطع شد. زیرا که او را علایق بود و عبدالله مُفرّد و مجرد»(عطار، ۱۳۷۴: ۵۴۰).
اکنون سؤال اصلی این تحقیق این است که عطار در تولید متن تذکره از چه گفتمانی پیروی می‌کند؟ و گفتمان او بر آمده از چه فراروایتی است. فرضیۀ این تحقیق این است که فراروایت عرفان اسلامی، گفتمان مسلطی می‌سازد و گفتمان مسلط منجر به متن‌های مختلف می‌شود. همه آثار بزرگ عرفان اسلامی از یک فراروایت پیروی می‌کنند و تحت تأثیر یک گفتمان مسلط هستند، اما متن‌های متکثر می‌سازند.عطار همان گفتمانی را دنبال می‌کند که پیش از او سلمی، هجویری و قشری دنبال می‌کردند اما متن‌هایی که تولید شده متفاوت است. چنانکه عطار هم در تولید روایت‌های متن ساختار دیگری را دنبال می‌کند. و فراتر از این که اولیایی که عطار از زندگی‌شان می‌گوید همه گوش به یک فرا روایت سپرده‌اند. اما فراروایت چیست؟
۳ـ۲ـ فراروایت چیست؟
ژان فرانسوا لیوتار (۱۹۲۴-۱۹۹۸) فیلسوف فرانسوی در کتاب «وضعیت پست مدرن»(۱۳۸۰). برای توصیف شرایط زمان پست مدرن، از اصطلاح فراروایت یا کلان روایت (Meta-narrative) استفاده می‌کند «فراروایت به معنی قصه یا روایتی آن چنان عظیم، فراگیر و بامعنی است که قادر است فلسفه، سیاست، الهیات، فرهنگ، ادبیات، هنر و دیگر شاخه‌های مختلف علوم انسانی و اجتماعی را کنار هم قرار دهد، همۀ آن‌ ها را با هم مرتبط کند، میان آنها پیوند منطقی و رابطه‌ای ضروری برقرار سازد و به آنها معنایی دارای وحدت ببخشد. برای مثال لیوتار قصۀ دینی مسیحیت در باب تحقق اراده و مشیت الهی در زمین، قصه سیاسی مارکسیسم دربارۀ تضادهای طبقاتی و انقلاب، قصۀ روشنگری در رابطه با پیشرفت عقلایی را از مهمترین فراروایت‌ها می‌داند»(فرمهینی فراهانی، ۱۳۸۹: ۲۸۵).
اکنون سؤال این است عرفان اسلامی با چه فراروایتی گفتمان خود را می‌سازد؟ اَبَر ساختاری که گفتمان عرفان اسلامی را شکل می‌دهد، فراروایت یا اسطورۀ نجات است. همان اصلی که بزرگترین فیلسوف – عارف جهان اسلام یعنی غزالی بعد از تجربه گفتمان‌های مختلف به آن می‌رسد و کتاب «المنقذ من ضلال» را می‌نویسد: راه نجات، رسیدن به امر قدسی و مطلق است. راهی که تنها با شهود بدست می‌آید. «عرفان مکتبی است که وصول به حقیقت معرفت خداوند را از طریق ریاضت و تهذیب نفس و تأمل، جستجو می‌کند»(انوری،۱۳۸۱: ۵۰۰۰). تکرار پربسامد استعاره‌هایی چون طریق و طریقت سیر و سلوک و بازگشت (ارجعی) در دین اسلام و عرفان اسلامی نشان می‌دهد که برای رسیدن به امری تابناک و انکشاف حقیقت باید نزدیک‌ترین جاده را برگزید اگر چه جاده‌ای سخت نکوبیده و ناهموار است و بی‌همرهی راهبین ممکن نیست. ویژگی جوهری این راه عبارت است از:
«۱- اعتقاد به این معرفت، عامل اصلی نجات یا کمال یا سعادت است.
۲- معرفت حقیقی صرفاً از راه آموزش ذهنی حاصل نمی‌شود و متوقف بر شرایط انفسی – ذهنیِ خاصی است که با تزکیه و تهذیب نفس و تأمل و تعمق فراهم می‌شود. به این ترتیب، عرفان در قبال راه‌هایی قرار می‌گیرد که سعادت یا کمال یا نجات را در فربهی خرد، یا انبوهی دانش، یا تعادل اخلاق، یا التزامِ عملی به اعمال و آیین‌ها و عبادات و مناسک، و یا ریاضت بدنی صرف، می‌دانند. به این مفهوم، عرفان طریقی ویژه امّا در عین حال کلّی است که شامل همه راه‌هایی می‌شود که نجات یا کمال یا سعادت را در معرفت حقیقی و بی‌واسطه به واقعیت مطلق یا خدا می‌بیند و جست و جو می‌کند» (موحدیان عطار، ۱۳۸۸: ۱۰۰).
فراروایت نجاتبخشی، گفتمان عرفانی را به شکل یک فرایند در می‌آورد. عرفان به مثابۀ فرایند، شایع‌ترین شکل کاربردی عرفان اسلامی است که از آن به «سیر سلوک» یا «طریق عرفانی» یاد می‌کنند.
در کاربردهای متعارف گاهی عنوان عرفان را بر سیر سلوک به کار می‌برند و عنوان عارف را سالک به مثابۀ کسی که چنین فرایندی را در وجود خود تجربه می‌کند، اطلاق می‌کنند»(همان: ۱۰۲).سیر و سلوک یعنی «یک فرایند تعالی که وجوه تطابق شخصی با جهان را به سطحی بالاتر از آنچه ما در کارهای آگاهانۀ معمولی خویش داریم می‌رساند»(حکیمی، ۱۳۸۱: ۶۰). در سیر و سلوک هویت‌های متفاوتی نهفته است «از آن رو که امری است مورد تجربه، نوعی تجربۀ عرفانی محسوب می‌شود، از آن حیث که ترسیم کنندۀ راه ویژه نیل به حقیقت است، «طریق» یا «طریقت» قلمداد می‌گردد و از این جهت که روندی از تغییر و تحول در درون نفس سالک است «فرایند» تلقی می‌شود»(موحدیان عطار، ۱۳۸۸: ۱۰۳).
بنابراین می‌توان گفت که فراروایت‌ها ساختار عظیم و در عین حال پنهانی هستند که گفتمان بزرگ، خرده گفتمان‌ها و حتی ساختارهای کوچک‌تر را شکل می‌دهند البته قابل تأکید است که فراروایت‌ها اگر چه خود را در گفتمانی خاص کاملاً بازنمایی می‌کنند و گفتمان مسلط را می‌سازند، اما در گفتمان‌ها و ساختارهای دیگر هم حضور دارند، چنانکه در ادبیات ایران سایه‌های فراروایت نجات بخشی را می‌توان در نوع ادبی حماسه هم دنبال کرد. به عنوان مثال فرایند فردیتی که رستم و اسفندیار در هفت خوان‌های خود تجربه می‌کنند همان تجربه به گونه‌ای در کتاب‌های عرفانی تکرار می‌شود. چنانکه سرانجامِ کیخسرو در شاهنامه را باید همچون استعاره‌ای تلقی کرد که بعدها در کتاب‌های عرفانی بازنمایی می‌شود. به نظر می‌رسد بازگشت سهروردی به حکمت خسروانی و تأویل ادبیات حماسی به ادبیات عرفانی نشان از وحدت گفتمانی داشته باشد که نوع ادبی حماسه را به ادبیات عرفانی متصل می‌کند.
فراروایت‌ نجاتبخشی از قرن پنجم در ادبیات، گفتمانی را تولید کرد تا قرن نهم الگوهای روایی مشابه را آفرید. این گفتمان تخیّل طبیعتگرا و رمانتیک شاعران قرن چهارم و پنجم را تبدیل به تخیّل تمثیلی کرد. این تخیّل را می‌توان از داستان حی ‌بن یقضان ابن سینا تا حی بن یقضان جامی دنبال کرد؛ بنابراین کل مکتب عراقی در سلطه گفتمان عرفانی است.
اکنون سئوال اینجاست که فراروایت نجاتبخش عرفان اسلامی چه ساختاری را آفرید که می‌توان به آن گفتمان مسلط عرفانی گفت. این گفتمان چه ویژگی‌هایی دارد؟ اما قبل از این که بحث خود را گسترش دهیم بهتر است تعریفی از گفتمان ارائه دهیم.
۳ـ۳ـ گفتمان چیست؟
اصطلاح انگلیسی گفتمان (Discourse) از واژه لاتینی (discursus) گرفته شده است. دو تعبیر به ظاهر متمایز اما مرتبط به هم دربارۀ این اصطلاح وجود دارد: تعبیر عام و تعبیر خاص. در تعبیر عام به قطعه بزرگ زبانی اشاره دارد و در تعبیر خاص به سازمان بندی اجتماعی محتواها در کاربرد «اولی وجه مشخصه رویکرد زبانشناختی است و از سنتی انگلیسی – آمریکایی برخاسته است، و دومی وجه مشخصۀ رویکردهایی است که از منظر اجتماعی به آن می‌نگرند و با سنت فرانسوی پیوند خورده است» (مکاریک، ۱۳۸۴: ۲۵۶). در زبانشناسی، گفتمان اشاره به هر واحد یا پارهای از سخن یا نوشتۀ به هم مرتبط دارد که بلندتر از یک جمله باشد. همچنین میتوان آن را به معنی نمونه های گستردۀ گفتمان شفاهی بهکار برد که با متن نوشته تفاوت دارد. در زبانشناسی، تحلیل گفتمان به تجزیه و تحلیل سخنان و نوشته ها و رابطۀشان با متنها میپردازد که سخنان و نوشته های مورد نظر در بستر آن به کار میرود. تحلیل گفتمان، نگاه خود را روی ویژگیهای زبانشناختی خردتر چون الگوهای واژگان و دستور زبان در سطح پاره جمله متمرکز میسازد.

یکی از مسائل بسیار مهمی که در ایجاد یک زمان بندی دقیق موثر است در نظر گرفتن شرایط عدم قطعیت می باشد. در مقاله مروری ذکر شده به دو نوع عدم قطعیت اشاره شده است که اولی در زمان اجرا و دومی در ورود بیماران غیر انتخابی می باشد که در این تحقیق فقط عدم قطعیت نوع اول در نظر گرفته خواهد شد.
برای حل این گونه مسائل در حالت عدم قطعیت روش های مختلفی ارائه شده است که شبیه سازی یکی از روش هایی است که بیشتر به آن توجه شده است. مدل های برنامه ریزی ریاضی و بهینه سازی نیز از دیگر تکنیک های رایج در ادبیات موضوع زمان بندی و برنامه ریزی اتاق عمل می باشند. با توجه به پیچیدگی بالای مسائل زمان بندی در مسائل با اندازه های بزرگ روش های ابتکاری و فرا ابتکاری زیادی نیز در این زمینه ارائه شده است.

بسیاری از مطالعات زمان بندی اتاق عمل قابل اجرا در شرایط واقعی هستند. در حقیقت این گونه مسائل با توجه به شرایط واقعی مدلسازی شده اند. این مسائل در دسته مقالات کاربردی قرار گرفته و در مقابل مطالعاتی که از داده های واقعی استفاده نکرده اند در دسته مقالات غیر کاربردی قرار می گیرند.
در این پایان نامه از روش های مبتنی بر تحقیق در عملیات و تکنیک های بهینه سازی استفاده شده است.پس ادبیات موضوع محدود به همین حیطه می باشد. در ادامه ابتدا ادبیات موضوع مربوط به زمان بندی مطرح خواهد شد و در پی آن مقالاتی که زمان بندی اتاق عمل را مورد بررسی قرار دادند آورده می شود.
۲-۳ ضرورت توجه به زمان­بندی
محصولات به چه ترتیبی می­بایست تولید شوند؟ برای انجام کلیه فرایند­ها در زمان مشخص به چه تعداد ماشین از انواع مختلف نیازمندیم؟ چه زمانی فرایند تولید آغاز می­­شود؟ محدودیت­های دسترسی ماشین­آلات چیست؟ اینگونه سوالات مکررا توسط افرادی که وظیفه برنامه ریزی و زمان­بندی عملیات را دارند، مطرح می­ شود. این افراد وظیفه دارند منابع محدود موجود را به نحوی به فرآیندها تخصیص دهند که یک یا چندین مورد از اهداف تولیدی سازمان نظیر تحویل به موقع، کاهش زمان تولید و غیره تحقق یابد.
امروزه با توجه به پیچیده­تر شدن صنایع تولیدی و نیاز به کارایی بیشتر، چرخه تولید کوتاه­تر محصول، انعطاف بیشتر، کیفیت بهتر محصولات، ارضای هرچه بیشتر توقعات مشتریان و در عین حال داشتن هزینه­ های کمتر، چهره تولید تغییر کرده است. سازمان­های امروزی به منظرو حفظ و بقای خود نه تنها باید خود را با این محیط متغییر تجاری سازگار کنند بلکه برای دوام آوردن در چنین بازاری می­بایست به فکر ایجاد برتری­های رقابتی در چنین وضعیتی باشند. به منظور دستیابی به چنین مزایایی، سازمان­ها به دنبال راه ­هایی برای بهینه کردن عملیات در سیستم­های تولیدی خود هستند. برنامه ریزی تولید یکی از حیاتی ترین بخش­های سیستم­های تولیدی است. در این میان هرچند توابع کلیدی دیگری همچون گردش مالی، منابع مدیریتی، برنامه ریزی ظرفیت، نگهداری و تعمیرات و غیره نیز نقش اساسی در سیستم­های تولیدی دارند اما امروزه بحث زمان­بندی بسیار بیشتر از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. در حقیقت امروزه برنامه­ ریزی و زمان­بندی کار برای بقا در بازار یک ضرورت است. در واقع برای مواجه شدن با فشارهای وارده بر بازارهای صنعتی و تجاری کنونی ( نظیر تنوع سلایق، کاهش طول عمر محصولات، رقابت در عرصه جهانی، گسترش سریع فرایند و تکنولوژی­های جدید و غیره) و به منظور کاهش هزینه ها می­بایست سطح موجودی سیستم­های تولیدی کاهش یافته و بیکاری­ها به حداقل برسد و در عین حال بتوان رضایت مشتریان را از لحاظ تحویل به موقع نیز تأمین کرد. بنابراین نیاز به یک برنامه زمان­بندی کارا، موثر و قابل اطمینان کاملا احساس می­ شود اما متاسفانه دستیابی به چنین برنامه زمان­بندی کار ساده ای نیست و حتی اغلب بسیار پیچیده است تا آن­جا که نتایج یک تحقیق در مورد صنایع مکانیکی آمریکا نشان می­دهد که ۸۰ درصد از زمان مفید ماشین­آلات در حالت انتظار تلف می­ شود. این آمار هرچند تأسف بار نکته قوی نیز دارد که نشان از پتانسیل صرفه جویی ناشی از زمان­بندی مناسب در صنایع است.
کلاسن و مالسترم (۱۹۸۲) اهمیت برنامه­ ریزی تولید را اینگونه بیان می­ کنند: «صدها ربات و یا تجهیزا کنترل کامپیوتری که میلیون ها دلار برای آن­ها هزینه شده است، چنانچه به علت برنامه زمان­بندی غلط، مورد استفاده نامناسب قرار گیرند دارای کمترین ارزشی نیستند».
در نهایت نکته دیگری که یاید به آن توجه کرد این است که زمان­بندی تنها محدود به محیط­های تولیدی نمی­ شود و در سایر محیط­ها مانند فرآیندهای پردازش اطلاعات و سروسی­های صنعتی نظیر نگهداری و تعمیرات، حمل و نقل و غیره نیز کاربرد فراوان دارد.
۲-۴ تعریف انواع زمان بندی
زمان­بندی نوعی تصمیم ­گیری با نقش حیاتی در سیستم­های تولیدی، خدماتی و صنعتی تعریف شده است. در محیط­های رقابتی کنونی که شرایط به سرعت در حال تغییر است وجود یک برنامه زمان­بندی کارا نقش اساسی و حیاتی خواهد داست. درواقع در این چنین شرایطی شرکت­ها مجبور به رعایت زمان موعد تحویل کالا به مشتری، مدت زمان ساخت و غیره است. چرا که در غیر این صورت علاوه بر متحمل شدن هزینه­ های مالی ناشی از افزایش زمان ساخت و یا جریمه­های دیرکرد، اعتماد مشتریان خود را نیز از دست خواهند داد.
زمان­بندی تولید عبارت است از تخصیص منابع محدود تولید، از جمله نیروی انسانی، تجهیزات و ابزار، برای انجام مجموعه ای از وظایف با بهینه سازی یک یا چند هدف (پیندو ۱۹۹۵). درواقع یک فرایند تصمیم گیری است که نقش مهمی در صنعت تولید ایفا می­ کند. زمان­بندی موثر به یک ضرورت اساسی برای بقای شرکت و کسب و کار در حال رشد در بازار تبدیل شده است. امروزه صنعت در حال تجربه چالش­های جدیدی مانند رقابت جهانی، چرخه عمر محصول کوتاه تر، محصولات سفارشی، و تغییرات تقاضا در بازار، و غیره است. به منظور حفظ رقابت، برای شرکت های تولیدی بهبود عملکرد سیستم های زمانبندی تولید تحت افزایش نوسانات بازار (به عنوان مثال سفارشات هجوم و لغو کار) و عدم قطعیت داخلی در فرایند تولید (به عنوان مثال خرابی ماشین آلات، شکست ابزار، و تغییر زمان پردازش) بسیار مهم است.
انواع مسائل زمان­بندی از محیط های تولید در دنیای واقعی شناخته شده است. با این حال بیستر تحقیقات دانشگاهی بر روی مسائل کلاسیک تمروز دارند. زمان­بندی کارگاهی یکی از قدیمی­ترین مسائل زمان­بندی است که بررسی­های زیادی هم در دانشگاه و هم در صنعت بر روی آن انجام شده است. مدل زمان­بندی کارگاهی پایه­ای شامل مجموعه ای از کارها و ماشین آلات است، که هدف آن تعیین توالی بهینه یا نزدیک به بهینه کار بر روی هر ماشین با توجه به برخی محدودیت­های موجود است.
با توجه به محیط های کارگاهی، زمانبندی کارگاهی را می توان به پنج دسته اصلی طبقه بندی کرد: تک ماشینه، ماشین های موازی، جریان کارگاهی، کارگاهی، و کارگاه باز(الله وردی و سروش^[۶] ۲۰۰۸، هال ۱۹۹۸). همه مسائل زمانبندی کارگاهی به کلاس NP تعلق دارند. زوبولاس^[۷] و همکاران(۲۰۰۸). در شکل زیر مای کلی از محیط کارگاهی زمان بندی نشان داده شده است.
شکل ۲-۱ روابط بین محیط های ماشین های مختلف
۲-۵ ادبیات مرتبط با مسائل جریان کارگاهی انعطاف پذیر
مسأله زمان­بندی جریان کارگاهی انعطاف­پذیر(FFS)، یکی از شناخته شده ترین مسائل در زمینه زمانبندی تولید است، که به طور طبیعی از محیط­های تولیدی سرچشمه می­گیرد و به طور گسترده­ای در صنایع مختلف دنیای واقعی وجود دارد. از زمانی که مسأله زمان­بندی جریان کارگاهی انعطاف پذیر در سال ۱۹۷۰ شناخته شد (آرتاناری و رامامورثی،^[۸]۱۹۷۱)، توجه زیادی را در چند دهه گذشته به خود جلب کرده است(وانگ، ^[۹]۲۰۰۵).
یک زمان­بندی جریان کارگاهی انعطاف­پذیر، در ادبیات موضوع با نام­های خط جریان انعطاف پذیر(FFL)^[10]، جریان کارگاهی ترکیبی (HFS)^[11]، یا جریان کارگاهی چند پردازنده^[۱۲] شناخته می­ شود(جانگواتاناکیت^[۱۳] و همکاران ۲۰۰۸،کوادت و کوهن،^[۱۴] ۲۰۰۷). زمان­بندی جریان کارگاهی انعطاف­پذیر یک تعمیم از مسأله زمان بندی خاص است(جانگواتاناکیت^[۱۵] و همکاران، ۲۰۰۸) که از ترکیب مسائل زمان بندی جریان کارگاهی^[۱۶] (FSS) کلاسیک و مسأله زمان بندی ماشین های موازی^[۱۷] (PMS) ساخته می­ شود.
با ترکیب FSS و PMS یک FFS شامل یک سری از مراحل تولیدی می­ شود که هر کدام از آن مراحل چند ماشین را در بر می­گیرد. بین هر دو کار پشت سر هم یک بافر میانی وجود دارد وقتی که کار در مرحله قبلی به پایان رسید برای پردازش در مرحله بعد در صف منتظر خواهد ماند. تمام کارهای آزاد شده به زمان­بندی جریان کارگاهی انعطاف­پذیر باید تمام مراحل را به همان ترتیبی که وارد می­شوند بگذرانند.
شکل ۲-۱ ساختار کلی مسأله جریان کارگاهی انعطاف­پذیر
در زمان­بندی جریان کارگاهی انعطاف­پذیر ، جایگشت کارها معمولا مجاز نیست و از قطع کارها جلوگیری می­ شود. هدف زمان­بندی جریان کارگاهی انعطاف­پذیر شناسایی توالی عملیات کارها بر روی هر ماشین­ است. شکل (۲-۱) یک ساختار کلی زمان­بندی جریان کارگاهی انعطاف­پذیر را با m مرحله و تعداد متغیری از ماشین­ها در هر ایستگاه نشان می­دهد.
پیکربندی مسأله جریان کارگاهی انعطاف­پذیر را می توان در بسیاری از صنایع در دنیای واقعی یافت(رودریگز و سالهی،^[۱۸] ۲۰۰۵، چوی و همکاران، ۲۰۰۹) از جمله کارخانه کیسه های کاغذی، مواد چرمی، لباس و تولید کفش، صنعت خودرو، تولید فولاد، ساخت تخته مدار چاپ ^[۱۹](PCB) ، تولید نیمه هادی، صنایع شیمیایی و پتروشیمی، و غیره. به عنوان مثال، در یک سیستم تولید فولاد و ریخته گری پیوسته، کارها باید در سه مرحله جریان یابند، که در آن عملیات، از جمله ساخت فولاد، پالایش و ریخته گری، یک به یک انجام شوند(تانگ^[۲۰] و همکاران، ۲۰۰۵، عتیقه چیان^[۲۱] و همکاران، ۲۰۰۹). مسائل زمان­بندی عموما NP-hard به عنوان مسائل بهینه سازی ترکیبی در نظر گرفته شده ­اند. گوپتا^[۲۲] (۱۹۸۸) ثابت کرد که مسأله زمانبندی جریان کارگاهی انعطاف پذیر با دو مرحله، حتی اگر فقط یکی از مراحل شامل چند ماشین باشد NP-hard است. این نشان می­دهد که مسأله زمان­بندی جریان کارگاهی انعطاف پذیر عمومی همچنین NP-hard است. گورگند و همکاران، (۱۹۹۹) نشان داند که مسأله زمانبندی جریان کارگاهی انعطاف پذیر,(n × m) (مرحله × کار) با ماشین موازی در مرحله i، تعداد کل راه حل های ممکن برابر است با .
جدول ۲-۱ برخی از مسائل زمانبندی جریان کارگاهی انعطاف پذیر

 

مقالات	سال انتشار	فرضیات
جلاب و جلاب	۲۰۰۲	جایگشت کار
کروز و آشکین[۲۳] لاجنران[۲۴] وو و ویت[۲۵] جانگواتاناکی[۲۶] زندیه و غلامی[۲۷]	۲۰۰۴ ۲۰۰۶ ۲۰۰۷ ۲۰۰۸ ۲۰۰۹	آماده سازی وابسته به توالی در ماشین آلات
ریانه و همکاران[۲۸] الویی و آربیتا عتیقه چیان	۲۰۰۱

-۰٫۰۰۶۵۹

 

-۰٫۸۴۶۵۷

 

-۰٫۰۱۹۶۳

 

-۱٫۲۸۲۰۴

 

۴٫۱۵۷۱۱

 

 

 

۳۰۲

 

۱۳۹۲/۰۴/۲۶

 

۰٫۰۹۰۶۸

 

-۰٫۸۳۵۷

 

-۰٫۴۷۱۴۲

 

-۱٫۳۴۴۸۳

 

۰٫۱۵۱۷۵

 

-۰٫۳۰۶۵

 

-۱٫۳۰۸۴۸

 

 

 

در نهایت در این مرحله با بررسیهایی که برای آنالیز رخداد خرابی صورت گرفت یکی از مجموعه داده ها را برای طراحی مدل استفاده خواهیم کرد.از ۳۲ مورد تعداد خرابی در کارخانه فشار قوی استفاده نموده و بعد از طراحی مدل پشتیبان تصمیم یار بطور متغیر از این ۳۲ مورد تعدادی را برای آموزش مدل و مابقی را برای آزمایش مدل در مرحله بعد مورد بررسی قرار خواهیم داد.

نتیجه آماده سازی داده
تا اینجای پروژه مجموعه داده های دو تجهیز مختلف در دو کارخانه متفاوت مورد بررسی قرار گرفت.رخداد های خرابی و داده های وضعیت مناسب انتخاب شدند.داده ها برای آزمایش و مدلسازی سازماندهی شدند.ارتباط بین داده های وضعیت و خرابی های رخداده کشف شد و و حالتهای غیرعادی حذف شدند.ازسوی دیگر ورودیها و پیچیدگیهای مدل با دسته بندی کردن پارامترهای وابسته به هم با روش PCA کاهش پیدا کرد.در نهایت یک مجموعه داده که برای مدلسازی پیش بینی خرابی مناسب بود انتخاب گردید.
در یادگیری با ناظر کیفیت داده مورد استفاده اساسی و مهم است.داده های ناقص یا غلط مدل را به سمت خروجی های اشتباه و غیر دقیق سوق می دهد[۱۸].در این پروژه هم با پالایش مجموعه داده ها، برخی از داده ها به منظور جلوگیری از ایراد در مدل حذف شدند.به عبارت دیگر استفاده از داده های دقیق و اطلاعات مناسب باعث می شود خروجی مدل مورد قبول و مطمئن باشد.زمان دقیق خرابی ، وضعیت تجهیز در زمان خرابی ، خرابی احتمالی دیگر تجهیزات وابسته ، مشکلات کارایی در تجهیز و سایر موارد باید شناخته و مشخص شود تا بتواند به درک و تفسیر تغییرات در مقدار پارامترها کمک نماید.
۴-۶-طراحی و توسعه مدل
در این بخش توسعه و طراحی مدل پیش بینی خرابی ارائه خواهد شد.در نتیجه آماده سازی داده ها داده ها و پارامترهای ورودی برای مدل در ۷ دسته از FAC1 تا FAC7 قرار گرفتند.ضمنا ۳۲ حالت خرابی نیز انتخاب شد که از این تعداد بخشی برای آموزش مدل و تعدادی دیگر برای آزمایش مدل استفاده خواهد شد.
۴-۶-۱-بررسی سطح آستانه پارامترها
از زمانی که روال کاهش یا افزایش در پارامترها شروع شود، خرابی در حال رخ دادن خواهد بود.سطح آستانه برای هر پارامتر باید مشخص شود تا بتوان رسیدن به حالت خرابی را پیش بینی نمود.سطح آستانه پایین و بالا در ۳۲ حالت خرابی مورد بررسی قرار گرفت و مقدارآن از ۱۲- تا ۹
مشخص شد.جدول مقدار پارامترها و آستانه آنها در حالتهای خرابی در ادامه قابل مشاهده است.
جدول ۱۶- مقدار پارامترها در حالات خرابی

 

 

ردیف

 

تاریخ

 

fac1

 

fac2

 

fac3

 

fac4

 

fac5

 

fac6

 

fac7

 

MAX

 

MIN

 

 

 

۱۴۱

 

۱۳۹۲/۰۲/۲۳

 

-۳٫۱۷۰۴

براساس این نظریه، رفتار الگوهای نقش و نگرش آنان نسبت به مواد تاثیر زیادی بر نوجوانان برای مصرف مواد مخدر دارد (پرتیتس،^[۱۲۱] ۱۹۹۵). در این نظریه تاثیرگذاری الگوهای نقش در نوجوانان در سه مرحله متوالی صورت می گیرد:

۱)با مشاهده و تقلید، رفتار اجباری برای مصرف مواد مخدر شروع می شود.
۲) با تقویت های اجتماعی مصرف مواد مخدر ادامه می یابد (یعنی حمایت و ترغیب می شود).
۳)با انتظار عوارض فیزیولوژیک و آثار اجتماعی مثبت در دفعات بعدی مصرف مواد مخدر پایان می یابد.
۲-۵-۶دیدگاه های مبتنی بر ویژگی های درون فردی
۲ -۵-۶-۱مدل بوم شناسی اجتماعی
از نظر کامفر^[۱۲۲] و ترنر^[۱۲۳] (۱۹۹۹) طراحان این دیدگاه، تنیدگی خصوصاً تنیدگی مربوط به مدرسه، اساسی ترین علت مصرف مواد مخدر است. نوجوانان که شرایط مدرسه را نمی توانند تحمل کنند و از مدرسه گریزان هستند، همسالان منحرف را برای رهایی از فشار روانی انتخاب کرده و به مصرف مواد مخدر تشویق می شوند براساس این نظریه، خودرکارآمدی یا خود اثربخشی تحصیلی ضعیف، مهمترین علت فشار روانی نوجوان در مدرسه است. بنابراین، مدل بوم شناسی اجتماعی مدعی است که اگر نوجوان در مورد مهارت های تحصیلی خود دچار تردید شود و مدرسه را محیطی پر فشار و نامساعد دریابد، ممکن است به مصرف مواد مخدر روی آورد.
۲-۵-۶-۲الگوی تحقیر خود
گپلان^[۱۲۴] و همکاران (۱۹۸۴، به نقل از طارمیان، ۱۳۷۸) نظریه ای مطرح کردند که در آن حرمت خود فرد، عامل اصلی در مصرف مواد مخدر و پیشگیری از آن است. در این نظریه فرض بر این است که اگر فرد مکرراً در معرض ارزیابی های منفی و انتقادات دیگران قرار گیرد، حرمت خود او پایین می آید، اغلب خود را تحقیر و احساس عدم کفایت می کند.
نوجوانی که احساس می کند از سوی دیگران طرد شده است و عملکرد اجتماعی مقبولی ندارد، برای دفاع و حمایت از من، واکنش هایی را نشان می دهد که عبارتند از:
۱)طغیان در برابر معیارها و ارزشهای معمولی حتی اگر تصنعی باشد.
۲)از الگوهای نقش پذیری مرسوم، خود را دور می کند.
۳)این احساس که خود ارزشمندی او با انجام رفتارهایی به غیر از رفتارهای متداول تقویت می شود، سبب ارتباط با همسالان منحرفی می شود که احساس ارزش خود را در او تقویت می کنند (داوو و همکاران، ۱۹۹۶).
۲-۵-۶-۳یادگیری اجتماعی چند مرحله ای
در این دیدگاه، سایمن^[۱۲۵] و همکاران (۱۹۹۵) با بسط نظریه یادگیری اجتماعی کوشیدند تا علت گرایش نوجوانان به گروه های همسال مصرف کننده مواد را توضیح دهند. در این دیدگاه فرایندهای یادگیری اجتماعی با چند ویژگی درون فردی ترکیب شده اند. این ویژگی ها عبارتند از: حرمت خود پایین، آشفتگی هیجانی (تنش، اضطراب و خلق افسرده)، مهارتهای ضعیف در مقابله و رویارویی، مهارت های ضعیف در تعاملات اجتماعی و وجود سیستم ارزشی شخصی که بر اهداف فعلی و کوتاه مدت و نه اهداف بلند مدت مرتبط با خانواده، تعلیم و تربیت و مذهب تاکید دارد.
۲-۵-۷نظریه تعامل خانواده
بروک و همکاران (۱۹۹۰) نظریه پیچده ای را توصیف می کنند که در آن دلبستگی عاطفی به والدین، یادگیری اجتماعی و ویژگی های درون فردی نوجوانان، مستقیماً بر مصرف مواد اثر می گذارد. اساس نظریه تعامل خانواده، ارتباط و پیوند قوی عاطفی میان والدین و کودک، خصوصاً ارتباط مادر با کودک است. براساس این نظریه، دلبستگی میان والد و کودک چهار علت و سه پیامد دارد. علل آن عبارتنداز:
الف)ارزشهای مورد قبول والدین، ب)رفتار تربیتی توام با حمایت و عطوفت والدین؛ ج)سازگاری روانی مادر و کودک د) کنترل مادر در مورد کودک (هاونگ^[۱۲۶]، ۲۰۰۶).
۲-۵-۸نظریه های یکپارچه نگر
۲-۵-۸-۱نظریه رفتار مشکل
این نظریه راجسور و همکاران (۱۹۷۷) مطرح کرده و در آن به تبیین علل رفتارهای مخاطره آمیز نوجوانان پرداخته اند. در این نظریه نوجوانی که رفتار مشکل آفرین دارد (مثلاً بزهکاری) بیشتر در معرض مشکلات روانشناختی دیگر قرار می گیرد.(مثلاً مصرف حشیش) در تایید این نظریه، تحقیقات نشان می دهد نوجوانانی که حشیش مصرف می کنند، احتمال بیشتری برای مصرف الکل دارند و در عین حال از نظر جنسی بی مبالاتند؛ ممکن است کارهای خلاف انجام دهند، فرار و دعوا کنند یا با والدین خود مخالفت ورزند (پرتیتس و همکاران، ۱۹۹۵).براساس مطالعه کاندل^[۱۲۷] آنهایی که در سنین دبیرستان ماری جوانا مصرف می کرده اند، میزان بالاتری از جدایی و طلاق، بزهکاری و تمایلات فزاینده جهت مشاوره با متخصصان بهداشت روانی داشتند. در میان زنان، الگوهای شغلی ناپایداری مشخص شد، گرچه مولف این نکته را هم در نظر دارد که این آثار ممکن است فقط به ماری جوانا وابسته نباشد، بلکه با مصرف الکل و کوکائین نیز مرتبط باشد (دیویس ونیل، ۲۰۰۱، به نقل از بهرامی، ۱۳۸۳).
۲-۵-۸-۲نظریه گروه همسالان:
اوتینگو بوالیس^[۱۲۸] نظریه ای را مطرح کردند که برخی مسائل و مفاهیم نظریه جسور و همکاران (۱۹۹۱) را نیز در بر می گیرد. طبق این نظریه، تنها متغییر منفرد و عمده در سوء مصرف مواد در نوجوانان، تاثیر همسالانی است که آنها برای ارتباط انتخاب کرده اند و به طور کلی استفاده از مواد مستقیماً به ارتباط با همسالان مربوط است (موک خلد^[۱۲۹] و کلاتیون،^[۱۳۰] ۱۹۹۵؛ به نقل از بهرامی، ۱۳۸۳).
۲-۵-۸-۳ الگوی آسیب پذیری
این الگو تلفیقی است از چند نظریه که شر^[۱۳۱] آن را ارائه داده است. به عقیده وی مصرف مواد مخدر ارتباط بسیار زیاد و نیرومندی با انتظارات ویژه درباره مواد در افراد (نظریه های شناختی – عاطفی)، مصرف مواد به وسیله والدین (نظریه یادگیری اجتماعی)، ناکامی و شکست تحصیلی (الگوی بوم شناختی)، آشفتگی های عاطفی و مهارت های سازشی ناکارآمد (یادگیری اجتماعی چند مرحله ای) دارد. وقتی دیدگاه شر را به سایر مواد تعمیم دهیم ممکن است برخی از علل مصرف مواد را در اساس زیست شناختی شخصیت، عملکرد شناختی و تفاوت های فرد در واکنش به مواد جستجو کنیم (طارمیان، ۱۳۷۸).
۲-۵-۸-۴نظریه تفسیر انتخاب عقلایی
این نظریه معتقد است که افراد به سوی چنین فعالیت هایی رانده نمی شوند، بلکه فعالانه دست به این اعمال می زنند و فکر می کنند که ارزش خطر کردن را دارد. براساس چنین نظریه ای می توان به بعضی از علل فردی گرایش به اعتیاد نیز پی برد. مثلاً کنجکاوی یکی از عواملی است که باعث می شود تا فرد، بویژه در نوجوانی و جوانی به کشف ناشناخته ها تمایل پیدا کند. در چنین مواردی اگر چنین فردی در جمعی از همسالان خود قرار گیرد که دستی در مواد مخدر و اعتیاد دارند، تحت تاثیر تبلیغات مستقیم یا غیر مستقیم آنها و فقط براساس کنجکاوی خود شروع به مصرف مواد خواهد نمود (هاونگ، ۲۰۰۶).
۲-۵-۹نظریه های زیستی – روانی
۲-۵-۹-۱ نظریه وابستگی جسمانی اعتیاد
براساس این نظریه، وابستگی جسمانی، معتاد را در دام چرخه معیوب دریافت دارو و نشانه های ترک مواد گرفتار می کند. عقیده بر این است که مصرف کنندگان مواد که مصرف آنها تا حد ایجاد وابستگی جسمانی رسیده است، به خاطر اجتناب از نشانه های ترک مواد مجبور به مصرف می شوند. ترک تدریکی در مقایسه با ترک ناگهانی نشانه ای ترک خفیف ترس ایجاد می کند، اما متاسفانه وقتی این افراد پس از سم زدایی از بیمارستان مرخص شدند دوباره به عادت اولیه خود باز می گردند. سم زدایی حالتی است که در آن دیگر مواد در بدن فرد باقی نمی ماند و شخص نشانه های ترک مواد را تجربه نمی کند. همچنین الگوی دریافت مواد برخی از افراد، شامل چرخه متغیر مصرف سم زدایی می شود (ملسو^[۱۳۲] و مندلسون،^[۱۳۳] ۱۹۹۰).
۲-۵-۹-۲ نظریه مشوق مثبت اعتیاد
ناتوانی نظریه های وابستگی جسمانی در تبیین جنبه های عمده اعتیاد، سبب پیدایش این نظریه شد که دلیل اصلی گرایش معتادان به مصرف مواد، فرار یا اجتناب از پیامدهای ناخوشایند علائم ترک مواد یا علائم شرطی شده ترک مواد نیست، بلکه بیشتر برای حصول آثار خوشایند مواد و ایجاد لذت است (استوارت،^[۱۳۴] دویت^[۱۳۵] و آیکل بوم^[۱۳۶]، ۱۹۸۴ به نقل از بهرامی، ۱۳۸۳).برخی از آثار خوشایند مواد ممکن است به طور صریح و روشن نباشد، با این حال گزارش شده است که اغلب مواد اعتیادزا آثاری بازداری زدایی دارند. اگر شما بر اثر مصرف الکل بتوانید به راحتی اعمال هیجانی مثلاً رفتار عاشقانه خود را به دور از بازداری ابراز کنید، از این امر لذت خواهید برد و این عمل برانگیزاننده مهمی در اعتیاد به الکل خواهد بود (هیگنز، ۱۹۹۸).
۲-۵-۱۰نظریه های اجتماعی – فرهنگی
نظریه هایی که با توجه به ابعاد اجتماعی – فرهنگی اعتیاد، مساله سوء مصرف مواد را تحلیل کرده و سعی در تبیین و توجیه آن نموده است نیز بسیار متنوعند.
۲-۵-۱۰-۱نظریه بی هنجاری
در این نظریه – که ریشه در نظریات اصیل دورکیم، جامعه شناس فرانسوی دارد – به عوامل اصلی تضعیف معیارها و هنجارهای اجتماعی پرداخته و چنین مطرح می شود که سستی ارزشها و هنجارهای اجتماعی- فرهنگی موجب روی آوردن افراد به مواد مخدر و اعتیاد می شود. تحولات سریع صنعتی – اقتصادی و به تبع آن تغییرات سریع و گسترده اجتماعی مانند شهرنشین، نوسازی، ظهور جامعه توده ای، تضعیف باورها، ارزشها و سنت های فرهنگی، مذهبی، ملی و موروثی متزلزل شدن ساختار سنتی خانواده، همه موجب تغییر در هویت افراد شده و باعث می شوند تا رفتار سنتی آنان تغییر کند (بهرامی، ۱۳۸۳)
۲-۵-۱۰-۲نظریه انزوا طلبی مرتون
این نظریه روایت دیگری از نظریه بی هنجاری است و بی شباهت به نظریه پیرامون گرایی، که اخیراً رواج گسترده ای یافته، نیست. طبق این نظریه چون جوامع مدرن اغلب به موفقیت فردی اصالت داده و کسب آن در گرو مشارکت فعال اجتماعی، داشتن کار مفید، بهره مندی مناسب از ثروت مادی، از موارد متناسب با موفقیت اجتماعی فرد و غیره است، محرومیت ازهر یک از اینها، به پیرامونی شدن و انزوا طلبی فرد منجر می شود. در چنین شرایطی، یا در شرایطی که فرد خود را با نگرشها، باورها، ارزشها و هنجارهای حاکم بر جامعه بیگانه می یابد و یا حداقل خود را با آنها یگانه نمی یابد، از جامعه جدا شده و انزواطلبی پیشه می کند (هیگنز، ۱۹۹۸).
۲-۵-۱۰-۳نظریه برچسب زنی
این نظریه بیشتر در نوشته های دیگر (۱۹۹۶) به چشم می خورد که به تعامل گرایی یا روابط متقابل نمادین، پرداخته است. این نظریه معتقد است که تفکر و رفتار افراد مبتنی بر پیامهایی است که از محیط اطراف خود و از جمله از مردم کسب می کنند. در زمینه اعتیاد به مواد مخدر چنین مطرح می شود که نمادها، علائم، توقعات و رفتار کسانی که معتاد نیستند و می توانند، به قول گیدنز^[۱۳۷] (۱۹۹۲) تعاریف اخلاقی متعارف را به دیگران بقبولانند و به صورت رسمی یا غیر رسمی، نماینده نیروهای نظم و قانون هستند. منابع اصلی برچسب زنی را فراهم می آورند. مثلاً با بروز علائمی از قبیل رنگ پریدگی، چشمان خمار، سنت راه رفتن، شخص معتاد شناسایی یم شود و اگر تلقی دیگران این باشد که اعتیاد جرم است، شخص معتاد نه تنها از سوی جامعه طرد می شود بلکه از ابتدایی ترین حقوق اجتماعی اش نیز محروم می شود (بهرامی، ۱۳۸۳).
۲-۵-۱۱نظریات فیزیولوژیک
تاکید عمده نظریه های فیزیولوژیک بر بررسی نقش عوامل مستعد کننده ژنتیکی سوء مصرف مواد، نیز ویژگی های مزاجی، مکانیسم های شیمیایی مغزی و عوامل عصبی درگیر در وقوع تحمل، وابستگی و ترک می باشند.
۲-۵-۱۲نظریه ی سیستم انگیزشی^[۱۳۸]
مطابق نظریه سیستم انگیزشی ، برای فهم ماهیت وابستگی به دارو نیاز به درک عمیق از سیستم انگیزشی است .در حقیقت،سیستم انگیزشی در پنج سطح پیچیده که عبارتند از :انگیزه ها^[۱۳۹] ،تکانه ها^[۱۴۰] ،پاسخ ها^[۱۴۱] ، برنامه ها^[۱۴۲] وارزیابی ها^[۱۴۳] ،در بروز وشکل گیری رفتار های انسان چون وابستگی به مواد یا تداوم آن رفتار دخالت دارد زمانی شخص مواد مصرف می می کند ،به واقع در سیستم انگیزشی او تغییراتی ایجاد می شود وپس از شکل گیری اعتیاد ،سراسر سیستم انگیزشی در حفظ آن دخالت دارند . هرعنصر یا همه عناصر در سیستم انگیزشی از جمله تداعی بین محرک ها ،تکانه ها،انگیزه ها ، ارزیابی ها وبرنامه ها ممکن است وارد عمل شوند .به نظر می رسد که مصرف دارو می تواند نسبت به یک عنصر از این سیستم مانند تکاه ها عمل کند .ارتباط های درونی سیستم منجر به بروز تغییراتی در دیگر عناصر مثل ارزیابی ها می شوند که از رفتار اعتیاد حمایت می کتتد (رابرت وست ،۲۰۰۶،ترجمه پور نقاش تهرانی ،۱۳۸۸)
فنیکل^[۱۴۴](۱۹۴۵)معتقد است گرایش به مصرف مواد منحصرا شامل ارضاءجنسی نمی شود بلکه در جهت ارضای احساس امنیت ،اعتماد به نفس وبسیاری ازموارد مشابه می باشد،بنابراین منشاءوماهیت اعتیاد را اثرات شیمیای ماده تعیین نمی کند ،بلکه ساختار روانی شخص است که آنرا مشخص می کند وآنچه بیش از همه در مصرف مواد حائزاهمیت است،افزایش قابل توجه عزت نفس فرد بعد از مصرف مواد می باشد .پس از مصرف مواد ،عزت نفس وخشنودی های شهوانی وخود شیفته وار درهم می آمیزندو این عامل درست نقطه حساس و اساس تداوم مصرف ماده است.در واقع ،داروهای اعتیاد آور بر سیستم های انگیزشی تاثیر می گذارند. دارو به عنوان یک پاداش یا تقویت کننده ی مثبت عملی می کند و استفاده ی مکرراز آن،موجب تقویت هرچه بیشتر ارتباط محرک ،پاسخ وپاداش میشود .علت اصلی وابستگی به مواد که آثار خوشایند مواد یا ایجاد لذت بعد از مصرف است ،نه بعلت اجتناب از پیامدهای ناخوشایند .
ازنظربهرامی ،احسان (۱۳۸۸)،لذت حاصل ازمصرف مواد بخودی خود احساس اعتیاد نیست بلکه لذت مورد انتظار از مصرف مواد (یعنی ارزش مشوق مثبت مواد)است که سبب گرایش به مواد می شود .پاداش حاصل ازرفتارهای مربوط به مصرف مواد ،همچون حذف اضطراب ودرد،کاهش خستگی وافسردگی ،افزایش اقدام به خود در فرد خجالتی وفقد ابراز وجود وفرار از واقعیت می تواند به عنوان تقویت کننده وتداوم بخش مصرف موادباشد(اولیه ری وویلسون^[۱۴۵] ،۱۹۹۱ترجمه پوداث وسیف،۱۳۷۱ به نقل از بزمی ،۱۳۹۱)
۲-۶ اهداف درمان وابستگی به مواد
اصول مهم واساسی به عنوان اهداف درمانی ،با درنظر گرفتن وضعیت وشرایط فرد وابسته به مواد عبارتند از : ۱-رسیدن به زندگی عاری از مصرف مواد.
۲-افزایش انگیزه معتاد برای حفظ پرهیز .
۳- کاهش شرایط تحریک کننده ویا بروز وسوسه یا مصرف مجدد درمعتاد.
۴-حذف رفتارهای مخرب وضد اجتماعی وبهبود روابط احتماعی معتاد.
۵کمک به ارتقای عملکرد های مختلف شخص معتاد در زندگی مثل عملکرد اجتماعی ،زناشویی،ارتباطی ،تحصیلی،شغلی و… .
۶-رسیدن به مطلوبترین حالت جسمانی (فیزیکی)مانند توجه کاهش درد وضعف .
۷-بالابردن ارزش های معنوی –مذهبی دربیمار .
۸-شناسای ودرمان اختلالات جسمانی وروانپزشکی درمعتاد.
۹-آموزش وکسب مهارتهای لازم در مواجهه وکنار آمدن با مشکلات زندگی برای مقاومت دربرابر ووسوسه مصرف مجدد ویا استرسهای محیطی.
۱۰-کسب وارتقای ظرفیت های لازم برای رشد ،بلوغ شخصیتی وسازگاری .

• روش تحقیق

 

در این نوشتار با مراجعه به متون مکتوب توسط کلایتون، ملاصدرا و علامه طباطبایی و به شیوه توصیفی به تبیین آراء آنها پرداخته ایم و در مواردی اندک نیز از اظهار نظر نویسندگانی در مورد آراء ایشان بهره برده‌ایم. در تمام مواردی که به کتب منبع مراجعه شده نقل قول به صورت ترجمه دقیق نیامده است بلکه سعی شده مقصود مؤلف از کلامش برداشت شود و به طور آزاد به فارسی ترجمه شود.

 

• تنگناهای تحقیق

 

مهم‌ترین تنگنایی که این نوشتار با آن مواجه است نبود کتاب یا مقالات معتبر به زبان فارسی و یا حتی ترجمه‌ای کامل از موضوع مورد بحث در مکتب نوپدیداری به زبان فارسی است. از طرف دیگر اختلاف نظر بسیار زیاد نسبت به آراء ملاصدرا در باب نفس و این که آیا نظرات ایشان در باب نفس به صراحت ارائه شده یا کدام نظر، نظر نهایی یا صریح ملاصدرا در باب نفس است و نیز نبود نظراتی صریح و کافی از جانب علامه طباطبایی در باب نفس از تنگناهای این نوشتار در مسیر به انجام رسیدن است.

 

• مروری بر فصل‌ها

 

این نوشتار در سه فصل و خاتمه تدوین می‌شود. در فصل اول سعی خواهد شد به طور کلی دیدگاه‌های رایج دررابطه با ارتباط نفس و بدن، به همراه تاریخچه کوتاه و گذرایی از بحث ارائه شود. سپس جایگاه و نسبت موضوع نوپدیداری در این کارزار علمی با دیگر مکاتب همراه با تعریف، بیان مفاهیم، رویکردهای درونی آن و رویکرد متخذ کلایتون و در ادامه نظرات فیلیپ کلایتون درباره نفس و رابطه آن با بدن مطرح می‌شود. در فصل دوم آراء و نظرات فیلسوف و اندیشمند اسلامی، صدرالدین‌محمد‌قوامی‌شیرازی ملقب به صدرالمتالهین، مشهوربه ملاصدرا و درکنار آن آراء علامه سید محمد حسین طباطبایی درباب حقیقت نفس، چگونگی پیدایش، نحوه وجود و رابطه آن با بدن ارائه می‌شود. در فصل پایانی به بررسی آراء کلایتون و ملاصدرا و علامه پرداخته و تلاش می‌شود تشابه یا قرابتی میان این دو دیدگاه بیان شود. در خاتمه نتیجه گیری، پیشنهادها و بیان محدودیت‌ها خواهد آمد.
ذکر این نکته حایز اهمیت است که این نوشتار بیشترین تلاش خود را به منظور تبیین آراء و نظرات فیلیپ کلایتون در باب نفس و مشخص نمودن دیدگاه وی در این باب اختصاص می‌دهد و ذکر آراء صدرالمتألهین و علامه طباطبایی به تبع و جهت بررسی نسبت میان آن دو بیان خواهد شد از این رو سعی می‌شود مهم‌ترین مطالب مورد نظر ایشان عنوان شود.
فصل اول
دیدگاه فیلیپ کلایتون در باب نفس
۱-۱٫ درآمد
به طور کلی می‌توان دیدگاه‌های مطرح شده در باب نفس را از منظر وجود شناختی به سه دیدگاه کلی «وحدت‌نگر مادی، وحدت‌نگر ذهنی و دوگانه نگر» تقسیم کرد و مورد بررسی قرار داد. این نوشتار به بیان دیدگاهی در این میان به نام نوپدیدارگروی^[۲] که دکتر فیلیپ کلایتون^[۳](۱۹۵۵٫م) با رویکردی خاص، دنبال می‌کند می‌پردازد. دیدگاه نوپدیدارگروی که کلایتون به آن می‌پردازد در اصل در هیچ کدام از این سه دسته قرار نمی‌گیرد. این نگرش واکنش هستی شناختی است به دو رقیب دیرینه یعنی وحدت‌نگری و دوگانه‌نگری که از سابقه تاریخی طولانی برخوردارند؛ وحدت‌نگری مادی که سابقه اش به یونان باستان بر می‌گردد و دوگانه‌نگری که قدمتی به عمر ادیان کهن دارد و به نظر کلایتون، لااقل از زمان ارسطو^[۴] (۲۳۲-۳۸۴ ق.م) تا کانت^[۵]) ۱۸۰۴-۱۷۲۴٫م) در عرصه مباحثات عقلانی در باب نفس نقشی محوری ایفا کرده است.^[۶] نوپدیدارگروی در واقع رهیافتی است برای برون رفت از تنگنایی که دو دیدگاه دیگر ایجاب می‌کند.^[۷]

۱-۲٫ زندگی نامه علمی فیلیپ کلایتون
فیلیپ کلایتون فیلسوف و دین شناس است. او دکترای خود را در دو رشته فلسفه و دین پژوهی از دانشگاه ییل^[۸] دریافت کرده است. پس از فراغت از تحصیل کلایتون در دانشکده‌های هاورفورد،^[۹] ویلیامز^[۱۰] و دانشگاه ایالتی کالیفرنیا^[۱۱] به تدریس اشتغال داشته است. او درجه استادی در مدرسه الهیاتی هاروارد^[۱۲] و دانشگاه مونیخ^[۱۳] دارد. در حال حاضر وی به تدریس در باب موضوع نوپدیداری و ارائه نظرات خود در زمینه تناسبات موجود در باورهای دینی و علمی در دانشگاه کالرمونت^[۱۴] و مدرسه الاهیاتی کالرمونت^[۱۵] مشغول می‌باشد.^[۱۶]
۱-۳٫ بررسی مفاهیم
به منظور تسهیل در درک مقاصد این نوشتار مهم‌ترین واژگان مطرح شده در این فصل به طور خلاصه تعریف می‌شود:
۱-۳-۱٫ ماده‌گروی و دوگانه‌گروی
ماده‌گروی گرایشی است که همه چیز را و به تبع آن حقیقت انسان را برخاسته از ماده و مادی محض می‌بیند. در این گرایش جایی برای حقیقت غیر مادی وجود ندارد از این رو حقایقی که به ظاهر غیر مادی می‌آیند همچون نفس یا ذهن، یا وجود خارجی ندارند یا همان فعل و انفعالات مادی محض تلقی می‌شوند. در این نگرش تمام هستی قابل تبیین با دانش‌هایی است که وظیفه تبیین ماده را بر‌عهده دارند نظیر فیزیک، شیمی، زیست شناسی و غیره. دوگانه‌گروی در موضعی مقابل ماده‌گروی قرار می‌گیرد که برای حقیقت انسان دو جوهر مجزا قائل است، نفس و بدن. هر کدام از آن دو حقیقتی مستقل از دیگری دارد، هرچند در تعامل با یکدیگر و هماهنگ با هم می‌باشند.
۱-۳-۲٫ نوپدیدارگروی
مکتب اصالت مادی است که در مقابل دو مکتب ماده‌گروی محض و دوگانه‌گروی قرار می‌گیرد و قائل به وجود سطوح گوناگونی از موجودات در عالم ماده است که هر سطحی برای تبیین، نیازمند به دانش مخصوص به خود است. این مکتب به دو گرایش حداقلی و حداکثری تقسیم می‌شود.
۱-۳-۳٫ نوپدیداری حداکثری
موضوع و محتوای یکی از دو گرایش مکتب نوپدیدارگروی است که ماده را امری حقیقی می‌داند و جهان را نیز برخاسته ازماده می‌داند اما به همین سطح از حقیقت جهان طبیعت بسنده نمی‌کند بلکه اجزای جهان مادی را پیوسته در حال تأثیر و تأثر در یکدیگر می‌بیند که بر اثر آن به طور مرتب سطوح جدیدی در هستی نوپدید می‌شود؛ این سطوح جدید ویژگی‌هایی بیش از مواد اولیه تشکیل دهنده خود دارند و قابل تقلیل به واقعیت پیشین خود نیز نیستند.
۱-۳-۴٫ نفس و ذهن
به نظر نوپدیدارگرایان حداکثری نفس یا ذهن، سطحی از حقیقت نوپدید در طبیعت است که برخاسته از حقیقت مادی است و در عین حال نمی‌توان حقیقت آن را به ماده تقلیل‌ داد. در این مجال نفس و ذهن به امری واحد اشاره دارد هر چند به طور کلی این دو اصطلاحاتی هستند که گاهی به جای هم به کار می‌روند و گاهی به ابعاد مختلف اشاره می‌کنند. از آنجا که هر دو وی‍‍‍ژگی مشترکی مانند فکر و اراده دارند در نگاه اول می‌توان آنها را واحد دانست و از آن جهت که ذهن براساس مطالعات تجربی صرف، شناسایی می‌شود و نفس عمدتاً در مطالعات فلسفی مطرح است می‌تواند متفاوت لحاظ شود.
۱-۳-۵٫ فرارویدادگی
رهیافتی برای برون رفت از معضل تبیین چگونگی ارتباط ذهن و مغز و یا رشته‌های عصبی مغزی است که می‌گوید: ذهن به عنوان سطحی فوقانی ابتناء وجودی بر مغز دارد و مغز به عنوان سطح زیرین تعیین کننده فعل و انفعالات موجود در ذهن است. از این رو هر فعل و انفعالی که در ذهن رخ می‌دهد نمایشی است از تغییر و تحولات موجود در مغز. در قبال این، در صورت بروز تحول در سطح زیرین یعنی مغز، در ذهن شاهد تغییر و تحول خواهیم بود. در این بحث به سطح فوقانی فرارویداده و به سطح زیرین فرورویداده می‌گوییم و به فرایند ابتناء سطح فرارویداده بر سطح فرورویداده، فرارویدادگی می‌گوییم.
۱-۴٫ ترسیم دیدگاه کلایتون در باب نفس
هر اندیشمندی که نسبت به شناخت جهان اطراف و هستی پیرامون خود علاقه نشان می‌دهد می‌کوشد تا تبیینی مطلوب و معقول از آن ارائه دهد. این تبیین آنگاه که به ترسیم دستگاهی منسجم و حتی المقدور همه جانبه بیانجامد، به نحوی که بتواند سؤالات بنیادین در باب طبیعت از قبیل بیان چیستی، رابطه اجزاء با یکدیگر و نقش آنها در شکل گیری طبیعت را پاسخ گوید، مکتبی فلسفی در باب جهان طبیعت خواهد بود. این فلسفه باید بتواند به کندوکاو فکری و عقلانی در باب اجزاء طبیعت، چیستی و چگونگی پیدایش آنها نیز بپردازد. این که پاسخ چه خواهد بود و آیا فیلسوف در این مسیر به نتیجه یا نتیجه مطلوب دست پیدا می‌کند یا خیر، مسئله‌ای دیگر است که به کارایی و کارآمدی آن فلسفه باز می‌گردد.
فیلیپ کلایتون علاقه مند به مکتبی است که تلاش می‌کند نفس و رابطه آن با بدن را ترسیم کند. این مکتب در اصل پیدایشش و در جغرافیای اندیشه متعلق به نگرشی است که حقیقت هستی را فقط مادی می‌بیند و از این رو نفس را نیز در همین محدوده به مطالعه و بررسی می‌گذارد. کلایتون این نگاه را تا حدودی مردود می‌داند؛ هر چند با اصل این که جهان از ماده تشکیل شده مخالفتی ندارد اما هستی و جهان مادی را منحصر در ماده صرف نمی‌بیند. این اندیشه که طرفدارانی نیز دارد به نوپدیداری^[۱۷] حداکثری موسوم است. نوپدیداری حداکثری وقایع خاص، مانند نفس و آنچه در اندیشه غرب مدرن به نام ذهن^[۱۸] شناخته می‌شود را مادی محض نمی‌داند. در عین حال چون در فضای مادی تنفس می‌کند همانند ماده گرایان، ذهن را به جای نفس^[۱۹] و روح^[۲۰] به کار می‌برد و تفاوتی میان این سه نمی‌گذارد. کلمه ذهن برای کسانی که ماده و امور مادی مبنای مطالعه شان می‌باشد مأنوس‌تر و قابل درک‌تر است و نوپدیدارگروی^[۲۱] حداکثری نیز از این مسأله مستثنی نیست.
نگاه نوپدیدارگروان حداکثری نفس را از سطح ماده بالاتر می‌بیند و این نگرش راهی را برای در نظر گرفتن تعالی نفس در میان مکاتب مادی عصر حاضر باز می کند. پرداختن به اندیشه فیلیپ کلایتون در باب نوپدیداری بهانه‌ای است برای آشنایی با این مکتب. سؤالی که مطرح است و این نوشتار به دنبال ترسیم آن است این است که نحوه پیدایش نفس چگونه است و به لحاظ وجودی چه رابطه‌ای میان نفس و بدن وجود دارد؟
۱-۵٫ جایگاه نوپدیدارگروی در میان مکاتب گوناگون
در حال حاضر دیدگاه‌های متعددی درباره حقیقت نفس و کیفیت ارتباط آن با بدن در غرب مطرح است که می‌توان آنها را به دو دسته عمده «دوگانه‌گرا»^[۲۲]و «وحدت‌گرا»^[۲۳] تقسیم کرد. دوگانه‌گروان که بسیار اندکند، وجود نفس و بدن را به عنوان دو امر اصیل می‌پذیرند و وحدت‌گروان یکی از این دو را اصیل می‌دانند. بر اساس این که هر کدام از نفس و بدن اصیل دانسته شوند، وحدت‌گروی خود به دو گروه ماده‌گروی و ذهن‌گروی تقسیم می‌شود. مکتب نوپدیدارگروی در اصل در دسته ماده‌گروی دسته‌بندی می‌شود، اما کلایتون به نگرشی از این مکتب تمایل دارد که این نگرش را صرفاً به نحو کلی مردود می‌داند. ذکر این نکته لازم است که اول: این مکاتب نگاهی جهان شمول دارند، به این معنا که دست به تبیین کلیت جهان پیرامون می‌زنند؛ دوم: هر کدام از این مکاتب از مبادی معرفت شناختی خاص خود بهره می‌برند؛ سوم: به تبیین نفس به عنوان جزئی از جهان هستی علاقه نشان می‌دهند.
۱-۶٫ منشأ پیدایش مکاتب گوناگون
سه دسته نگرش کلی، در درون خود به گروه‌های متعددی تقسیم می‌شود. این انشعابات از آنجا آغاز می‌شود که چهار فرض به عنوان اصول بنیادین در ارتباط میان نفس و بدن می‌توان تصور کرد و متأثر از قبول یا رد هر کدام از این اصول مکاتبی پدید می‌آیند که می‌توان آنها را ذیل یکی از سه شاخه مذکور دسته‌بندی کرد.
چهار اصل عبارت‌اند از:
۱-۶-۱٫ بدن فیزیکی و مادی است
ما در جهان مادی و اجسام فیزیکی زندگی می‌کنیم و خودمان نیز برخوردار از بدن و جسم فیزیکی هستیم. به عبارت دیگر، قوانین فیزیک و ماده بر بدن ما حاکم است. بنابر این دارای مکان بوده و فضا را اشغال می‌کند و قسمت پذیر، قابل مشاهده و اندازه گیری است. از آنجا که بدن از ماده فیزیکی ساخته شده است، باید ویژگی‌هایی که در همه مواد مشترک است را دارا باشد. اگر بدن مادی است، در این صورت قوانین فیزیکی و مکانیک که در جهان فیزیکی، حرکت و عمل را توجیه می‌کنند باید در مورد بدن نیز به کار بسته شوند و کارکردهای آن همانند سایر موجودات خواهد بود. بنابر این بدن ماشینی است که می‌توان عمل آن را با قوانین حاکم بر حرکت اشیاء، تبیین کرد.
۱-۶-۲٫ نفس یا ذهن غیر فیزیکی و غیر مادی است
جهان غیر مادی و غیر فیزیکی، جهانی متفاوت از جهان مادی است. بدین ترتیب هر چیزی مانند نفس که از جهان غیر مادی باشد قوانین فیزیکی بر آن جاری نمی‌گردد. بنابر این نفس مکانی نبوده و غیر‌قابل تقسیم است و فضا را اشغال نمی‌کند. از آنجا که نفس از ماده فیزیکی مانند گوشت، خون یا هر نوع ماده دیگری ساخته نشده است، هیچ یک از خصایص ماده راندارد و بر خلاف بدن که جزئی از دنیای طبیعت و فیزیکی است، از عالم دیگر بوده و بی مکان است. نفس جوهری ساده است که خودگردان و غیر جسمانی بوده و ابعاد فیزیکی ندارد وتنها به وسیله درون‌نگری شناخته می‌شود. از این رو می‌توان گفت که مستقل از قوانین فیزیکی است؛ شامل دنیای ناملموس و غیر تجربی است که فقط باید باور بشود. موجودی واحد است که قابلیت تقسیم و اشاره را نداشته و تحت تأثیر گذشت زمان قرار نمی‌گیرد و کارکردهای مخصوص به خود دارد. این همه، آن را از جهان جسمانی و مادی به کلّی جدا می‌سازد.
۱-۶-۳٫ نفس با بدن در تعامل است
فلاسفه و اندیشمندان زیست شناس نمونه‌های فراوانی از تأثیر متقابل نفس و بدن را به اثبات رسانده‌اند. بر این اساس ویژگی‌های جسمانی و روانی تأثیرات مهمی بر یکدیگر دارند. بیشتر مشکلات و معضلاتی که منجر به طرح مسأله نفس شده‌اند، ریشه در این تعامل دارند.
۱-۶-۴٫ فیزیک و ماده با غیر فیزیک و غیر ماه نمی‌تواند تعامل داشته باشد
تمام عالم فقط دو گونه جوهر به نام جسم و ذهن دارد. همه عناصر و موجودات عالم به یکی از این دو، تحویل پذیرند در حالی که جسم و ذهن به یکدیگر تحویل نمی‌پذیرند. جسم هیچ یک از خواص ذهن و ذهن هیچ یک از صفات جسم را ندارد. پس دو جوهری که هیچ خاصه مشترکی ندارند، چگونه می‌توانند به طریقی هم کنشی داشته باشند. بر اساس این دیدگاه جهان اول یعنی ماده از قوانین خاص به خودش پیروی می‌کند و جهان دوم یعنی مجرد، از قوانین خودش. این دو جهان نمی‌توانند با یکدیگر تعامل داشته باشند.
علاوه بر این تعامل این دو جهان باعث بر هم خوردن و زیر سؤال رفتن برخی قوانین علمی مانند اصل بقاء انرژی^[۲۴] می‌شود. بدین ترتیب فرض این که جهان اول و دوم با تعامل یکدیگر جهان سومی بسازند که هر دو جهان را در خود داشته باشد، بسیار مشکل و پیچیده است. مشکل رابطه نفس با بدن آنگاه مطرح می‌شود که چهار اصل مذکور را بپذیریم. در صورتی که حداقل یکی از این اصول انکار یا توجیه شود مسأله‌ای به نام نفس و بدن نخواهیم داشت. از این رو تمام کسانی که با مسأله نفس و بدن مواجه‌اند تلاش دارند به نوعی تضاد میان این چهار اصل را حل کنند.
۱-۷٫ رویکردهای گوناگون به اصول چهارگانه
عمده اندیشمندانی که درجهت حل مسأله رابطه نفس و بدن تلاش کرده‌اند، حداقل یکی از این مفروضات را نادیده انگاشته‌اند و یا به توجیه آن پرداخته‌اند. برخی از آنان اصل اول را انکار کرده‌اند و معتقد شدند که هر چه هست غیر فیزیکی و ماوراء طبیعی است و چیزی به نام جهان طبیعی وجود ندارد. اینان با انکار جواهر مادی از جمله بدن، وجود بدن مادی برای انسان را منکر شدند و گفتند تنها ساحت موجود در عالم، مجردات می‌باشند. عده‌ای اصل دوم را منکر شدند و قائل شدند که جهانی به نام ماوراء طبیعی نداریم. هر چه هست همین جهان فیزیکی است و مادی است. دسته‌ای دیگر تعامل و ارتباط این دو جهان را منکر شدند و گفتند نفس با بدن هیچ گونه تعاملی ندارد و بالاخره بعضی با اصل چهارم مخالفت کردند و ادعا نمودند که در ارتباط فیزیک با غیر فیزیک هیچ‌گونه مشکل خاصی وجود ندارد.
۱-۷-۱٫ مکاتب مبتنی بر انکار اصل اول
بر اساس انکار اصل اول یعنی انکار جوهری مادی، جانب ذهن اصالت پیدا کرده و تقویت شد. در لوای این نگرش مکاتبی به وجود آمدند. در این زمینه دو مکتب اصالت ذهن‌باوری و اصالت ذهنی عینی را می‌توان نام برد.

• تعداد مشتریان قدیمی با سابقه ده سال همکاری با شرکت

 

• تعداد مشتریان کلیدی شرکت

 

• تعداد مشتریان با سرمایه بالای یک میلیارد تومان

 

لیست شاخصهای پیشنهادی عامل توسعه شبکه های فروش

 

• تعداد نمایندگی­های فروش جذب شده در یک سال

 

• تعداد متقاضیان تأیید شده جهت عاملیت فروش

 

• درصد توسعه مناطق جغرافیایی تحت پوشش شبکه فروش

 

• تعداد نمایندگی­های جذب شده

 

• تعداد کشورهای دارای نمایندگی فروش

 

• تعداد نمایندگی­های فعال در کشور

 

• درصد نفوذ شبکه فروش در بازارهای هدف (تعداد کشورهای دارای نمایندگی فروش به تعداد کل کشورهای جهان)

 

لیست شاخصهای پیشنهادی عامل ایجاد تسهیلات برای مشتریان کلیدی

 

• میانگین تخفیفات ارائه شده به مشتریان در یک سال

 

• میزان تخفیف ارائه شده به مشتریان کلیدی

 

• میزان تخفیف ارائه شده به مشتریان کلیدی

 

• میانگین میزان هزینه­ های حمل و نقل کالا به نقاط مختلف کشور

 

• سرجمع تخفیفات ارائه شده به مشتریان مهم

 

• میزان تخفیف برای مشتریان جهت هزینه حمل و نقل

 

• تعداد عقد قراردادهای بلند مدت جهت اطمینان دادن به مشتریان کلیدی

 

• تعداد مشتریان انحصاری شرکت

 

لیست شاخصهای پیشنهادی عامل قیمت رقابتی

 

• مقایسه قیمت محصولات سازمان با محصولات سازمانهای کشور رقیب

 

• میزان خدمات ارائه شده سازمان رقیب در قبال محصولات تولیدی خود

 

• مقایسه با نرخ فروش آن محصول

 

• لیست شاخصهای پیشنهادی

 

• نسبت ارزانی قیمت محصولات به قیمت محصولات رقبا

 

• درصد تغییرات بهره­وری در شرکت

 

• میزان کاهش هزینه­ های تولید

 

• درصد ارزانی قیمت محصولات نسبت به متوسط قیمت بازار

 

• درصد رضایت مشتریان از قیمت محصولات شرکت

 

• نسبت تعدادی محصولات ارزان­تر از متوسط بازار در سبد کالاهای ارائه شده به بازار به تعداد کل سبد

 

لیست شاخصهای پیشنهادی عامل شناسایی نیازهای مهم مشتری و تمرکز بر آن

 

• تعداد نیازهای لازم و اساسی شناسایی شده مشتری درهر محصول

 

• تعداد نیازهای کلیدی شناخته شده برای مشتریان

 

• میزان بودجه تحقیقاتی صرف شده در توسعه محصولات

 

• درصد رضایت مشتریان از محصولات ارائه شده

 

• میزان ابداعات و اختراعات جهت هر محصول در یک سال

 

• تعداد پرسشنامه ­های توزیع شده بین مشتریان برای شناخت نیازهای کلیدی آنها

 

• تعداد نیازهای بالقوه پیش ­بینی شده برای مشتریان در محصولات آینده

 

• تعداد پیام­های واصله در سیستم صدای مشتری

 

لیست شاخصهای پیشنهادی عامل کاهش زمان چرخه تولید

محیط های یادگیری مجازی^[۳۳] (سیستم مدیریت یادگیری) سیستمی است که به منظور تسهیل مدیریت دوره های آموزشی توسط معلمان برای دانش آموزان طراحی شده است. این سیستم با بهره گرفتن از سخت افزار و نرم افزار کامپیوتر، یادگیری و آموزش از راه دور را امکان پذیر می کند. اصطلاحات سیستم یکپارچه و مدیریت رایانه های مبتنی بر یادگیری در طول سالهای اخیر تغییر کرده است. برخی از اصطلاحات مرسوم در این حوزه عبارتند از: سیستم های یکپارچه یادگیری^[۳۴] ، رایانه کمک آموزش^[۳۵]، آموزش بر اساس کامپیوتر^[۳۶]، آموزش کامپیوتر مدیریت شده^[۳۷] ، آموزش چند رسانه ای تعاملی^[۳۸] ، فن آوری پیشرفته یادگیری^[۳۹]، فن آوری مبتنی بر یادگیری^[۴۰] و آموزش مبتنی بر وب^[۴۱]. هدف آموزش آسان تر، بهتر و سریعتر از طریق اتوماسیون برای چند دهه اخیر یک دغدغه بوده است. تاریخچه سیستم های مدیریت یادگیری تکاملی بوده است. این تاریخچه تکاملی به توسعه فن آوری های دیجیتال و اینترنت گره خورده است. هر نقطه عطفی در تاریخچه سیستم مدیریت یادگیری توسط توسعه ای که پیشرفت و انتقال سریع دانش و یادگیری مستقل را به همراه دارد، مشخص شده است. اینها برخی از مهمترین نقاط عطف در تاریخ سیستم مدیریت یادگیری است:

 

۱۹۲۴	استاد روانشناسی دانشگاه ایالتی اوهایو اولین ماشین تدریس را اختراع کرد. دستگاه سیدنی پرسی[۴۲] شبیه ماشین تحریر بود و می توانست در تمرین آموزش و اداره آزمون های چند گزینه ای مورد استفاده قرار گیرد.
۱۹۴۵	وانوار بوش[۴۳] مهندس و مخترع آمریکا یی، دستگاه «تقویت حافظه» که ممکس[۴۴] نام گرفت را طراحی کرد،که مقادیر زیادی از اطلاعات را ذخیره می کند و اجازه می دهد تا کاربران به سرعت داده ها را جستجو و به آنها دسترسی پیدا کنند. این دستگاه مفهومی از طریق تاثیر بر توسعه دهندگان ابرمتن، مکانیزم پیوندی است که در قلب شبکه جهانی وب[۴۵] نفوذ کرد.
۱۹۵۶	ساکی [۴۶] اولین سیستم آموزش تطبیقی جهان است، که به سمت تولید می رود. این صفحه کلید توسط مهندس گوردن پاسک و رابین مک کینون[۴۷] برای کمک به افراد جهت افزایش سرعت تایپ و دقت طراحی شده بود. این ابزار شبیه رابطه معلم / دانش آموز طراحی شده بود و از عملکرد دانش آموز برای تعیین زمان پاسخ و نشانه های آموزشی استفاده می کرد.
۱۹۶۱	پلاتو[۴۸]، اولین برنامه آموزش رایانه که توسط هیئت علمی در دانشگاه ایلینوی در اوربانا شامپاین معرفی شد. در کنار اینکه پلاتو اولین سیستم های آموزش مبتنی بر رایانه بود، اولین میزبان در جامعه آن لاین نیز هست.
۱۹۶۹	وزارت دفاع آمریکا برای پروژه آرپانت [۴۹]کمیسیون تشکیل داد، محققان در این پروژه بسیاری از پروتکل هایی که بعداً برای اینترنت مورد استفاده قرار گرفت را توسعه دادند.
۱۹۸۳	دانشگاه ام آی تی پروژه آتنا [۵۰] را راه اندازی کرد، پروژه ای که هشت سال تحقیق روی تولید ابزارهای یادگیری مبتنی بر کامپیوتر را شامل شد. سیستم آتنا هنوز در دانشگاه ام آی تی در حال استفاده است.
۱۹۹۰	سافت آرک[۵۱] ،کلاس اول[۵۲] را راه اندازی کرد که در حال حاضر به عنوان اولین سیستم مدیریت یادگیری شناخته شده است. این نرم افزار بر روی کامپیوتر شخصی (اپل مکینتاش) به جای رایانه بزرگ مانند سیستم های آموزش قبلی اجرا می شو د. دانشگاه باز انگلستان[۵۳] از آن برای ارائه آموزش آنلاین در سراسر اروپا استفاده می کند.
۱۹۹۷	شبکه یادگیری تعاملی توسط کورس اینفو[۵۴] توسعه یافته است. این اولین سیستم مدیریت یادگیری است که برای بانک اطلاعاتی رابطه ای مورد استفاده قرار گرفت. شبکه آموزش تعاملی در ییل[۵۵]، کرنل و سایر موسسات علمی نصب شده است.
۲۰۰۴	اسکرم[۵۶] ۲۰۰۴ (مدیریت، مطالب مرجع مدل شیء)، مجموعه ای از استانداردهای آموزشی تکنولوژی، برای بسیاری از سیستم های مدیریت یادگیری فعلی استفاده می شود.
۲۰۰۸	اوکالیپتوس[۵۷] به عنوان اولین منبع باز برنامه نویسی رابط برنامه [۵۸]برای استقرارکاربران خصوصی منتشر شده است. این سیستم اجازه می دهد تا سیستم های مدیریت یادگیری بدون نصب به صورت آن لاین بر روی رایانه های شخصی و یا شبکه داخلی کاملا آنلاین اجرا شود.
۲۰۱۲	سیستم مدیریت یادگیری مدرن ساس[۵۹] از فن آوری مبتنی بر منبع باز پیشی گرفت. شرکت ها از توسعه و یا نصب سیستم در رایانه های خانگی آزاد اند. بسیاری از برنامه های سیستم مدیریت یادگیری از طریق دستگاه های تلفن همراه با بهره گرفتن از ,وای فای [۶۰] پشتیبانی می شوند.

شیخ انصاری در این باره که راه تشخیص مقتضای ذات عقد از چه مسیری می گذرد،ملاک زیر را ارائه می دهد:
اگر منافات یک شرط با اثر عقد،به دید عرف باشد نظیر اشتراط عدم انتقال عوضین به بایع و مشتری در عقد بیع،یا عدم انتقال مال به ذمه ضامن یا محال علیه در عقد ضمان یا حواله،که طبیعتاً مفهوم عرفی عقد منعقد نخواهد شد،چنین شرطی،مخالف مقتضای ذات عقد است زیرا عقد بیع برای انتقال عوضین به بایع و مشتری منعقد می گردد همچنانکه ضمان و حواله برای انتقال ذمه تأسیس شده اند.اما اگر منافات به دید"غیر عرف"باشد،تنها،شرع و نظر آن ملاک است.زیرا در معاملات،غیرازعرف،و سپس شرع،چیزدیگری حجت نیست.

براین اساس، در شرع یا نص بر صحت یا عدم صحت شرط هست یا اجماع،که در هر صورت باید به نص یا اجماع عمل کرد.اما در صورت فقدان نص و اجماع باید به دلیل دال بر اقتضای عقد نسبت به اثری که عدم آن شرط شده است رجوع کرد.اگر آن دلیل به گونه ای بر ثبوت اثر مذکور دلالت بکند که عموم یا اطلاق آن دلیل،معارض دلیل وجوب وفای به شرط باشد به نحوی که اگر وفا را واجب بدانیم،عموم آن دلیل را باید کنار زد و بواسطه ادله شروط تخصیص داد،در این صورت حکم به فساد شرط می کنیم،چون مصداق مخالف کتاب و سنت میباشد.اما اگر دلیل اقتضای اثر،به گونه ای دلالت بر ثبوت اثر کند که اگر بواسطه عروض شرط،حکم آن تغییر کند،منافی آن دلیل نباشد،شرط صحیح خواهد بود.
امااگر شک شود که شرط به نحو اول است یا به نحو دوم،باید به اصل ثبوت اثر مورد شرط به نحو دوم عمل کرد یعنی صحیح است.بنابراین،عموم ادله شروط،سالم از مخصص خواهد بود.^[۵۶۸]
ملاک محقق کمپانی
جناب محقق کمپانی در شرح مکاسب،در خصوص دلیل صحت شرط ضمان در عاریه بحسب فتاوی فقها و روایات ائمه اطهار(ع)و عدم صحت آن در اجاره،چنین در صدد توجیه تفاوت این دو عقد بر آمده است که عقد اجاره مقتضی عدم ضمان است و عقد عاریه نیز مقتضی عدم ضمان است.اما نحوه اقتضای این دو عقد با هم متفاوت است.زیرا عقد عاریه به نحو علت اقتضائیه،مقتضی عدم ضمان است،یعنی لوخلّی و طبعه مقتضی این است که مستعیر ضامن عین مستعاره نباشد اما اگر عنوان طاری نظیر شرط عارض شود و ضمان را بر ذمه مستعیر قراردهد،منافی اقتضای عقد نخواهد بود.
درتوضیح این قول محقق باید گفت که ایشان عقد عاریه را نسبت به عدم ضمان عاریه به نحو ماهیت لابشرط است یعنی عاریه به شرط طاری و عارض نشدن یک عارض همچون شرط یا تعدی و تفریط،مقتضی عدم ضمان است لذا اگر یک عارض،طاری شد و ضمان را تحمیل کرد منافات با عقد و مقتضای آن نخواهد داشت و این نظیر فرضی است که شیخ انصاری در مورد ماهیت احکام تکلیفی الزامی-وجوب و تحریم-ذکر کرده است که به نحو ماهیت به شرط شیء، لاینفک از متعلق خود هستند بجز در موارد اضطرار و حرج که منصوص است.همچنان که احکام تکلیفی غیر الزامی مثل مباحات،به نحو ماهیت لابشرط قسمی قابل انفکاک از متعلقات خود در اثر عروض یک عارض طاری مثل شرط هستند.
البته ناگفته نماندکه اقتضای به نحو ماهیت لابشرط قسمی تنها در مورد اثبات یا نفی مقطعی و جزیی ثابت است و الا نسبت به اثبات یا نفی دائمی و شمولی،به نحو ماهیت به شرط شیءاست،لذا می توان ازدواج که مباح است را در مورد فرد خاص یا زمان خاص،شرط عدم آن را کرد اما نمی توان ازدواج را برای همیشه یا نسبت به تمامی افراد بر مشروط علیه شرط کرد.
بر خلاف عاریه،محقق کمپانی اقتضای اجاره نسبت به عدم ضمان مستأجر را به نحو علت تامه دانسته است یعنی همچون ماهیت به شرط شیءقابل انفکاک از عدم ضمان ولو در اثر عروض یک عارض نظیر شرط نیست.لذا شرط ضمان در اجاره صحیح نمی باشد.
با اقتباس از استدلال محقق اگر بخواهیم وجه تمایز مقتضای ذات عقد از مقتضای اطلاق عقد را بیان کنیم،درواقع مقتضای ذات،همان علت تامه بودن عقد نسبت به یک اثر را تداعی می کند.همچنان که مقتضای اطلاق،علت اقتضائیه را تداعی می کند.لذا شرط خلاف مقتضای اطلاق عقد صحیح است اما شرط مخالف مقتضای ذات عقد باطل است.مثلاً عقد بیع نسبت به انتقال عوضین و حصول مالکیت،علت تامه است،بنابراین این دو اثر،مقتضای ذات عقدند.اما همین بیع نسبت به تصرف مشتری در مبیع یا نحوۀ تصرف،علت اقتضائیه است،بنابراین،تصرف وجواز آن،مقتضای اطلاق عقد است.
۴-۴-۲ شرط عدم انتقال مبیع در مدت اقساط و محدودیت تصرف
با عنایت به مباحث مطرح در مورد شرط مخالف مقتضای عقد و ملاک های ارائه شده،باید دید که دو شرطی که بانک در مورد کالای سفارشی در قرارداد فروش اقساطی بر مشتری تحمیل می کند،آیا مخالف با مقتضای ذات عقد بیع است یا خیر؟
اما دو شرط مذکور که بر اساس مقررات قرارداد فروش اقساطی مقرر شده است به شرح ذیل است:
الف-شرط عدم واگذاری کالای مزبوربه دیگری در مدت پرداخت اقساط.
ب-شرط محدودیت تصرف مشتری در کالا و عدم حق او در بکارگیری آن در غیر از شغلی که به استناد آن وام فروش اقساطی را دریافت کرده است.
۴-۴-۲-۱ شرط عدم انتقال کالا به شخص ثالث
درمورد شرط عدم انتقال و بیع کالا به دیگری در عقد بیع،مشهور فقها قائل به عدم صحت چنین شرطی هستند.^[۵۶۹] اما علامه حلی در باره چنین قولی تردید نموده است.^[۵۷۰]
بنابرهر یک از ملاک های ارائه شده از سوی آیت الله خویی و محقق کرکی و شیخ انصاری،میزان صحت یا عدم صحت شرط مورد بح
ث را بررسی خواهیم کرد.
اما بنا بر ملاک محقق کرکی باید گفت که شرط مورد بحث بلااشکال است زیرا چنین شرطی اصل تصرف در مبیع را که سلب نکرده است بلکه تصرف به نحو خاصی که همان بیع و انتقال مبیع است را آن هم در مدت زمان خاص محدود می کند.و حال آن که محقق ثانی تنها شرط عدم تصرف مطلق یا بعضی مصادیق تصرف برای همیشه را غیر صحیح دانسته است.بنابراین چون شرط عدم واگذاری مبیع به دیگری در مدت اقساط فروش اقساطی،موقت می باشد و به سلب اصل تصرف نمی انجامد بلااشکال است .^[۵۷۱] بعلاوه این که توقفی که محقق در خلال اشکال مستشکل کرده است مربوط به موردی است که منع از بعضی انتفاعات برای همیشه شود نه به صورت مدت دار.
واز سوی دیگر در شرط مورد بحث نه اجماعی بر صحت آن وجود دارد و نه بر عدم صحت آن،نص هم در این باره وجود ندارد و از سوی دیگر به نظر می رسدکه منافات شرط عدم واگذاری مبیع در مدت اقساط،واضح و روشن نمی باشد.بلکه بر عکس عدم منافات آن واضح تر به نظر می رسد،خصوصاً که عقلا،درج چنین شرطی در معاملات کلان امروزی را در تعارض با عقود متبوع نمی بینند.
بنابرملاک شیخ انصاری نیز باید گفت که عرفاً چنین شرطی در منافات واضح و روشن با مقتضای عقد بیع نمی باشدودراساس،شیخ برای فرض منافات واضح،شرط عدم انتقال عوضین به بایع ومشتری را مثال زده است،در حالی که احدی نمی تواند ادعا کند که منافات شرط عدم واگذاری مبیع به غیر با مقتضای عقد بیع،در حد منافات شرط عدم انتقال عوضین است.دقت شود که ما در حال قیاس دو صورت شرط با یکدیگر هستیم؛شرط “عدم انتقال عوضین به خود متبایعین"؛وشرط “عدم حق مشتری در انتقال مبیع خریداری شده به غیر".و حال که شیخ اعظم منافات شرط نخست با مقتضا را واضح دانسته است،معتقدیم که چنین وضوح در منافات،قابل تحقق در شرط"عدم حق مشتری در انتقال مبیع به غیر"نیست.
امااز عرف که بگذریم،در شرع نیز چنین منافاتی بدست نمی آید.زیرا ادله بیع اگر هم بخواهد حق مشتری در واگذاری مبیع به غیر را به عنوان مقتضای عقد بیع و انتقال عوضین معرفی کند،در واقع تنها منافی با شرط عدم انتقال برای همیشه میباشد نه شرط عدم واگذاری محدود به مدت زمان خاص،بعلاوه اجماعی که شیخ اعظم در مکاسب وشهرتی که آیت الله خویی در التنقیح^[۵۷۲] در بطلان شرط عدم حق بیع برای مشتری بیان کرده اند،مربوط به عدم همیشگی بیع می شود نه موقت.
بر مبنای آیت الله خویی نیز شرط عدم بیع در زمان معین و محدود را نمی توان مخالف مقتضای ذات عقد معرفی کرد،زیرا بنابر نظر آن مرحوم،آنچه در عقد بیع،انشاء و جعل می شود،مالکیت و سلطنت است اما بقای مالکیت و ارتفاع آن و بیع کالا به زید یا عدم حق بیع آن به زید از مُنشأ عقد خارج است،و به اطلاق عقد بر میگردد.یعنی مقتضای ثانوی بیع که جواز تصرف در مبیع است و به اطلاق عقد بیع بر می گردد آثار مختلفی دارد که یکی از آن ها حق بیع کالا از ناحیه مشتری است. لذا اشتراط مخالف مقتضای اطلاق عقد که جایز است،شرط عدم بیع در زمان معین نیز جایز است.بعلاوه این که قبلاً از آیت الله خویی نقل کردیم که ایشان فعل یاافعال تکوینی را که بیع و واگذاری را از جمله آنها میداند،هیچ گاه مقتضای ذات عقد نمی داند،بلی،مقتضای با واسطه بیع،جواز تصرف در مبیع است که این جواز آثار دارد،از جمله حق مشتری در واگذاری و بیع مبیع است که این بیع و واگذاری یک فعل تکوینی است و اشتراط عدم این حق،خلاف مقتضای اطلاق است.
لذا چون مخالف مقتضای ذات عقد نیست،نوبت به مخالفت با کتاب و سنت می رسد که باید دید آیا مخالفت با کتاب یا سنت دارد یا خیر؟
البته عده ای دراثبات مخالفت شرط عدم بیع مبیع با مقتضای ذات عقد به قاعده سلطنت و روایت آن تمسک جسته اند و می گویند:روایت نبوی"الناس مسلطون علی اموالهم”^[۵۷۳] مقتضی سلطنت مطلق و بی قید و شرط مالک بر مالش می باشد.لذا محدود و مقید کردن چنین سلطنتی،خلاف مقتضای عقد است.^[۵۷۴]
آیت الله خویی در پاسخ این استدلال می گوید:"روایت تسلیط تنها بیانگر جواز بیع از سوی مالک است نه وجوب چنین بیعی و چون جواز از جمله احکام تکلیفی اباحه می باشد،اشتراط ترک مباح،مخالف کتاب و سنت نیست لذا صحیح است"زیرا در شرع،احکام اباحه و کراهت و استحباب به نحو ماهیت لابه شرط قسمی وضع شده اند و چنین احکامی را می شود بوسیله شرط دگرگون کرد.بنابراین،همین پاسخ آیت الله خویی شاهد بر آن است که ایشان شرط عدم حق مشتری در فروش مبیع خریداری شده را مخالف ذات عقد بیع نمی داند.
اما بنا بر مبنای محقق کمپانی،باید گفت که بیع علت تامه انتقال عوضین و مالکیت است در حالی که تصرف در مبیع و کم و کیف این تصرف داخل در این دو اثر نیست.لذا بیع مبیع از سوی مشتری که از مصادیق بارز تصرف است،خارج از مقتضای ذات بیع است و شرط محدودیت آن بلامانع است.
بنابراین به این نتیجه می رسیم که اشتراط عدم واگذاری مبیع در مدت اقساط،که مدت محدود و معین است،بر طبق هیچ یک از ملاک های ارائه شده،مخالف مقتضای ذات عقد نمی باشد.بلی باید دید که آیا مخالف کتاب و سنت است یا خیر؟
آنچه نتیجه بدست آمده فوق را تأیید می کند روایت مرسله جمیل بن دراج است که از احدی از باقرین(ع)نقل کرده است:
“فی الرجل یشتری الجاریه و یشترط لأهلها أن لا یبیع ولایهب و لایورث،قال:یفی بذلک إذا اشتراط لهم إلا ال
میراث.”^[۵۷۵]
روایت فوق شرط عدم بیع و واگذاری کنیز مورد فروش و معامله را صحیح دانسته است با این که عدم بیع او،محدود نبوده و بحسب ظاهر روایت برای همیشه شرط شده بود.
۴-۴-۲-۲ شرط عدم بکارگیری کالا در شغل دیگر مشتری
آنچه در مورد شرط عدم انتقال مبیع ثابت شده این است که مخالف مقتضای ذات عقد بیع که در ما نحن فیه قرارداد فروش اقساطی است نمی باشد.حال در خصوص عدم بکارگیری کالای مورد معامله در فعالیت شغلی غیر از شغل منشأ اعطای تسهیلات نیز همان بحث سابق مجدداً قابل طرح است،البته چون این شرط نیز به محدودیت زمانی تصرف در مبیع بر می گردد و همانند شرط سابق الذکر-شرط عدم انتقال مبیع-تحت عنوان محدودیت فعل تکوینی قرار می گیرد که در ملاک آیت الله خویی ذکر شد،طبیعتاً نباید مخالف مقتضای ذات عقد باشد و شرط آن بلااشکال است.بلی بنا به قول آیت الله خویی حال که مخالف مقتضا نیست،باید دید که مخالف کتاب و سنت هست یا خیر؟دلیل عدم مخالفت شرط مورد بحث با اقتضای ذات عقد بیع این است که بنابر ملاک آیت الله خویی افعال تکوینی نظیر استفاده از مبیع در فعالیت خاص هیچ گاه داخل در مقتضیات بلا واسطه عقود نمی باشد بلکه جواز تکلیفی و وضعی این افعال که اباحه است از مقتضیات با واسطه عقود است.اما خود فعل که متعلق این احکام تکلیفی و وضعی است داخل در هیچ یک از مقتضیات با واسطه یا بلا واسطه نیست.^[۵۷۶]
اما بنا بر ملاک شیخ انصاری چون عرفاً شرط محدودیت زمانی تصرف در مبیع بلحاظ نوع فعالیت شغلی،درمنافات واضح و روشن با مقتضای عقد بیع نیست و نمی تواند به لحاظ وضوح و روشنی منافات،در حد شرط عدم انتقال عوضین قرار گیرد.لذا منافی مقتضای ذات عقد نیست.و بنابر ملاک محقق کرکی نیز شرط مذکور بلامانع است زیرا بنابر عبارت ایشان شرط زمانی منافی مقتضاست که اثر بیع را کلاً سلب کرده باشد یا جزیی از آن را برای همیشه سلب کند.^[۵۷۷] و حال آن که در شرط بانک،تنها عدم حق بکارگیری کالا در غیر از شغل منشأ اعطای تسهیلات برای مدت زمان خاص که معادل مدت زمان پرداخت اقساط است شرط می شود.پس نه اصل تصرف سلب شده است و نه سلب همیشگی جزیی از مصادیق تصرف شرط شده است و از طرف دیگر،نه اجماع و نه نص خاص در مورد اثبات یا نفی شرط مورد بحث نقل نشده است.مضافاً این که در عرف معاملاتی،قید چنین شرطی را در تنافی واضح و روشن با عقد نمی بینند.
اما بنا بر ملاک محقق کمپانی که علت اقتضائیه و علت تامه را در خصوص بحث شرط ضمان در اجاره و عاریه مطرح نموده است،باید گفت که چون عقد بیع علت تامه انتقال عوضین و حصول مالکیت آن می باشد و ماورای آن از توابع و آثار چنین انتقال و مالکیتی می باشد لذا عقد بیع بعدی بنابر بحث علت تامه و علت اقتضائیه،داخل در مقتضیات عقد می شود نه معلول مستقیم،یعنی عقد بیع نسبت به تصرف و کیفیت و کمیت افرادی و زمانی آن،به نحو ماهیت لا بشرط قسمی است و بدین معناست که بیع مقتضی مطلق تصرف است اما به نحوی است که بدون ملاحظه عناوین طاری همچون شرط یا نذر و غیره،این اقتضا را دارد لذا منافات ندارد که بر طبق شرط یا نذر در این تصرف،محدودیت ایجاد شود و چون آن محقق بزرگوار در مورد عدم صحت شرط ضمان در اجاره و صحت آن در عاریه در توجیه صحت ضمان در عاریه به علت اقتضائیه استناد نموده است و چنین استدلال کرده که چون عقد عاریه به نحو علت اقتضائیه است اشکالی در آن متصور نیست اما در اجاره این علت به نحو علت تامه است و شرطی که تخلف از چنین علتی را منجر شود،باطل است.بنابراین نتیجه می گیریم که بر مبنای محقق کمپانی نیز،شرط محدودیت تصرف به لحاظ نوع فعالیت شغلی،مخالف مقتضای ذات عقد نیست و جایز می باشد.
لذا در مجموع به این نتیجه می رسیم که شرط عدم انتقال کالای مورد معامله فروش اقساطی به غیر در طول مدت قرارداد و شرط عدم بکارگیری آن در شغل دیگری غیر از شغل منشأ دریافت تسهیلات بانک،صحیح و بلا مانع است صرف نظر از این که دراساس،کالای مذکور در رهن بانک قرار گرفته باشد یا خیر.
روایات تحلیل و تحریم و مخالفت کتاب
- موثقه روایت شده از امیرالمؤمنین(ع)"من شرط لامرأته شرطاً فلیف به لها فإن المسلمین عند شروطهم إلا شرطاً حرم حلالاً أو أحل حراماً.”^[۵۷۸]
- صحیحه حلبی:"کل شرط خالف کتاب الله فهورد.”^[۵۷۹]
- صحیحه نبوی منقول از امام صادق(ع):"من اشترط شرطا سوی کتاب الله عزوجل فلا یجوز ذلک له ولا علیه.”^[۵۸۰]
- روایت عامه از نبی اکرم(ص):"فی حکایه بریره لما اشترتها عایشه و شرط موالیها علیهاولائها قال(ص):ما بال اقوام یشترطون شروطاً لیست فی کتاب الله فما کان من شرط لیس فی کتاب الله عزوجل فهو باطل قضاء الله أحق و شرطه أوثق و الولاء لمن أعتق.”^[۵۸۱]
- صحیحه ابن سنان:"من اشترط شرطاًمخالفاً لکتاب الله عزوجل فلا یجوز له و لا یجوز علی الذی اشترط علیه و المسلمون عند شروطهم فیما و افق کتاب الله.”^[۵۸۲]
- صحیحه ابن سنان:"المؤمنون عند شروطهم إلاکل شرط خالف کتاب الله عزوجل فلا یجوز.”^[۵۸۳]
- روایت محمد بن قیس از ام
ام باقر(ع):"فی من تزوّج امرأه و أصدقها و اشتراطت علیه أن بیدها الجماع و الطلاق قال خالفت السنه و ولیت حقا لیست أهل له فقضی أن علیه الصداق و بیده الجماع و الطلاق و ذلک السنه.”^[۵۸۴]
- روایت ابراهیم بن محرز از امام صادق(ع):"فی رجل قال لامرأته أمرک بیدک فقال:أنی یکون هذا و قد قال الله تعالی الرجال قوامون علی النساء.”^[۵۸۵]
- روایت منقول در تفسیر عیاشی از ابن مسلم:"عن الباقر(ع)قال قضی أمیرالمومنین(ع)فی امرأه تزوّجها رجل و شرط علیها و علی أهلها إن تزوج علیها أو هجرها أو أتی علیها سریّه فهی طالق فقال (ع) شرط الله قبل شرطکم إن شاء وفی بشرطه و إن شاء أمسک امرأته و تزوّج علیها و تسّری و هجرها إن أتت بسبب ذلک قال تعالی فانکحوا ما طاب لکم من النساء مثنی و ثلاث و قال أحل لکم ماملکت أیمانکم و اللائی تخافون نشوزهن….”^[۵۸۶]
- روایت منصور بن یونس از أبی الحسن(ع):"قلت له ان شریکاً لی کان تحته امرأه فطلقها فبانت منه فأراد مراجعتها فقالت له المرأه لا و الله لااتزوجک أبداً حتی یجعل الله لی علیک أن لا تطلقنی و لا تتزوج علی.قال:و قد فعل قلت نعم جعلنی الله فداک.قال بئس ما صنع ما کان یدری ما یقع فی قلبه باللیل و النهار ثم قال:أما الآن فقل له فلیتم للمرأه شرطها.فإن رسول الله(ص)قال المسلمون عند شروطهم.”^[۵۸۷]

رضایت مشتریان

 

۹۸/۷۹

 

۲۸/۱۷

 

 

 

۴-۴-۲-۲) فرضیه فرعی اول: بین مهارت اجتماعی با میزان رضایت مشتریان(مؤدیان) در امور مالیاتی رابطه وجود معنیدار دارد
برای تحلیل فرضیه فوق، ضریب همبستگی پیرسون میان مهارت اجتماعی و رضایت مشتریان (مؤدیان) در امور مالیاتی را محاسبه می کنیم. اگر سطح معنی داری از ۰۱/۰ بیشتر باشد نتیجه می گیریم که میان متغیرها از نظر آماری، ارتباط معنی داری وجود ندارد. همان طور که در جدول زیر مشاهده می کنیم ضریب همبستگی میان این دو متغیر ۴۶۷/۰ و سطح معنی داری ۰۰۰/۰ است که از ۰۱/۰ کمتر است و ضریب همبستگی مثبت و مستقیم است. بنابراین بین مهارت اجتماعی و رضایت مشتریان (مؤدیان) در امور مالیاتی رابطه مثبت و معنیداری وجود دارد.

جدول(۴-۸): رابطه بین مهارت اجتماعی و رضایت مشتریان (مؤدیان)
در امور مالیاتی

 

 

متغیرها

 

میانگین

 

انحراف معیار

 

ضریب همبستگی

 

سطح
معنیداری

 

 

 

مهارت اجتماعی

 

۱۰/۱۹

 

۰۹/۶

 

۴۶۷/۰

 

۰۰۰/۰

 

 

 

رضایت مشتریان

 

۹۸/۷۹

 

۲۸/۱۷

 

 

 

۴-۴-۲-۳) فرضیه فرعی دوم: بین پردازش اطلاعات اجتماعی با میزان رضایت مشتریان (مؤدیان) در امور مالیاتی رابطه وجود دارد.
برای تحلیل فرضیه دوم، ضریب همبستگی پیرسون میان پردازش اطلاعات اجتماعی و رضایت مشتریان (مؤدیان) در امور مالیاتی را محاسبه می کنیم. اگر سطح معنی داری از ۰۱/۰ بیشتر باشد نتیجه می گیریم که میان متغیرها از نظر آماری، ارتباط معنی داری وجود ندارد. همان طور که در جدول زیر مشاهده می کنیم ضریب همبستگی میان این دو متغیر ۳۶۱/۰ و سطح معنی داری ۰۰۰/۰ است که از ۰۱/۰ کمتر است و ضریب همبستگی مثبت و مستقیم است. بنابراین بین پردازش اطلاعات و رضایت مشتریان (مؤدیان) در امور مالیاتی رابطه مثبت و معنیداری وجود دارد.
جدول(۴-۹): رابطه بین پردازش اطلاعات اجتماعی و رضایت مشتریان (مؤدیان)
در امور مالیاتی

 

 

متغیرها

 

میانگین

 

انحراف معیار

 

ضریب همبستگی

 

سطح معنی داری

 

 

 

پردازش اطلاعات اجتماعی

 

۶۶/۱۹

 

۲۴/۵

چکیده
دانش در دنیای پیشرفته امروز سازمان ها، به سرعت در حال تبدیل شدن به مزیت رقابتی اصلی شده است و می تواند برای سازمانهایی که به خوبی آن را می شناسند و مدیریت می کنند، فراهم آورنده فرصت و در عین حال برای سازمانهایی که تحولات محیط را نمی شناسند یا نمی خواهند بشناسند ، به عنوان تهدید جدی قلمداد شود. در حقیقت مدیریت دانش که اکنون خود را به عنوان ابزار کلیدی مدیریت قرن جدید مطرح کرده است، فرایند خلق، سازماندهی، تبادل و بکاربستن دانش است که به سازمان کمک می کند تا بصیرت و درک لازم را از تجربه خود به دست آورند. در حقیقت این تحقیق به منظور رسیدن به اهدافی همچون تعیین وضعیت چرخه مدیریت دانش در چهار حلقه خلق دانش، سازماندهی، اشاعه و بکار بستن و فراهم آوردن مقدمات لازم برای ارتقای کیفیت و اثربخشی شرکت توانیر در راستای دستیابی به اهداف مربوطه می باشد .در این راستا روش تحقیق استفاده شده، کاربردی از نوع علی توصیفی می باشد. جامعه آماری این تحقیق شرکت مادر تخصصی توانیر به علت تنوع وظایف، وجود افراد متخصص و دارای تحصیلات عالیه به تعداد کافی مد نظر قرار گرفت. در روش نمونه گیری نیز گروه های مختلفی از کارکنان داشتیم ولی چون تاثیری در جمع آوری اطلاعات نداشت از نمونه گیری تصادفی ساده استفاده شد .تجزیه و تحلیل اطلاعات توصیفی و تحلیلی است و داده های بدست آمده از جمع آوری پرسشنامه به وسیله برنامه نرم افزاری spss، ارائه جداول توزیع فراوانی، آزمون دو جمله ای، آزمون فریدمن، استفاده از ضریب همبستگی و استفاده از تاپسیس فازی برای اولویت بندی حلقه ها استفاده شده است. نتایج حاصل به این صورت است که بین حلقه های سازماندهی دانش، بکاربستن دانش و مبادله دانش با وضعیت مطلوب آن تفاوت متوسطی وجود دارد و بین حلقه خلق دانش با وضعبت مطلوب آن تفاوت کمی وجود دارد .

کلید واژه ها: مدیریت دانش، چرخه، رویکرد فازی
فصل اول
کلیات تحقیق
۱-۱ مقدمه
دانش در دنیای پیشرفته امروز سازمان ها، به سرعت در حال تبدیل شدن به مزیت رقابتی اصلی شده است و می تواند برای سازمانهایی که به خوبی آن را می شناسند و مدیریت می کنند، فراهم آورنده فرصت و در عین حال برای سازمانهایی که تحولات محیط را نمی شناسند یا نمی خواهند بشناسند، به عنوان تهدید جدی قلمداد شود. در حقیقت مدیریت دانش که اکنون خود را به عنوان ابزار کلیدی مدیریت قرن جدید مطرح کرده است، فرایند خلق، سازماندهی، تبادل و بکاربستن دانش است که به سازمان کمک می کند تا بصیرت و درک لازم را از تجربه خود به دست آورند. مدیریت دانش، ضمن اینکه به حل مشکل، تصمیم گیری، ‌برنامه ریزی استراتژیک، یادگیری پویا و… کمک می کند، از زوال داراییهای ذهنی جلوگیری کرده به آگاهی سازمان می افزاید. ارتباط تنگاتنگی که میان مدیریت دانش و مفاهیمی مانند نوآوری، سازمانهای یادگیرنده، بهره وری و سایر مفاهیم ارزنده که مولفه های کلیدی رقابت و حیات سازمانی هستند، وجود دارد، اهمیت توجه و استفاده از مدیریت دانش را چند برابر می کند. بهره وری، کارایی، مسئولیت پذیری، توانایی رقابت و نوآوری سازمانهای پیشرو در استفاده از مدیریت دانش، دلیل و شاهدی قوی است بر اینکه سازمان ها با غفلت از مدیریت دانش،‌ دیر یا زود به سمت زوال و نابودی حرکت خواهند کرد. در حقیقت در محیط پرتلاطم کنونی که دانش به عنوان منبع اساسی اقتصادی، جایگزین سرمایه، منابع طبیعی و نیروی کار شده است و منبع ضروری و پایدار برای مزیت رقابتی محسوب می شود، مدیریت صحیح دانش، رمزتداوم بقای سازمان ها است. مدیریت دانش، یکی از رویکردهای مهم و ارزشمندی است که سازمان های پیشرو با استقرار آن، ضمن حفظ تخصص فنی خود، از افت دانش حیاتی که از بازنشستگی، کوچک سازی یا اخراج کارکنان و تغییرات ساخت حافظه انسانی ناشی می شود، جلوگیری می کنند(نوناکا،۱۹۹۱،ص۹۶ )
۱-۲ بیان مسأله پژوهش
مدیریت دانش، شامل همه‌ی روش هایی است که سازمان، دارایی های دانش خود را اداره می کند که شامل چگونگی جمع آوری، ذخیره سازی، انتقال، بکار گیری، به روز سازی و ایجاد دانش است .
مدیریت دانش اشتهار خود را از طریق به کارگیری دانش به منظور ایجاد هماهنگی در انجام تغیرات پویا در سازمان و رشد و توسعه نظامهایی برای تسریع انطباق‌پذیری سیستم با تغییرات محیط پیرامون کسب کرده است. سازمانها باید قادر به خلق و به کارگیری دانش جدید و بازسازی دانش موجود برای دستیابی به اهداف خویش باشند. در حالی‌که مدیریت دانش تاکید زیادی بر فناوری اطلاعات می‌کند و در بسیاری از موارد به‌عنوان مدیریت بر اساس فناوری تعریف می‌شود، اما در حقیقت مفهومی فراتر از آن دارد. داون پورت و پروساک (۲۰۰۰ ) مؤلفه‌های اساسی مدیریت دانش را شامل موارد زیر می‌داند:
۱-فرهنگ: ارزشها و باورهای اعضای سازمان در زمینه مفاهیم اطلاعات و دانش؛
۲- فرایند اجرایی: چگونگی بهره‌گیری افراد از اطلاعات و دانش در سازمانها؛
۳- سیاستها: راهکارهای مقابله با موانع موجود در فرایند تسهیم دانش و اطلاعات در سازمان؛
۴-فناوری : سیستم های اطلاعاتی موجود در سازمان ؛
امروزه دانش یک منبع ارزشمند و استراتژیک برای سازمان ها محسوب می شود جوامع فراصنعتی عمده ترین اتکای خود را بر دسترسی به دانش بیشتر و بروزتر استوار ساخته اند. تولید مستمر دانش با ارزش، سازماندهی و اشاعه آن در سراسر سازمان و بکارگیری آن در خدمات و در واقع مدیریت سرمایه های دانشی می تواند به سازمان منافع کیفی و کمی بی شماری ببخشد. با توجه به اهمیت مدیریت دانش و مزایای فراوان استفاده از آن در تمامی سازمانها، این تحقیق سعی بر آن دارد تا با بررسی وضع موجود چرخه مدیریت دانش در شرکت مادر تخصصی(به عنوان نمونه) بر اساس مدل مدیریت دانش جاشاپارا، خلق دانش، سازماندهی دانش، تبادل دانش و بکاربستن دانش را در شرکت مادر تخصصی توانیر مورد بررسی قرار دهد تا باتکیه بر تجربیات و انطباق آن بر مفاهیم و نظریات علمی به بررسی اثرات پیاده سازی مدل مدیریت دانش با هدف بهبود مستمر فعالیتها در دستیابی به گوشه ای کوچک از چشم انداز مدیریت دانش یعنی اندوختن، سازماندهی و بکاربستن آنچه می دانیم در جهت افزایش راندمان و بهره وری در شرکت توانیر بپردازد .
۱-۳ اهمیت و ضرورت پژوهش :
مدیریت دانش به عنوان یک موضوع مهم در عرصه مدیریت به شمار می رود. این موضوع نه تنها به عنوان یک ابزار یا یک منبع مدنظر بوده بلکه یک ساختار اجتماعی نیز به شمار می رود. می توان گفت که فرایند حاصل ازانتقال و جریان اطلاعات و آگاهی و ارتباطات دو جانبه و وابسته است. یکی از عوامل مهم تاثیرگذار بر سازمان های دانش محور طرح های آن سازمان می باشد. در طرح ها شناسایی دانش و مدیریت بر آن بسیار مهم می باشد. مدیریت دانش به عنوان عامل کمک کننده مهمی در بیشتر حوزه های تصمیم گیری و کنترل مدیریتی شناخته می شود. این تحقیق می تواند به شناخت و درک بیشتر مفهوم مدیریت دانش، چرخه مدیریت دانش،حلقه ها و سایر عوامل مربوط به مدیریت دانش منجر شود. بنابراین می تواند دارای کارکرد شناختی باشد. به علاوه می توان از این تحقیق، برای معرفی چرخه مدیریت دانش، حلقه ها و سایر عوامل مربوط به آن و معرفی مزایا و منافع آن استفاده کرد و توجه و انگیزه لازم را جهت استفاده از آن در شرکت فراهم ساخت و مدل مورد استفاده، یافته ها و توصیه های این تحقیق را به کار بست تا هم بسیاری مشکلات جاری شرکت که استفاده از مدیریت دانش می تواند در حل آن مثمرثمر باشد، برطرف شود و هم به محیط رقابتی قدرت بیشتری داده شود. از این جهت این تحقیق را می توان دارای کارکرد کاربردی نیز دانست. جدید و نو بودن این موضوع در مباحث مدیریت، انجام نشدن تحقیقی در این زمینه در سازمانهای کشور، لزوم استفاده از جدیدترین موضوعات و توصیه ها در اداره سازمانها و علاقه محقق به انجام تحقیق در این زمینه، موجب انتخاب موضوع مدیریت دانش شده است .
۱-۴ اهداف پژوهش :
این تحقیق به منظور رسیدن به اهداف زیر انجام شده است :

 

1. 1. تعیین وضعیت شرکت توانیر به لحاظ چرخه مدیریت دانش در چهار حلقه خلق دانش ، سازماندهی، اشاعه وبکاربستن

 

1. 1. فراهم آوردن مقدمات لازم برای ارتقای کیفیت و اثربخشی شرکت توانیر در راستای دستیابی به اهداف مربوطه

 

1. 1. تحلیل حلقه های چرخه مدیریت دانش با رویکردی فازی در شرکت توانیر

 

1. 1. اولویت بندی حلقه های چرخه مدیریت دانش در شرکت توانیر با بهره گرفتن از تاپسیس فازی

 

۱-۵ سوال های پژوهش :

 

1. 1. وضعیت شرکت توانیر به لحاظ چرخه مدیریت دانش در چهار حلقه خلق دانش سازماندهی اشاعه و بکاربستن به چه صورت می باشد ؟

 

1. 1. مقدمات لازم برای ارتقای کیفیت و اثربخشی شرکت توانیر در راستای اهداف مربوطه به چه صورت می باشد ؟

 

1. 1. حلقه های چرخه مدیریت دانش با رویکردی فازی در شرکت توانیر به چه صورت می باشد؟

 

1. 1. اولویت بندی حلقه های چرخه مدیریت دانش در شرکت توانیر با بهره گرفتن از تاپسیس فازی به چه صورت می باشد ؟

 

۱-۶ فرضیه های پژوهش
فرضیه اول : وضعیت موجود حلقه خلق دانش در شرکت مادر تخصصی توانیر از وضعیت مطلوب برخوردار است .
فرضیه دوم : وضعیت موجود حلقه سازماندهی دانش در شرکت مادر تخصصی توانیر از وضعیت مطلوب برخوردار است .
فرضیه سوم : وضعیت موجود حلقه مبادله دانش در شرکت مادر تخصصی توانیر از وضعیت مطلوب برخوردار است .
فرضیه چهارم : وضعیت موجود حلقه بکاربستن دانش در شرکت مادر تخصصی توانیر از وضعیت مطلوب برخوردار است .
فرضیه پنجم : درجه همبستگی بین حلقه های مدیریت دانش در شرکت مادر تخصصی توانیر از وضعیت مطلوب برخوردار است .
۱-۷ مدل تحلیلی پژوهش
مفاهیم برای قابل استفاده بودن ،باید شاخص های تجربی داشته باشند. مفاهیم فقط ابزارهایی هستند که برای فهم سریع مسایل به کار می آیند. آن ها چکیده هایی انتزاعی از یک مجموعه ی کلی از رفتارها، نگرش ها و ویژگی هایی هستند که چیزی مشترک دارند. مفهوم سازی ،کاری بیشتر از تعریف ساده یا قراردادی واژگان فنی یک علم است. این کار، ساختن مفهوم انتزاعی برای فهمیدن امر واقعی است. لذا در مفهوم سازی به همه جنبه های واقعیت مورد نظر توجه نشده، بلکه فقط آن جنبه هایی که از نظر محقق اصلی، برگرفته می شود .ساختن یک مفهوم در گام اول عبارت است از تعیین ابعادی که آن را تشکیل می دهد و امر واقعی را منعکس می سازد.گام بعدی در ساختن مفهوم، تعریف شاخص هایی است که به کمک آن بتوان ابعاد مفهوم را اندازه گیری کرد. در بیشتر موارد در علوم اجتماعی، مفاهیم و ابعادشان با نشانه هایی که مستقیماً قابل مشاهده باشند، تعریف نمی شوند، اما باید دانست که درکار تحقیق مفهوم سازی، لفاظی محض نیست. هدف این است که ما را به شناختن امور واقعی هدایت کند. نقش شاخص ها همین است(کیوی،۱۳۸۲،ص۴۵ ). جدول ۱ مدل تحلیلی تحقیق را نشان می دهد .
جدول ۱ : مدل تحلیلی تحقیق

ضرایب

 

عامل

 

 

 

۶۹۳۱/۷۷
۰۰۲۳/۱۰-
۲۸۸۷/۲۰
۲۲۲۷/۲
۳۴۱۶/۰
۴۳۴۴/۷-
۸۰۰۰/۰-
۲۷۴۰/۲
۹۵۸۵/۰
۷۵۹۰/۰-

 

X₀
X₁
X₂
X₃
X₁ X₂
X₁ X₃
X₂ X₃

 

 

 

در شکل­ (۱-۱۱) برای آنیلین بلو از شرایط بهینه به دست آمده به وضوح مشاهده می­شودکه بین مقادیر تجربی و مقادیر تئوری تطابق خوبی وجود دارد.

شکل (۱-۱۱) شرایط بهینه بدست آمده برای آنیلین بلو: غلظت رنگ، ۶۰ میلی­گرم بر لیتر؛ مقدار جاذب، ۱۵۵ میلی­گرم؛ زمان استیرر، ۴۰ دقیقه
در شکل­ (۱-۱۲) برای آزوکارمین جی از شرایط بهینه به دست آمده به وضوح مشاهده می­ شود که بین مقادیر تجربی و مقادیر تئوری تطابق خوبی وجود دارد.

شکل (۱-۱۲) شرایط بهینه بدست آمده برای آزوکارمین جی: غلظت رنگ، ۷۰ میلی­گرم بر لیتر؛ مقدار جاذب، ۱۰۶ میلی­گرم؛ زمان استیرر، ۲۵ دقیقه
۴-۱-۱-۴-۳- اثر غلظت رنگ بر میزان حذف آن
غلظت اولیه رنگ اثر زیادی بر روی میزان حذف و جذب سطحی آن دارد و هرچه زمان هم زدن افزایش پیدا کند میزان میلی­گرم آنالیت جذب شده بر واحد وزن جاذب افزایش پیدا می­ کند و از آنجایی که غلظت اولیه رنگ به عنوان نیروی محرکه بر مقاومت­های انتقال جرم بین محلول و سطح جاذب باید غلبه کند، در غلظت­های بالاتر رنگ مقدار جایگاه­های فعال جاذب کمتر خواهد شد بنابراین غلظت رنگ بر روی حذف آن تاثیر مستقیم دارد. معمولا افزایش غلظت رنگ باعث افزایش سرعت انتقال جرم می­ شود و برهم­کنش بین جاذب و رنگ را افزایش می­دهد و در غلظت­های بالاتر رقابت برای جذب جایگاه­های فعال افزایش می­یابد و سرعت جذب کمتر می­ شود. و با افزایش غلظت رنگ تا حد خاصی درصد جذب کمتر می­ شود و با توجه به شکل­های (۱-۱۱) و (۱-۱۲) مقادیر بهینه غلظت بدست آمده برای آنیلین بلو وآزوکارمین جی به ترتیب ۶۰ و ۷۰ میلی­گرم بر لیتر می­باشد [۳۸ و ۳۹].
۴-۱-۱-۴-۴- اثر مقدار جاذب
با افزایش مقدار جاذب تا مقادیر بهینه در هر غلظت رنگ جایگاه­های خالی و اشغال نشده افزایش یافته و در نتیجه درصد حذف رنگ زیاد می­ شود. میزان جذب سطحی رنگ­ها با افزایش مقدار جاذب افزایش می­یابد و مکان­های جذبی بیشتری در دسترس وجود دارد. با توجه به شکل­های (۱-۱۱) و (۱-۱۲) مقادیر بهینه مقدار جاذب بدست آمده برای آنیلین بلو وآزوکارمین جی به ترتیب ۱۵۵ و ۱۰۶ میلی­گرم می­باشد [۳۸ و ۳۹].
۴-۱-۱-۴-۵-­ اثر زمان تماس
زمان هم زدن یکی از پارامترهای موثر بر میزان جذب رنگ بر روی یک جاذب است که تعیین کننده سنتیک و زمان آزمایش می­باشد. نتایج حاصل از شکل­های (۱-۱۱) و (۱-۱۲) بیانگر این است که با افزایش زمان تا رسیدن به زمان بهینه حداکثر حذف رنگ در هر غلظت و به وسیله هر یک از مقادیر جاذب صورت می­گیرد و بعد از آن دیگر حذب رنگ تغییر چندانی نمی­کند و مقادیر بهینه به دست آمده برای آنیلین بلو و آزوکارمین جی به ترتیب ۴۰ و ۲۵ دقیقه می­باشد.
۴-۱-۱-۴-۶- تحلیل سطح پاسخ برای میزان حذف رنگ
نمودار سه بعدی سطح پاسخ برای ماکزیمم درصد حذف رنگ­های آنیلین بلو و آزوکارمین جی، با رسم پاسخ در برابر دو متغیر (به ترتیب غلظت رنگ/مقدار جاذب، غلظت رنگ/ زمان و زمان/ مقدار جاذب) با بهره گرفتن از نرم افزار مینی تب که سطح پاسخ برای دو متغیر مستقل در صورتی که متغیر سوم ثابت نگه داشته می­ شود را نشان می­دهد.
شکل(۱- ۱۳) رسم سه بعدی سطح پاسخ درصد حذف آنیلین بلو را نشان می‌دهد. A نمودار سه بعدی درصد حذف آنیلین بلو در برابر غلظت رنگ/مقدار جاذب نشان می‌دهدکه بیشترین مقدار درصد حذف آنیلین بلو در غلظت اولیه رنگ حدود ۶۰ میلی­گرم برلیتر و مقدار جاذب ۱۵۵ میلی­گرم قرار دارد. B نمودار سه بعدی درصد حذف آنیلین بلو در برابر غلظت رنگ/ زمان نشان می‌دهدکه بیشترین مقدار درصد حذف آنیلین بلو در ناحیه ۶۰ میلی­گرم بر لیتر و زمان حدود ۴۰ دقیقه قرار دارد. C نمودار سه بعدی درصد حذف آنیلین بلو در برابر زمان/ مقدار جاذب نشان می‌دهدکه بیشترین مقدار درصد حذف آنیلین بلو در ناحیه حدود ۴۰ دقیقه و مقدار جاذب حدود ۱۵۵ میلی­گرم قرار دارد.
شکل (۱- ۱۴) رسم سه بعدی سطح پاسخ درصد حذف آزوکارمین جی را نشان می‌دهد. A نمودار سه بعدی درصد حذف آزوکارمین جی در برابر غلظت رنگ/مقدار جاذب نشان می‌دهدکه بیشترین مقدار درصد حذف آزوکارمین جی در غلظت اولیه رنگ حدود ۷۰ میلی­گرم برلیتر و مقدار جاذب ۱۰۶ میلی­گرم قرار دارد. B نمودار سه بعدی درصد حذف آزوکارمین جی در برابر غلظت رنگ/ زمان نشان می‌دهدکه بیشترین مقدار درصد حذف آزوکارمین جی در ناحیه ۷۰ میلی­گرم بر لیتر و زمان حدود ۲۵ دقیقه قرار دارد. C نمودار سه بعدی درصد حذف آزوکارمین جی در برابر زمان/ مقدار جاذب نشان می‌دهدکه بیشترین مقدار درصد حذف آزوکارمین جی در ناحیه حدود ۲۵ دقیقه و مقدار جاذب حدود ۱۰۶ میلی­گرم قرار دارد.

Dye
time
Dye
ads
rem
rem
A
B

time
ads
rem
C
شکل(۱-۱۳) نمودار سطح پاسخ آنیلین بلو نشان دهنده اثر(A غلظت رنگ/مقدار جاذب (B غلظت رنگ/ زمان C) مقدار جاذب/ زمان

ads
Dye

۶۹۶/۰

ضریب همبستگی

 

۰۰۰/۰

سطح معناداری

 

۳۸۴

تعداد

 

 

با مشاهده ستاده بالا با توجه به اینکه سطح معناداری کمتر از ۰۵/۰=α می باشد، پس فرض صفر رد می شود و همبستگی و ارتباط معناداری بین تمایز برند و وفاداری مشتریان وجود دارد. ضریب این همبستگی برابر ۶۹۶/۰ برای ۳۸۴ داده است که نشان دهنده رابطه مستقیم بین این دو متغیر است. بنابراین می توان گفت: بین تمایز برند با وفاداری مشتریان شعب بانک ملت شهرستان نهاوند ارتباط معناداری وجود دارد.

فرضیه فرعی سوم: بین وفاداری به برند با وفاداری مشتریان شعب بانک ملت شهرستان نهاوند ارتباط معناداری وجود دارد.
با توجه به غیر نرمال بودن توزیع متغیرهای مربوطه از ضریب همبستگی اسپیرمن استفاده می کنیم. فرض صفر(ادعا) و مقابل را به صورت زیر تعریف می کنیم:
(= o ρ) ارتباط معناداری وجود ندارد: H_o
(≠ o ρ) ارتباط معناداری وجود دارد: _۱H
نتیجه آزمون همبستگی اسپیرمن بین وفاداری به برند و وفاداری مشتریان به شرح زیر است:
جدول (۴-۱۹) ضریب همبستگی بین وفاداری به برند و وفاداری مشتریان

 

مقدار

عنوان

 

۷۵۲/۰

ضریب همبستگی

 

۰۰۰/۰

سطح معناداری

 

۳۸۴

تعداد

 

 

با مشاهده ستاده بالا با توجه به اینکه سطح معناداری کمتر از ۰۵/۰=α می باشد، پس فرض صفر رد می شود و همبستگی و ارتباط معناداری بین وفاداری به برند و وفاداری مشتریان وجود دارد. ضریب این همبستگی برابر ۷۵۲/۰ برای ۳۸۴ داده است که نشان دهنده رابطه مستقیم بین این دو متغیر است. بنابراین می توان گفت: بین وفاداری به برند با وفاداری مشتریان شعب بانک ملت شهرستان نهاوند ارتباط معناداری وجود دارد.

فصل پنجم

 

نتیجه‌گیری و پیشنهادات

۵-۱ مقدمه
همانگونه که پیشتر اشاره گردید این تحقیق بدنبال بررسی رابطه بین تصویر ذهنی از برند با وفاداری مشتریان شعب بانک ملت شهرستان نهاوند بود. بدین منظور محقق با انجام مطالعات کتابخانه ای و بررسی یافته های عملی از طریق جستجوهای اینترنتی و همچنین آشنایی با نظریات و دیدگاه های محققان و دانشمندان به این نتیجه رسید که مفاهیم تصویر ذهنی از برند می تواند یکی از عوامل موثر با وفاداری مشتریان در سازمان ها و ادارات باشد. در نتیجه پژوهشگر برای اثبات ادعای خویش با طراحی پرسشنامه ای به انجام تحقیق میدانی پرداخت و به کمک آمار توصیفی و استنباطی مانند ضریب همبستگی اسپیرمن و نرم افزارهایی مانندSpss پاسخ های پاسخگویان را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد. این فصل با این هدف تبیین شده است تا با توجه به تجزیه و تحلیل داده های جمع آوری شده از طریق پرسشنامه بتوان به یک نتیجه گیری کلی از تحقیق دست یافت و نیز ضمن بیان محدودیت های تحقیق بتوان پیشنهاداتی را نیز با توجه به نتایج حاصل از تحقیق ارائه داد.
۵-۲ نتایج پژوهش

 

1. 1. اراده ی معطوف به قدرت، نظریه­ای در اندیشه نیچه است که وی طی آن قصد داشت همه چیز را به­وسیله روابط نیروها و برمبنای تعبیر خاص خود از قدرت تبیین کند. نظریه­ای که دوران جنون نیچه به او این اجازه را نداد که به­ طور مدون آن را تبیین کند. اما ازمیان گزین­گویه ­های مختلف و یادداشتهای او، مفسران نیچه کوشیدند تا تصویری نظام مند از نظریه اراده معطوف به قدرت ارائه دهند.

 

1. 1. 1. در این تحقیق به جز در موارد اندک به تفسیر هایدگر اشاره نشده است. برای آشنایی با نقد هایدگر به نیچه میتوان به اثر زیر مراجعه کرد.

   

 

هایدگر، مارتین، (۱۳۹۰)، نیچه(جلد یکم)، ترجمه ایرج قانونی ، تهران: آگه
هایدگر، مارتین، (۱۳۹۳)، نیچه(جلد دوم)، ترجمه ایرج قانونی ، تهران: آگه

 

3. 3. ریچارد رورتی در مقاله ای تحت عنوان « دریدا در باب زبان، هستی و فلسفه غیرعادی» فلسفه را به دو دسته عادی و غیر عادی تقسیم می­ کند. او عادی و غیرعادی را در معنایی به­کار میبرد که توماس کوهن درباره علم عادی و غیر عادی به­کاربرده است. فلسفه عادی همان فلسفه رسمی و نهادی است که به­ طور منظم به مسائل مختلف فلسفی می ­پردازد. وی فیلسوفانی مثل، راسل، فرگه و جریانی مثل پدیدارشناسی کلاسیک را متعلق به حوزه فلسفه عادی می­داند. از طرف دیگر فلسفۀ غیرعادی وجود دارد که کار آن نه بررسی مسائل مختلف بلکه مواجهه فیلسوفان مختلف با یکدیگر است. فلسفه غیرعادی نوشته ­هایی است که درباره نوشته­ های دیگر نگاشته شده است نه روش های حل مسایل فلسفی. متن­هایی که هریک به متون دیگر ارجاع دارند. وی فیلسوفانی مثل دریدا و نیچه را فیلسوفان غیرعادی می­نامد.

 

Rorty, Richard (1997) Derrida on Language, Bing, and Abnormal Philosophy , in The Journal of Philosophy, Vol. 74, No. 11, pp. 673-681.

 

4. 4. این مسأله در خوانش ایرانی از نیچه دارای اهمیت است. احتمالاً به دلیل آشنایی ما ایرانیان از معبر تفسیرهایی فرانسوی­چون دریدا، اغلب نیچه را یک شک­گرا یا نسبی­گرای معرفتی می­دانیم و بر وجوه هنری و پلورالیستی او تأکید می­کنیم.

 

4. 4. این بحث دریدا در اثر زیر آمده است:

 

Derrida, Jacques (1979), Spurs: Nietzsche’s Styles. Translated by Barbara Harlow. Chicago and London: University of Chicago Press

فصل دوم: مبانی کانتی حقیقت در فلسفه نیچه

آراء نیچه درباره حقیقت از موضوعات بحث برانگیز فلسفه اوست. مفسران نیچه به طرق مختلف به تفسیر اندیشه­ های او درباب حقیقت پرداخته­اند. هدف این فصل بررسی ارتباط این آراء نیچه و فلسفه نقدی کانت است. دراین فصل نشان داده خواهد شد که نقدهای نیچه علیه مفهوم سنتی حقیقت، متکی بر مبانی کانتی است. برای نیل به این مقصود اندیشه های نیچه را در دوره اولیه با تکیه بر رساله « حقیقت و دروغ » به­ طور مستقل از اندیشه­ های دوره­ های بعدی حیات فکری نیچه مورد بررسی قرار داده ایم. همچنین با بررسی نقد نیچه علیه مفهوم کانتی شیء فی نفسه کوشیده­ایم تا براساس آراء شماری از مفسران نیچه راه حلی برای دشواری­ای که با حذف شیء فی­نفسه در فهم طنین دوگانه و نظریه تحریف نیچه با آن مواجه­ایم ارائه کنیم. همچنین سعی شده است که از آراء پراکنده نیچه درباب حقیقت و شیء فی­نفسه تصویری جامع ارائه شود، به­ طوری که تناقضی در بیان اندیشه­ های او ایجاد نشود.
۱-۲) نظریه حقیقت^[۴۳]
شاید مهمترین و بحث­برانگیزترین موضوع در فلسفه نیچه مباحث او پیرامون مسألۀ حقیقت باشد. آراء او دربارۀ حقیقت نقش محوری در انتقادهای او به متافیزیک ایفا می­ کند. اما دشواری­هایی برای استخراج آراء نیچه درباره حقیقت وجود دارد که بحثهای متنوعی را بین مفسران نیچه ایجاد کرده است. اولین چالش مسأله چرخش و تغییر آراء او در دوره­ های مختلف حیات فکری اوست. گرچه اغلب مفسران به وجود شکافی بین اندیشه­ های متقدم و متأخر او اذعان دارند، اما در نحوه خوانش آنها از این شکاف اختلاف وجود دارد و واضح است که این اختلاف می ­تواند نظریات متفاوتی را به فلسفه نیچه نسبت دهد. همانطور که در فصل یک بیان شد، از نظر شماری از مفسران اندیشه­ های نیچه در دوره­ های مختلف دچار چرخش­هایی بوده است. برای مثال ماد ماری کلارک^[۴۴]، مفسری است که حیات فکری نیچه را به سه دوره اولیه، میانی و متأخر تقسیم می­ کند و آراء نیچه دربارۀ حقیقت را در این سه دوره به تفصیل شرح می­دهد.(Clark, 2012, 161-70)
اما شاید بهتر باشد بدانیم که چرا اساساً چنین تقسیم ­بندی­هایی در حیات فکری نیچه توسط مفسران ایجاد می­ شود. در واقع دشواری اصلی این است که بین آثار مختلف نیچه تناقض­هایی در نظرات او دربارۀ حقیقت وجود دارد. یکی از راه­ حل­های عبور از این دشواری تقسیم حیات فکری به دوره­ های مختلف است. اما اگر تقسیم ­بندی­هایی مانند کلارک را هم بپذیریم باز هم می­بینیم که در یک دوره خاص باز هم تناقض­هایی به چشم می­خورد. البته کلارک از این موضوع غافل نبود و در تفسیر دقیق خود تلاش کرد تا آن تناقض­های درونی را رفع و رجوع کند.
اما می­توان تفسیرهای دیگر را نیز آزمود. مثلاً ریچارد چاخت معتقد بود که نیچه در جاهای مختلف، معانی متفاوتی از حقیقت و خطا را به­کار می­برد و از سه معنای بنیادی حقیقت و خطا در متون نیچه یاد می­ کند. (Anderson,1999:49) چاخت تفسیری دقیق و نظام مند از نظریۀ حقیقت نیچه ارائه می دهد و تناقض ها را رفع می­ کند. اما بر این مدل تفسیری نیز انتقادهایی وارد است، از جمله اینکه خود نیچه تمایز بین معانی مختلف حقیقت را آشکارا مطرح نمی­کند. (Ibid) اگر چه می­توان نشان داد که چنین تمایزی به­ طور تلویحی در متن نیچه موجود است. اما به نظر می­رسد تفسیر چاخت بار کردن چیزهایی زائد بر متن نیچه است. با این همه شماری هم اعتقاد دارند که نیچه به طور منسجم دربارۀ حقیقت نظراتی را ارائه نداده است، بلکه نظریه­ های مختلف حقیقت را بررسی می­ کند. این جریان تفسیری با دانتوشروع شد. (Hill,2003: 186) دانتو^[۴۵] اعتقاد داشت که نیچه هیچ نظریۀ حقیقتی را ارائه نداده است.
اما باید روشن شود که چه معنایی از نظریۀ حقیقت مدنظر است. یقیناً نیچه پیرامون مسألۀ حقیقت بسیار نوشته است و پرسشهای زیادی مطرح کرده است. اما پرسشهای مختلف در این­باره را باید از هم تمییز داد. «پرسشهایی مثل حقیقت چیست؟ چه فرآیندهای روانشناسی­ای موجب ارزش­گذاری ما نسبت به آن می­ شود و چگونه می­توان آن را به­دست آورد. (Ibid) اینها پرسشهای مختلفی هستند و پاسخ به آنها نظریۀ حقیقت را به ­وجود نمی­آورد. بلکه نظریه حقیقت به بررسی ویژگی های معنایی حقیقت می ­پردازد. روانشناسی^[۴۶]، تئوری ارزش و معرفت­شناسی چیزهایی غیر از نظریه حقیقت­اند. چاخت تلاش می­ کند چنین معنایی از نظریۀ حقیقت را در فلسفه نیچه کشف کند.
در هر صورت آنچه که اکنون در این رساله اهمیت دارد، نه نظریۀ حقیقت در معنای محدود آن، بلکه بررسی آراء مختلف نیچه دربارۀ حقیقت است؛ این که چه معیاری برای حقیقت وجود دارد و معرفتهای بشری ما چه اعتباری دارند؟ و به­ طور کلی­تر بررسی اینکه نیچه با دست­آوردهای فلسفه نقدی درباره حقیقت چه نسبتی برقرار می­ کند. برای این بررسی، اختلاف بین دوره اولیه نیچه و دوره­ های بعدی مسلم فرض شده است و مسأله حقیقت در هر دو دوره بررسی خواهد شد.

۲-۲) حضور کانت در رساله «حقیقت و دروغ»

«درباب حقیقت و دروغ درمعنای غیراخلاقی»^[۴۷] از سری یادداشت­های منتشرنشده نیچه در سال ۱۸۷۳ و حاوی نظرات مهم نیچه در معرفت شناسی و حقیقت است. ایده­های مختلفی که دراین یادداشت وجود دارد به نظر می­رسد دربسیاری مواقع یکدیگر را نقض می­ کنند و همین مسأله این یادداشت را به یکی از بحث برانگیزترین نوشته­ های نیچه تبدیل کرده است. همانطور که پیش­تر اشاره شد مسالۀ ضرورت مراجعه به آثار منتشرنشده و چگونگی مراجعه به آنها همواره محل بحث بوده است. یکی از مشکلات مراجعه به یادداشت­های منتشر نشده این است که به­نظر می­رسد این یادداشت­ها در برخی موارد آثار منتشر شدۀ نیچه را نقض می­ کنند. این که چگونه می­توان براین تناقض­ها فائق آمد خود یکی از مسائل مورد اختلاف مفسران نیچه است. مثلاً نظر هیل درباره این تناقض­ها این است که نیچه گاهی دراین یادداشت­ها خود در موضع مدافع عقیده ای قرار می­گیرد که قصد دارد آن را رد کند. (Hill,2003: xiv). این فرضیه می ­تواند فرضیه­ای محکم باشد چرا که در هر صورت نیچه قصد نداشت این یادداشت­ها را منتشر کند و این می ­تواند نوعی درگیری فیلسوف با آراء مختلف باشد که قصد دارد مرحله به مرحله آنها را بررسی کند. از طرف دیگر می­توان تلاش کرد با ارائه تفسیری بر تناقض­ها فائق آمد و این تناقض­ها را صرفاً تناقضی ظاهری دانست.
این یادداشت­ها از اهمیت بالایی برخوردار است چرا که حداقل می­توان گفت که پایه­ های نظریه شناخت نیچه در آن­ها مطرح می­ شود. همچنین مزیت دیگر این یادداشت و بسیاری از یادداشتهای دیگر نیچه این است که در آنها کمتر خبری از سبک ادبی خاص نیچه وجود دارد. سبک و لحن خاص نیچه که فهم سیراستدلالی او را دچار مشکل می­ کند دراین یادداشتها وجود ندارد. آنچه که برای مقصود ما مهم است ردپای کانت در رساله TL است. می­توان پیوند نیچه با کانت را آشکارا دراین یادداشت­ها رصد نمود. ابتدا در زیر قسمت­ هایی از این یادداشت را نقل می­کنیم و پس از آن به بررسی ایده­های آن و نظرات مفسران درباره ارتباط آن ایده­ ها و فلسفه نقادی کانت می­پردازیم.
«طبیعت نه با صورتها آشناست و نه با مفاهیم و انواع، بلکه با ایکسی(X) که برای ما دسترس­ناپذیر و تعریف­ناپذیر باقی می­ماند سروکار دارد.» (TL, p83)
«اما در هرصورت از نظر من«ادراک صحیح»-که به معنای بیان بسندۀ ابژه در سوژه است-یک ناممکن متناقض ^[۴۸]است. چرا که بین دو حوزه مطلقاً متفاوت مثل سوژه و ابژه، رابطه علت و معلولی، صحت^[۴۹] و تجلی^[۵۰] وجود ندارد، بلکه حداکثر ارتباطی زیباشناسانه برقرار است»(۸۶ (ibid, p
«نمود(جلوه)واژه­ای است بسیار فریبنده که تا حد امکان از به­کاربردنش پرهیز می­کنم. زیرا اینگونه نیست که ذات اشیاء در دنیای تجربی متجلی شود.»( ibid)
نخستین طنین کانتی­ که در این یادداشت به چشم می­خورد ساختار دوگانه پدیدار و اشیاء فی­نفسه کانت است. نیچه صراحتاً از ذات اشیاء در مقابل دنیای تجربی و پدیداری حرف می­زند .ذات اشیاء هیچگاه در دنیای تجربه­هایمان آشکار نمی­ شود. چرا که ذات اشیاء طبیعتی است که با مفاهیم کلی و نسبتهای ما بیگانه است. اینجا کاملاً می­توان تأثیر کانت را مشاهده کرد. ایده­آلیسم استعلایی کانت حاوی این نکته است که ما تنها دنیای تجربیات­مان را می­شناسیم و بس. اغلب مفسران هم بر اعتقاد نیچه اولیه به شیء فی­نفسه صحه می­گذارند. Doyle, 2009: 81)) از نظر نیچه حقایق توهم هستند چرا که نمی ­توانند منطبق با شیء فی­نفسه و یا واقعیت آنچنان که هست باشند. « ما به چیزی غیر از استعاره هایی از اشیاء دسترسی نداریم. استعاره هایی که به هیچ وجه با موجودات اصلی مطابقت ندارند.»TL, 83))
کلارک در توضیح جایگاه شیء فی­نفسه در رساله حقیقت و دروغ بین «خود اشیاء»^[۵۱] و «شی فی نفسه»^[۵۲] تمایز می­گذارد. خود اشیاء در تقابل با تصورات (بازنمایی ) ماست و «اشاره به وجود»^[۵۳] اشیاء مستقل از ادراک و بازنمایی ما دارد. (Clark,2002: 82) اما شیء فی­نفسه یعنی اشیایی با ماهیت و خصلت­هایی جدا از موجودات انسانی و مستقل از ظرفیت ها و ابزارهای شناختی انسان. تأکید بر خود اشیاء از وجه مخالفت با ایده­آلیسمی از نوع بارکلی است و تأکیدی است بر وجود اشیاء مستقل از موجودات ادراک کننده.(ibid) یکی از اهداف نیچه رد این ایده­آلیسمی از نوع ایده­آلیسم بارکلی است. بنابراین وجود خود اشیاء، یعنی اشیاء مستقل از آگاهی ما را فرض می­گیرد. اما اشیاء فی نفسه دلالت بر خصلت های ناشناخته و مستقل از ذهن اشیاء می­ کند و دربرابر دانش بشر گونه ما قرار می­گیرد. نیچه در این رساله از هردوی این اصطلاحات استفاده می­ کند. از نظر کلارک نیچه خود اشیاء را به مثابه شیء فی­نفسه کانت به کار می­گیرد.) (ibid, 83یعنی نیچه اشیائی را فرض می­کندکه مستقل از ادراک ما وجود دارند و این را می­توان از تببین او از چگونگی ساخته شدن مفاهیم توسط استعاره­های ادراکی دید. محرکی عصبی از اشیاء دریافت می­ شود و آن محرک به یک تصویر انتقال می باید. (TL82) این تببین آشکار می­ کند که شناخت ما برخاسته از خود اشیاست نه اینکه منشا آن ذهن ما باشد. همچنین خود اشیاء مستقل از ما خصلت­هایی دارند که همیشه برای ما به مثابه آن ایکس مجهول، ناشناختنی باقی می­مانند. بنابراین در این رساله خود اشیاء با اشیاء فی­نفسه یکی هستند .نیچه بیان می­ کند که «آن ناشناختۀ مرموز شیء فی­نفسه نیز نخست چونان تحریکی عصبی، سپس به­ صورت تصویر و سرانجام در هیئت صوت نمایان می­ شود» (Ibid: 83 )بنابراین حقایقی که ما می­سازیم به دلیل دور بودن از شیء فی­نفسه موهوم­اند وسپاه متحرکی از استعاره ها، مجازهای مرسل و انواع و اقسام قیاس به نفس بشری هستند.(Ibid:84)
تبیین کلارک از موهوم بودن حقایق از نظر نیچه متقدم می ­تواند تأکید بیشتری برروی کانتی بودن این نوشته نیچه باشد. از نظر او آنجا که نیچه بیان می­ کند بیان ابژه در سوژه ناممکن متناقض است در واقع از اساس ایده موهوم بودن حقایق را رد می­ کند. در واقع از نظر کلارک اینجا نیچه ایده­ای جدید را پیش می­کشد. وقتی انطباق با شیء فی­نفسه از نظر نیچه ناممکن متناقض است بنابراین ملاک ما برای موهوم بودن حقایق هم ازبین می­رود و بنابراین معرفت ما دیگر فاقد ارزش نمی ­باشد.^.اما دایل^[۵۴] اعتقاد داشت که استدلال کلارک زمانی درست است که نیچه واقعاً ایده شیء فی­نفسه را رها کرده باشد. اما نیچه در TL ادعای خود را تکرار می کند. از نظر نیچه در بین دو حوزۀ کاملاً مستقل مثل سوژه و ابژه هیچ علیتی در کار نیست. درواقع آنچه که نیچه رد می­ کند نه شیء فی­نفسه، بلکه دسترسی به آن است و کماکان امکان متافیزیکی شیء فی­نفسه و متعاقب آن این دیدگاه که بازنمایی معرفتی ما نابسنده است باقی می­ماند. به عبارت دیگر نیچه کماکان معرفت ما را به دلیل دوری از اشیاء فی نفسه فاقد ارزش و موهوم می­داند. به تدریج در آثار بعدی اوست که امکان نظری شیء فی­نفسه نیز را منتفی می­ شود. (Doyle, 2009: 84-85) بنابراین مشاهده می­ شود که نیچه در TL دوگانه پدیدار و شی­فی­نفسه کانتی را حفظ می­ کند. همچنین در تبیین نحوه ساخته شدن عالم پدیدار توسط ذهن ما (به­وسیله اعمال صور مکان و زمان و مقولات) با کانت موافق است. اما در نحوۀ ارزش­گذاری معرفت­مان از نظر کانت فاصله می­گیرد.
اگر نظریۀ حقیقتی را بخواهیم به کانت نسبت دهیم، او نظریه مطابقت^[۵۵] را می­پذیرد، چرا که از نظر او «حقیقت، مطابقت شناخت با ابژه اش (متعلقش) است» (CAP, A58/B82) و از آنجا که تنها امر شناختی و قابل دسترس برای ما همان حوزه تجربه و پدیدار است می­توان گفت حقیقت کانت، حقیقتی تجربی است. پس جمله کانت را می­توان بدین گونه بازنویسی کرد: «حقیقت تجربی، مطابقت شناخت تجربی با ابژه­های تجربی است» (Hill, 2003: 188) اما نیچه متقدم نظریه مطابقت را در معنای سنتی آن بکار می­برد. از نظر وی ملاک حقیقت مطابقت با اشیاء فی­نفسه^[۵۶] است. اما از آنجا که شیء فی­نفسه دسترس­ناپذیر است، پس آن چیزی که کانت حقایق تجربی می­خواند، موهوم و خطاست. چرا که این حقایق تجربی هیچ مطابقتی با اشیاء فی­نفسه ندارند. از نظر او در فلسفه کانت «ذهن فرد، حقیقتی را می­سازد که احکام ما باید با آنها مطابقت داده شود» ibid,189)). بنابراین می­توان گفت که از نظر نیچه در TL، حقایق تجربی و یا احکامی که مربوط به عناصر وابسته به ذهن­اند، نمی ­توانند حقیقت نامیده شوند. حقیقت مربوط به اشیاء فی­نفسه مستقل از ذهن است. از آنجایی که بازنمایی بسنده از اشیاء فی­نفسه مقدور نیست، [همانطور که کانت نشان داده بود] این نتیجه در پی می ­آید که حقیقتی وجود ندارد.
«اگر من تعریفی از یک پستاندار ارائه دهم و آنگاه بعد از مشاهده یک شتر بگویم که نگاه کنید!آن یک پستاندار است، در واقع از این طریق حقیقتی را روشن ساخته ام، اما این حقیقتی کم ارزش است. به عبارت دیگر این یک حقیقت کاملا انسان گونه است که حتی حاوی کوچکترین نکته درباره حقیقت فی نفسه نیست و جدای از انسان اعتبار حقیقی و کلی ندارد.»( TL 85)
اما باید توجه کرد نیچه هنگامی که از محال بودن بازنمایی اشیاء فی­نفسه حرف می­زند، از ایدۀ مطابقت دست می کشد. به­این معنا که ازآنجا که چنین تطبیقی محال است، پس باید از فکر چنین تطبیقی رها شد و همواره باید بدانیم که معرفت­مان از اشیاء فی­نفسه فاصله دارد. نیچه به این نظر رهنمون می­ شود که باید به دنبال معرفتی باشیم که از لحاظ عملی مفید باشد. اما در عین حال او اعتقاد دارد که معرفت جدای از کاربردهایش، مورد علاقه ما نیست، بنابراین جستجوی آن نیز ارزشی ندارد. ممکن است حقایق تجربی رویا باشند. اما رویاهای منسجم و مفیداند و هیچ ملاک عملگرایانه ای برای تمایز بین این حقایق و حقایق فی نفسه وجود ندارد.(Doyle, 2009: 85). اگر بپذیریم نیچه به نوعی عملگرایی در این زمینه گرایش پیدا می­ کند، به نحوی نزدیکی بیشتری بین آراء او و کانت می­یابیم. در واقع نیچه دیگر حقایق تجربی را به­ طور کلی به­خاطر عدم تطبیق با شیء فی­نفسه بی­ارزش نمی­داند، بلکه آنها را حقایقی می­داند که مربوط به ما هستند و برای بقایمان مفید­اند.
در هر صورت هر دو تفسیر مبنای کانتی اندیشه نیچه را در TL آشکار می­ کنند. نیچه دوگانه شیء فی­نفسه و پدیدار را می­پذیرد و از دور بودن معرفت ما از اشیاء فی­نفسه سخن می­گوید که آشکارا ایده­ای کانتی است. مبنای مباحث نیچه دراین باره بر فلسفه کانت استوار است. حال می­توان هر دو تفسیر احتمالی را نیز در نظر آورد، این که حقایق ما موهوم­اند و هیچ حقیقتی وجود ندارد. یا اینکه حقایق تجربی ما فواید عملگرایانه دارند و برای بقایمان ضروری­اند^(۱).
در پایان باید به تفسیر هیل اشاره کنیم که برخلاف اکثر مفسران اعتقاد دارد که حضور کانت دراین رساله نسبت به کارهای متأخر نیچه کمرنگ­تر است. از نظر او نیچه در این رساله تنها دراین مساله پیرو کانت است که اشیاء فی نفسه یا حقیقت اشیاء برای ما دسترس­ناپذیر می­باشد. اما در آثار بعدی نیچه در تأکید بر نقش دستور زبان به­ طور گسترده­تری قالب کانتی را می­پذیرد. از نظر وی نقد نیچه به زبان در این رساله مربوط به نقش دلالت­گری و ارجاعی زبان است. از نظر نیچه اولیه« هنگامی که ما درباره درختان، رنگ ها، برف، و گل ها سخن می­گوییم گمان می­کنیم که چیزی درباره خود اشیاء می­دانیم، ولی ما به چیزی غیر از استعاره هایی از اشیاء دسترسی نداریم.استعاره هایی که به هیچ وجه با موجودات اصلی مطابقت ندارند» (TL, 83) استعاره­های زبانی با ساده­سازی پیچیدگی­ها و تنوع از ذات اشیاء کاملاً دورند. اما تأکید بر نقش گرامر و ساختار موضوع - محمولی زبان در شکل­ گیری اندیشه­مان که بیشتر رنگ و بوی کانتی دارند در نقد متأخر نیچه به متافیزیک دیده می­شوند. (Hill, 2003: 172-4)

۳-۲) شیء فی نفسه

همانطور که بیان شد نیچه در دوره اولیه امکان وجود چیزی به نام شیء فی­نفسه را بازنگه می­دارد. اما ایدۀ مطابقت با آن را به چالش می­کشد و چنین مطابقتی را بی­معنا می­داند. در دوره­ های بعدی او دست به نقادی و رد خود مفهوم شیء فی­نفسه می­زند و آن را پوچ و بی­معنا می­داند. در واقع او در پی عبور از دوگانگی پدیدار- شیء فی­نفسه است. نیچه در انسانی زیاده انسانی ایده عبور از شیء فی­نفسه را مطرح می­ کند:
«علم دقیق قادر است ما را از جهان ایده ای تا اندازه ای محدود رها کند.- و یقینا بیشتر از این نمی­ توان انتظار داشت- چرا که قادر نیست به قدرت عادات احساس که در زمان های ابتدایی بوجود آمده اند حمله ای بنیادی کند. اما می ­تواند کاملا تدریجی و گام به گام، تاریخ پیدایش این جهان به مثابه ایده را روشن نماید و لااقل در دوره ای کوتاه ما را فراتر از این جریان ببرد. شاید می­بایست دریابیم که شی فی نفسه شایسته خنده ای هومری است: اینکه شی فی نفسه اینقدر مهم می­نمود و درواقع همه چیز بود، در واقع پوچ و به عبارت دیگر بی معناست».HAH 16))
در اینجا نیچه هنوز تبیین دقیقی از جهانی بدون شیء فی­نفسه ارائه نمی­دهد و پیش ­بینی می­ کند که روزی بتوانیم قاطعانه از این مفهوم رها شویم. اما بعدتر او خود قاطعانه این مفهوم را رد می­ کند:
«جهان حقیقی^[۵۷] در هرصورت دسترس ناپذیر است. و از آنجا که دسترس ناپذیر است ناشناختنی است. بنابراین نه تسلی بخش است، نه رهایی بخش و نه وظیفه آفرین. چگونه امری ناشناختنی میتواند وظیفه آفرین باشد؟
جهان حقیقی -ایده ای که دیگر برای هیچ چیزی مطلوب نیست و حتی وظیفه آفرین هم نیست- ایده ای که بی مصرف و زائد گشته- متعاقبا ایده ای است رد شده: بیایید آن را منسوخ اعلام کنیم!» TI IV. 4-5))
جهان حقیقی که مورد اشاره نیچه است، نباید با جهان حقایق تجربی کانت خلط شود، بلکه مراد نیچه همان جهان ذوات معقول و یا اشیاء فی­نفسه است که آن را در مقابل جهان نمود قرار می­دهد. « جهان حقیقی را منسوخ کردیم، اکنون چه جهانی باقی مانده است؟ شاید جهان نمود^[۵۸]! اما نه! با حذف جهان حقیقی جهان نمود را نیز منسوخ کرده ایم. Ibid, 6) (
رد دوگانگی­های متافیزیکی پروژۀ بنیادین نیچه است. همان دوگانگی­هایی که ژاک دریدا به­خوبی آنها را تبیین می­ کند و چگونگی ساخته شدن نظام ارزشی و معنایی متافیزیک را توسط آنها شرح می­دهد. از نظر او «نه تنها سنت فلسفی متافیزیک بلکه زبان و تفکر روزمرۀ ما نیز بر اساس همین تقابلهای دوگانه ساخته شده است… تقابلهای دوگانه­ای چون، خوب/ بد، هستی/ نیستی، حضور/ غیاب، درست/ نادرست، طبیعت/ فرهنگ، ذهن/ ماده، مرد/ زن، روح/ جسم، حیات/ مرگ و گفتار/ نوشتار» (Derrida,1981, vill) که همواره یک سوی این تقابلها نسخۀ تحریف شده و نامطلوب طرف دیگر می­باشد. یکی از تقابلهای بنیادین متافیزیک در حیطه معرفت­شناسی، تقابل پدیدار و شیء فی­نفسه یا واقعیت است- تقابل بین جهان ما و جهان مستقل از تفاسیر ما. تقابل بین ابژه آنطور که بر مشاهده­گران پدیدار می­ شود و ابژه آنطور که مستقل از تمام مشاهده­گران وجود دارد. در واقع طبق اندیشه متافیزیکی«در یک سو چشم خداوند وجود دارد و در سوی دیگر جهان به صورتهای معرفت ما تقلیل داده می­ شود.»( Doyle 2009: 23). پروژه نیچه برای محو این تمایز و تقابل، با ارزیابی او از معرفت­شناسی کانت ارتباط مهمی دارد. در فلسفه کانت از طرفی جهان پدیدار به­ صورت­های پیشینی و استعلایی معرفت ما تقلیل داده می­ شود و از طرف دیگر جهان فی­نفسه دسترس­ناپذیر قرار دارد که تنها در گستره دید چشمان خداست.Ibid⁽²⁾
اما مسأله­ای که فهم و تفسیر اندیشه­ های نیچه درباره شیء فی­نفسه را دشوار می­ کند این است که با وجود اینکه او دوگانه پدیدار و شیء فی­نفسه را رد می­ کند، اما همواره در سراسر آثارش طنین دوگانه­ای وجود دارد. همواره «می­توان بین چیزها آنطورکه به نظر می­رسند وآنطور که [واقعاً] هستند تفاوت قائل شد»Hill,2003:158)) هرچند کلارک با تفسیر دقیق خود ادعا می کند از آنجا که نیچه ایده مطابقت با شی فی نفسه را رد می­ کند، ملاک خود برای حقیقت و نقادی علوم را از دست می­دهد وبنابراین رویکرد انتقادی او به علوم تغییر می­ کند. از نظر او نیچه در ۶ کتاب پایانی خود به علم گرایش پیدا کرده و از نظریه تحریف^[۵۹] خود دست می­کشد؛ نظری که بیان می­کرد که ما همواره به تحریف واقعیت و یا طبیعت دست می­زنیم. از نظر کلارک نیچه با رد شیء فی­نفسه و در پی آن رد ایده مطابقت با شیء فی­نفسه در شش کتاب پایانی خود یعنی تبارشناسی اخلاق، قضیه واگنر ، غروب بتها، دجال و اینک انسان، از موهوم بودن حقایق دست می­کشد و می­پذیرد که برخی حقایق وجود دارند.(Clark‚۲۰۰۲:۱۰۳-۹) «حقایق صریح، تلخ ، زننده ، غیرمسیحی و غیراخلاقی» (GM, I, 158)
اما می­توان با ارجاع به یادداشتهای نیچه بعد از ۱۸۸۶، یعنی دوره­ای که کلارک آن را دوره پوزیتیویستی یا علم­گرایی نیچه می­داند، باز هم نمونه­های فراوانی پیدا کرد که نیچه کماکان از تحریف طبیعت توسط دانش ما یاد می­ کند. بنابراین مسأله می ­تواند به قوت خود باقی باشد که چگونه با رد شیء فی­نفسه این دوگانگی در فلسفه نیچه قابل توجیه است. این دوگانگی مؤید اسکلت کانتی اندیشه نیچه است. اما این که این دوگانگی چگونه به­ صورت جدید توسط نیچه صورت­بندی می­گردد، باید تبیین شود. مفسران نیچه نظریه «اراده ی معطوف به قدرت» و «چشم­اندازباوری» نیچه را وسیله­ای برای صورت­بندی افکار نیچه دانسته ­اند. در چگونگی تفسیر این نظرات نیچه نیز تفاوتهای بسیاری بین مفسران به چشم می­خورد. برای مثال شماری از مفسران نیچه تنها چشم­اندازباوری را به­عنوان راهی برای نقد متافیزیک لحاظ می­ کنند و اعتقاد دارند که چشم­اندازباوری با اراده­ی معطوف به قدرت نیچه ناسازگار است. عده ای نیزمانند دایل به قابل جمع بودن این دو قائل­اند. Doyle, 2001:79) ) در اینجا بدون اینکه بخواهیم همۀ این آراء را مرور کنیم، سعی می­ شود چشم­اندازگرایی نیچه آنطور که از مقبولیت بیشتری نزد مفسران برخوردار است، شرح داده شود و این موضوع تبیین می­گردد که چگونه نیچه بر دوگانه پدیدار و شیء فی­نفسه غلبه می­ کند و در عین حال از تحریف و خطاهای بشری نیز یاد می­ کند.
۱-۳-۲) چشم انداز باوری ^[۶۰]
چشم اندازباوری ادعایی است که می­گوید همه معرفتها چشم­اندازی­اند. (Clark, 127). از نظر نیچه « تنها دیدن چشم اندازی و دانستن چشم اندازی وجود دارد. هرچه قادر باشیم اثرات بیشتری از یک شی را لحاظ کنیم، چشمان بیشتر و متنوع تری را برای دیدن آن شی بکار برده ایم و فهم ما از آن شی و عینیت معرفت ما کامل تر خواهد شد».GM, 155) ) نیچه چشم­اندازگرایی را رویکردی برای همه چیز از ارزش و اخلاق گرفته تا معرفت می­دانست و ما در اینجا تنها بر اساس بحث خود با وجوه معرفت­شناسانه آن سروکار داریم. می­توان گفت نیچه چشم­اندازگرایی را برای عبور از دوگانگی سوژه و ابژه به­کار برد؛ برای رد سوژه ای که فارغ از هر نوع جهت و گرایش، بی­طرفانه به دنیا نگاه می­ کند.
«ای همکاران فیلسوفم! بیایید زین پس بیشتر مراقب آن افسانه قدیمی خطرناک باشیم که یک سوژه شناسنده ناب فارغ از زمان و بی درد و بی اراده را بوجود می آورد. بیایید مراقب شاخک های مفاهیم متناقضی چون عقل محض و روحانیت مطلق و همچنین دانش باشیم.» (Ibid)
از نظر نیچه هر ارگانیزمی یک چشم­انداز است و به سهم خود جهان را بازنمایی می­ کند. می­توان ریشه های چشم انداز باوری نیچه را در اندیشه لایب نیتس مشاهده کرد. از نظر لایب نیتس هر موناد یا جوهر فرد جهان را بازنمایی می­ کند، اما هر کدام از آنها حوزه ادراک روشن و آگاهانۀ خاص خود را دارند. هیچ دو مونادی کاملاً شبیه هم نیستند. هر ارگانیزم از نظر نیچه چشم­انداز خاص خود را دارد و البته بخش زیادی از معنایی که درآن وجود دارد وابسته به گذشتۀ اوست و نیروها و رانه­هایی که او را در یک وضعیت خاص (به اصطلاح هایدگر) پرتاب کرده ­اند. (Richardson, 2006: 217-218)
برای تبیین بهتر چشم­اندازباوری می­توان از تمایز ظریف میان معانی مختلف حقیقت که استفان لورنز سورگنر^[۶۱]درتفسیر نظام مند خود از فلسفه نیچه ارائه داده است سود جست. از نظر وی هنگام تفکر درباره چشم­اندازهای نیچه باید چهار معنی مختلف «حقیقت» را از هم تمییز داد: حقیقت، خرده حقیقت، حقیقت ما و حقیقت نیچه.
۱-۱-۳-۲) خرده حقیقت^[۶۲]

ازدیدگاه لادو(۱۹۵۷)رویکرد قوی متمرکز است بر تداخل نظام زبان اول در نظام زبان دوم و این نوع تداخل در این رویکرد اصلی ترین مانع در جهت یادگیری زبان دوم محسوب می شود. این رویکرد ریشه در روان شناسی رفتارگرا و زبان­شناسی ساختگرا دارد. لادو مدعی است که از قابلیت های این رویکرد می توان به این نکته اشاره کرد که با بررسی و مقایسه نظام مند زبان و فرهنگ جامعه مقصد با زبان و فرهنگ جامعه مبدا، الگوهای مشکل آفرین در یادگیری زبان دوم را می توان پیش بینی و توصیف کرد.
پیش فرض های موجود در این رویکرد از نگاه لانتولف^[۷۹] (۲۰۰۰: ۱۸۶) به قرار زیر است:
دلیل اصلی، یا حتی تنها دلیل بروز مشکل و خطا در یادگیری زبان خارجی تداخل زبان اول در یادگیری زبان دوم است.
این مشکل ها عمدتا یا به طور کلی، به دلیل وجود تفاوت ها در دو زبان است.
هرچه این تفاوت ها بیشتر باشند، مشکلات یادگیری حادتر و بیشتر خواهند بود.
نتایج مقایسه دو زبان، باید بتواند مشکلات و خطاهای حین یادگیری زبان دوم را پیش بینی کند.
آنچه باید آموزش داده شود را می توان در مقایسه دو زبان و استخراج مشابهت های آنها یافت، تا آنکه آنچه دانش آموزان باید بیاموزند برابر باشد با مجموع تفاوت های حاصل از بررسی مقابله ای دو زبان.
اما رویکرد دیگری که در پی کاستی­های تحلیل مقابله­ای مطرح شد و جنبه­ های غیرواقعی رویکردهای پیشین را آشکار کرد رویکرد معتدله بود. اولر و ضیاء حسینی(۱۹۷۰) بر مبنای تحلیلشان از خطاهای املایی زبان آموزان خارجی، این رویکرد را پیشنهاد کردند. آنها برخلاف ادعای رویکرد قوی، اظهار داشتند که املای کلمات برای زبان آموزانی که الفبای لاتین (اسپانیایی، آلمانی، اسلاو) داشتند به مراتب دشوارتر بود تا برای زبان­آموزانی که الفبای غیرلاتین (چینی، ژاپنی، سامی) داشتند. آنها هم­چنین ادعای رویکرد ضعیف را نیز رد کردند که می­گفت زبان­آموزان با الفبای لاتین به خاطر انتقال مثبت بهتر از دیگران زبان می­آموختند.

رویکرد معتدله مدعی بود که از توان تبیینی بیشتری برخوردار است، چراکه به جای تمرکز بر بررسی تقابل میان دو زبان، به ماهیت یادگیری زبان می ­پردازد. این رویکرد به عنوان نوع خاصی از اصل تعمیم­بخشی محرک تعریف می­ شود که می­گوید طبقه ­بندی الگوهای انتزاعی و ملموس مطابق شباهت های درک­شده­ و تفاوت­های درک­شده ی آنها مبنای یادگیری زبان است، بنابراین هرجا که الگوها به لحاظ فرم یا معنا در یک نظام یا بیشتر کمترین تفاوت را داشته باشد، به این گونه خطا منجر خواهد شد. بنابراین زبان آموزان با الفبای لاتین مشکل زیادی در یادگیری زبان داشته­و خواهند داشت.
۲۲
۲-۲-۸-خطا و اشتباه^[۸۰]
بررسی خطا، بخش مهمی در زبان شناسی کاربردی است. بررسی خطا ها، معتبرسازی یافته های مطالعات زبانی مقابله ای را مهیا می‌سازد. مقایسه دوزبانه، براساس این نظریه استوار است که تفاوتهایی بین زبان مادری و زبان دوم موجود است. مطالعات مقابله ای به این جهت انجام می‌شوند تا این تفاوتها را کشف و توصیف نمایند. تجزیه و تحلیل خطا پیش بینی های نظریه واقع در شالوده مقایسه دو زبانه را اثبات یا رد می‌کند. تجزیه و تحلیل خطا در این مفهوم یک تکنیک تجربی برای اعتبار بخشیدن به نظریه انتقال^[۸۱]است. همچنین بخشی از مطالعه روان- زبان شناختی یادگیری نیز می‌باشد. توصیف خطا یک کار زبانشناختی است. خطاها به واسطه اعمال نظریه زبانی به داده های گفته های غلط تولید شده توسط زبان آموز یا گروهی از زبان آموزان توصیف می‌گردند. هر چه نظریه زبانی بسنده تر باشد توصیف زبانی خطاها نیز بهتر صورت خواهد گرفت که همین پیشرفت را می‌توان در تجزیه و تحلیل مقابله ای نیز مشاهده کرد.
براون(۱۹۸۷)برای تعیین تمایز میان خطا و اشتباه می گوید بسامد وقوع،ملاکی برای بیان و تعیین این تمایز است.بدین صورت که او خطاهایی با بسامد کم را به عنوان اشتباه یا خطای کنشی در نظر می گیرد و خطاهایی با بسامد زیاد را به عنوان خطاهایی نظام مند می شناسد(براون،۱۷۱:۱۹۸۷).
فارسی زبانان در آغاز فراگیری زبان خارجی، نظام زبان مادری را آگاهانه یا ناآگاهانه جایگزین آن می کنند و دچار خطاهایی می شوند که ناشی از تفاوت ساختارهای جامعه شناختی، زبانشناختی و روانشناختی دو زبان است.«بروز این خطاها، ذاتی، نسبی و پدیده ای مثبت و نشانگر آن است که فراگیر در حال پیشرفت است.»(کوردر،۱۹۶۷: ۱۶۶) در کلاس های آموزش زبان، زبان آموز را باید به تولید گفتار(مکالمه)یا تبدیل رمزگان نوشتاری به رمزگان گفتاری(خواندن)ترغیب کردکه همین مسئله بر شمار خطاها می افزاید.
این خطاها تصادفی نیستند و می توان آنها را در مجموع پیش بینی کرد.چراکه ناشی از تقابل دو نظام آوایی کاملا سازمان یافته اند.روانشناسی رفتارگرا نقش انتقال مثبت را در یادگیری ریزمهارت هایی چون تلفظ، واژه و دستور بسیار تأثیرگذار می داند.اصل آسانتر بودن یادگیری ساختارهای مشابه زبان مادری برای فراگیران زبان خارجی در دانش آموزش زبان پذیرفته شده است.زیرا عموما انتظار می رود که یک اسپانیایی یا پرتقالی راحت تر زبان فرانسه را بیاموزد تا ژاپنی یا چینی.
تحلیل خطای دستوری در دهه شصت توسط کوردر و همکاران او مطرح شد. تحلیل خطا، جایگزینی بود برای تحلیل مقابله ای. تحلیل خطا نشان داد که تحلی
ل مقابله ای قادر نیست بخش اعظمی از خطاها را پیش بینی کند. کلیدی ترین یافته تحلیل خطا آن بود که بیشتر خطاهابه خاطر استنباط غلط زبان آموزان از قواعد زبان جدید صورت می گیرد.
۲۳
تحلیل خطا‌ها یک نوع تحلیل زبانی است که تمرکز آن روی مطالعه ی خطا هایی است که زبان‌آموز در تولید زبان دوم دارد. بر‌خلاف تحلیل تطبیقی که زبان دوم زبان‌آموز را با زبان مادری او مقایسه می‌کند، در این تحلیل خطا‌های زبان آموز در زبان دوم با خود زبان دوم مقایسه می شود)کوردر۱۹۷۵: ۲۰۱).
در چهار‌چوب این تحلیل دو نوع خطادر نظر گرفته می شود: خطا‌های میان‌زبانی^[۸۲] و درون‌‌زبانی^[۸۳]. خطاهای میان‌زبانی آنهایی هستند که می‌توانند به زبان مادری مربوط باشند و خطاهای درون‌زبانی، خطاهایی هستند که به یادگیری زبان مربوط می شوند.
در دهه‌ های ۵۰ و۶۰ قرن بیستم تمرکز بیشتر تحقیق‌های رشته‌ “فراگیری زبان دوم” روی “آموزش” بود
( تا روان‌شناسی یا زبان‌شناسی) و در جریان همین نوع تحقیق‌ها بود که کوردر درکتابی با عنوان “اهمیت خطاهای زبان‌آموزان” ،"تحلیل خطا‌ها” را معرفی کرد.
بر‌خلاف تصوری که معلمان در آن زمان از ” خطا ” داشتند و به آن به چشم چیزی می نگریستند که باید ریشه کن شود، این تحلیل نشان داد که خطا‌ها می توانند در جای خود مهم باشند. ” خطا‌ها” نمایانگر وجود یک سیستم زیرساختی زبانی و نوع آگاهی زبان‌آموز از زبان دوم هستند. این تحلیل نشان داد که ” خطا‌ها” فقط مدرک “خوب یاد نگرفتن” زبان‌آموز نیستند بلکه نشان‌دهنده تلاش زبان‌آموز برای درک یک سیستم زبانی دیگر اندواین تحلیل از این نظر دارای اهمیت بسیار است. از این زمان است که رشته‌ “فراگیری زبان دوم” در کنار جنبه‌های آموزشی آن از نظر جنبه‌های نظری نیز مورد توجه رشته های دیگری از جمله روان‌شناسی و زبان‌شناسی هم قرار می گیرد.
کوردرتفاوت ” خطا” و “اشتباه” را این‌گونه تشریح می‌کند که “اشتباه” شامل اشتباه‌های لپی و اشتباه های سهوی است که گوینده توانایی تصحیح آنها را دارد ولی منظور از ” خطا” اینجا غلط هایی است که روشمند هستند و مرتباً تکرار می شوند و زبان‌آموز آنها را به عنوان ” خطا” تشخیص نمی دهد. این گونه خطاها تنها از نظر معلم و در مقایسه با زبان دوم خطا محسوب می شوند ولی از نظر زبان‌آموز که یک سیستم قانونمندی برای خود به نام “زبان بینابین^[۸۴]” آفریده است، هرچیزی که با این سیستم آفریده شده مطابقت دارد، خطا محسوب نمی شود(همان:۲۰۳).
این تحلیل کاستی های زیادی دارد و یکی از مهمترین کاستی های آن تمرکز روی ” خطاها” است در ‌حالی ‌که برای شناخت درست رفتار زبانی زبان آموز باید به آنچه درست انجام می دهد و جنبه‌های دیگر نیز توجه شود. یکی دیگر از کاستی‌های این تحلیل چگونگی تعبیر ” خطا‌ها” و “درست‌ها"ی زبان تولید شده توسط زبان آموز است. بر اساس این نظریه اگر زبان‌‌آموز ساختاری را درست استفاده کند نشان دهنده این است که قانون زیربنایی آن درک شده در حالی‌ که ممکن است دلیل آن این باشد که نمونه کافی از عملکرد زبان‌آموز در دست نیست. نارسایی دیگر این تحلیل در ریشه‌یابی ” خطا‌‌ها” است که منبع خطا‌ها را یا درون‌زبانی یا میان‌زبانی می داند در‌ حالی‌ که می‌تواند آمیخته‌ای از هردو باشد یا حتا ریشه در جای کاملاً متفاوتی داشته باشد.
۲۴
این تحلیل از نظر تشخیص این امر که زبان‌آموزان مانند روبات ها بر اساس قوانین و ساختارهای زبان مادری خود( آنچه در تحلیل تطبیقی به آن پرداخته شده بود) عمل نمی کنند، اهمیت تاریخی دارد ولی در تحلیل داده‌های زبان دوم موفق نیست چرا که موضعی به آن نگاه می‌کند و مطمئناً هرگز نمی توان پیچییدگی‌های فراگیری زبان را با نگاه کردن تنها به یک گوشه‌ی آن دریافت(همان:۲۰۶).
اگر چه این تحلیل در مقایسه با تحلیل‌های (بر پایه زبان‌شناسی و روان‌شناسی) اخیر که فراگیرتر اند ناکارآمد است، اما باید در نظر داشت که درحالی‌که همه‌ی معلمان زبان با زبان‌شناسی و روان‌شناسی به شکل تخصصی آشنا نیستند ولی همه ی آنها هر روز با ” خطا‌‌ها” ی زبان آموز سرو کار دارند. از طرف دیگر می توان گفت معمولاً خطایابی ملموس ترین و راحت ترین نمونه ای است که از زبان زبان‌آموز به دست می آید. مطمئناً توجه به این نمونه ها در شناخت زبان و روند فراگیری آن و در امر آموزش بی فایده نخواهد بود(همان:۲۰۷).
اصلانیان(۱۹۸۵)نمونه های زیررا ازترجمه ی لغت به لغت زبان تعدادی دانشجو در ایران که دانشجوی رشته های غیرانگلیسی بوده اند و در سطح های مختلف زبانی قرار داشتندنقل می کند:
۱)به نظر من بهترین خانه خیلی کوچک است. بهترین خانه من در فلوریدا در ساحل خواهداست. خودم و دوتا گربه زندگی خواهیم می کنیم. این خانه پنجره بزرگ است. پنجره بزرگ که روبروی ساحل نگاه کرد.
I think the best house is very small. My best house in Florida in beach will is. Myself and two cats will lives. This house is big window. Big window that looked in front of beach.
۲)اولین من سیگار نکشم من بو دوست ندارم اما مهمترین، قانون مذهبیم می گوید سیگار نکشم. در حال حاضردر آمریکا هرسال مردمی که سیگار کشند کاهش یافتند. من وقت بچه بودم خیلی زیاد مردم سیگار کشیدند. در حال حاضر کمی مردم کشیدند.
The first I not smoke, I not like smelt, but the most important, my religious law says I not smoke. At this time, in America every year people that smoke reduced. I time was child, ve
ry much people smoked. At this time, little people smoked.
۳)تا به حال دولت امارات می گفت که توریست زیادی است و تقاضا زیاد بود این قانون برا ی زندگی کردن اگر شما زمین بخرید آنها دولت دبی کنسل کرد ولی الان فکر می کنم  شاید دولت دوباره فکر کند شاید آنها این قانون باید تغیر بکند.یکسال یا دو سال پیش وقتی مردم ایرانی در دبی آمدند اگر آنها پول خرج بکنند…
۲۵
so far Emirate government were saying that tourist is very much and demand was verymuch. This law for living if you buy land, they Dubai government cancelled. But now I think perhaps government again think maybe they this law should change. One year or two year ago when Iranian people in Dubai came, if they spend money…
۴)این مقاله شروع کرد با همایش ….در انگلیس. آنها راجع به وضعیت مردم امروزی صحبت کردند، مخصوصاً سطح خوشبختی مردم امروزی. آنها هم همینطور راجع به نتیجه تحقیق راجع به این موضوع صحبت کرد.به نظر این آمار حتی اگر مردم امروزی بیشتر پول بگیرند از مردم سی سال پیش آنها بیشتر خوشبخت نیست.
This paper started by conference …. In England. They spoke about today people situation. Especially happiness level of today people. They also spoke about the result of this research about this subject too. According to this statistics, even if today people get more money, they isn’t more happy than thirty years ago people.
۵)خیلی از کشور یک مشکل عدم تعادل در سیستم آموزش شان دارند. اغلب مدرسه ها در منطقه بی پول یا منطقه دور از شهر بزرگ امکانات از منطقه پول یا شهرهای بزرگ امکان بدتر و همینطور آموزگارهای بدتر دارند.
Many of countries have a problem of imbalance in their education system. Many of schools in poor area or far from big cities facilities from money area or big cities worse facility and also have worse teachers.
گرمی^[۸۵] (۲۰۱۲) به بررسی انتقال زبان مادری در انگلیسی آموزان عرب زبان پرداخته است. وی کاربرد نادرست واج ها و واژه های انگلیسی را که متاثر از انتقال منفی بوده بررسی و در قالب مثال هایی ارائه کرده است. داروس^[۸۶] (۲۰۰۹) نوشتار دانش آموزان مالزیایی به زبان انگلیسی را بررسی کرده است. کار او متمرکز بر بررسی واژگان و دستور زبان است.
از نگاه براون( ۲۰۰۱: ۱۹۲) یادگیری انسان اساسا روندی همراه با بروز اشتباه است. اشتباهات، قضاوت های نادرست، محاسبه های اشتباه و فرضیه های غلط، جنبه­ عملی و مهم یادگیری هر مهارت یا کسب اطلاعات در محیط یادگیری زبانی را شکل می دهند. زبان آموز عمل یادگیری زبان را از نقطه صفر یا نزدیک به صفر آغاز می کند و از طریق افزایش مهارت های خود و با به کارگیری آنها به سطح خاصی از تسلط دست می یابد. زبان آموز تمایل دارد در فرایند یادگیری زبان از ساخت های زبان مادری خود استفاده کند. در این خصوص لادو (۲:۱۹۵۷) چنین اظهار داشته است:” افراد پیوسته صورت ها و معانی کاربردی را از زبان و فرهنگ مادری خود به زبان و فرهنگ زبان دوم منتقل می کنند.”
۲۶
هاسیم^[۸۷](۲۰۰۲) برخی از خطاهای دستوری در نوشتن جملات انگلیسی را براساس نظریه های زبان شناسی تحلیل کرده است. نتایج به دست آمده از تحقیق او این موضوع را تأیید می کنند که تحلیل خطا برای بهبود یا ارتقای تکنیک های آموزش زبان انگلیسی ضرور ت دارد. معلمان از طریق این روش می توانند ضمن آگاهی از مقولاتی که برای زبان آموزان ایجاد دشواری می کنند، عملکرد خود را نیز ارزیابی نموده و با تهیه مواد آموزشی سازماندهی شده تکنیک های آموزشی خود را ارتقا دهند. دان^[۸۸](۲۰۰۷)هم پس از بررسی خطاهای نوشتاری دانشجویان ترم هشت یکی از دانشگاه های گوانگدانگ^[۸۹] (چین)نشان می دهد که خطاهای بینازبانی در نوشتار بیشتر دانشجویان ترم بالای این دانشگاه رخ داده است. بنابراین انتقال از زبان مادری )تداخل( در بروز برخی از خطاها نقش دارد و در مسیر یادگیری زبان دوم، دانستن ساختارهای پایه دستوری و افزایش دامنه لغات،کلید دستیابی به هدف است (براون،۲۲۴:۱۳۸۱).
به نظرکشاورز(۲۰۰۸)نیزاز نظر زبان شناسی بین خطا و اشتباه تمایز وجود دارد.گس و سلینکر (۲۰۰۱)در بیان تفاوت بین خطا و اشتباه می گویند به نظر می رسد خطاها نظام مند ^[۹۰]باشند و طبق قاعده خاصی رخ بدهند.مثلا خطاها زمانی که دانش یک زبان آموز از قوانین زبان هدف کافی نباشد بروز می یابند.
بنابراین خطاها نشان دهنده ی ضعف ساختار زبان شناختی زبان آموز در مرحله معینی از یادگیری هستند؛خطاهای نظام مند میزان دانش زبان آموز از زبان هدف را آشکار می کنند که همان توانش انتقالی او است.
اما اشتباهات بر خلاف خطاها،انحرافات تصادفی هستند که با هیچ نظامی مرتبط نیستند و همان نوع از کنش زبانی را می نمایانند که ممکن است در گفتار یا نوشتار گویشوران بومی هم رخ بدهد.یک معیار کلی هم برای ایجاد تمایز میان خطا و اشتباه، بسامد وقوع رخداد است؛ بر این اساس خطاهایی که بسامد رخداد کمی دارند به عنوان اشتباه یا خطاهای کنشی تلقی می شوند و آنهایی که بسامد رخداد بالایی دارند به عنوان خطاهای نظام مند در نظر گرفته می شوند .
۲۷
با این وجود در نظر گرفتن بسامد رخداد به عنوان تنها معیار تعیین خطا یا اشتباه چندان منطقی به نظر نمی رسد چون برخی خطاها به این دلیل که تعداد الگوهای دستوری به کار رفته در آنها کمتر است به میزان کمتری رخ می دهند؛ از سوی دیگر استراتژی پیشگیرانه ای هم که توسط زبان آموز به کار گرفته می شود می تواند از بروز خطاها
با بسامد زیاد جلوگیری کند (linguist87.blogfa.com) .
۲-۲-۹-تحلیل خطاوانواع خطا
نخستین بار موضوع تحلیل خطا درسال۱۹۷۰ توسط کوردر و همکارانش مطرح شد که گام اول در راه تحلیل راشناسایی و توصیف خطا می دانستند.او برای تشخیص گفته های غلط یا نامعمول در زبان مقصد الگویی به صورت جدول ارائه داده است.طبق این الگو هر جمله ای را که زبان آموز تولید می کند می توان به منظور کشف مختصات ویژه ی زبان آموزمورد تحلیل قرارداد.در اینجا تمایز میان خطاهای آشکار و پنهان مطرح می شود، خطای آشکار ^[۹۱]خطایی است که گویشوران به عنوان جمله ی دستوری نمی پذیرند یعنی در سطح جمله نادستوری می باشد و خطای پنهان یا پوشیده ^[۹۲]در سطح جمله خوش ساخت است ولی در بافت نادرستی به کار رفته است (کوردر، ۱۴۸:۱۹۷۱).

۳۳۸۴

 

۱۷٫۷

 

۱۳۴۳

 

۳۹٫۷

 

۲۰۴۱

 

۶۰٫۳

 

 

 

دهستان لاکان

 

۱۰۵۲۳

 

۶۰۳۱

 

۴۴۹۲

 

۸۰۰۷

 

۷۶٫۱

 

۴۶۵۵

 

۵۸٫۱۴

 

۳۳۵۲

 

۴۱٫۹

 

۲۵۱۶

 

۲۳٫۹

 

۱۳۷۶

 

۵۴٫۷

 

۱۱۴۰

 

۴۵٫۳

 

 

 

ماخذ : مرکز آمار ایران ، ۱۳۹۰
شکل ۳-۹- درصد باسوادی جمعیت بخش مرکزی شهرستان رشت
۳-۳-ویژگیهای اقتصادی :
اقتصاد به عنوان یک ضرورت از هنگامی که معیشت و گذران زندگی انسان بر اساس یک نظام پایه ریزی می شد ، شکل گرفته طی زمانی طولانی تحول می پذیرد . به طور خلاصه می توان گفت که اقتصاد ، علم مربوط به بررسی نتایج فعالیتهای مربوط به تولید ، توزیع و مصرف کالاست .
در تحقیق حاضر مراد از اقتصاد روستایی است . بنابراین اقتصاد روستایی عبارت است از : کلیه فعالیتهای فردی و اجتماعی که در محیط روستا به منظور گذران زندگی و تامین رفاه مادی روستائیان به وقوع می پیوندد . بطور کلی فعالیتهای اقتصادی روستاها در ۳ محور کشاورزی ، صنعت و خدمات قرار دارد . لازم به ذکر است که در محدوده مورد مطالعه عمده فعالیتهای اقتصادی روستا در محور اصلی کشاورزی قرار دارد و صنعت در روستاهای مورد نظر بیشتر صنایع وابسته به کشاورزی ، ساخت ابزارهای ساده روستایی و صنایع دستی بوده و خدمات بیشتر شامل واحدهای تجاری مانند خرده فروشیها می باشد . بر اساس مطالعات میدانی در سالهای اخیر کاهش در بین شاغلان کشاورزی دیده می شود و از مهم ترین عواملی که در کاهش شاغلان بخش کشاورزی در محدوده مورد نظر نقش داشته ، اختلاف درآمد بین شهرها و روستاهاست که این اختلاف سبب مهاجرت سالانه تعداد کثیری از نیروهای فعال نواحی روستایی به سوی شهرها شده است .

۳-۳-۱- اشتغال
شناخت جنبه های گوناگون روستا و طبقه بندی اشتغال در آن به مراتب پیچیده تر از حوزه های شهری است . تفاوت اشتغال و بطور کلی فعالیت اقتصادی روستاها با فعالیت اقتصادی شهری از لحاظ زمان و طول مدت فعالیت ، نوع و ویژگی فعالیت ، درآمد حاصل از فعالیت اقتصادی متفاوت است .
آنچه آشکارا باعث تمایز فعالیت روستایی نسبت به فعالیت شهری است ، تعدد فعالیت در روستاها به ویژه روستاهای سنتی است . کار در مزرعه ، نگهداری از دام و تامین علوفه ، تهیه مواد لبنی ، صنایع دستی ، بازاریابی تولیدات زراعی و خانوادگی و مانند آن اشتغال در میان خانواده های روستایی را به صورت منفرد و در چهارچوبی مشخص ناممکن می سازد . علاوه بر این ، در غالب موارد ، سهم اشتغال اعضای خانوار در این گونه امور نیز حد معینی ندارد و همه به نوعی در انجام آنها دخالت دارند . البته این به آن معنا نیست که در روستا تقسیم کار وجود ندارد . بلکه بیشتر به این معناست که در میان اعضای خانواده امور گوناگون پیوستگی زیادی به هم دارند و هر عضو ممکن است انجام وظایف مختلفی را بر عهده داشته باشند . عدم تنوع اشتغال در جامعه روستایی شدیداً به چشم میخورد . اشتغال در بخشهای صنایع و خدمات کمتر از بخش کشاورزی است ، همچنین کم کاری و بیکاری فصلی در روستاها امری متداول است . در محدوده مورد نظر به واسطه افزایش هزینه های کشت محصول که عمدتاً برنج می باشد انگیزه به کشت کمتر شده و با توجه به این مطلب که منطقه مورد نظر از جنبه توریستی مورد نظر زمین خواران می باشد ، نوعی تمایل به فروش زمین های زراعی و مهاجرت به شهر در آنها مشاهده که سبب اشتغال کاذب و عمدتاً دستفروشی گردیده و با مقایسه میزان رشد جمعیت و رشد اشتغال می توان به وضوح دریافت که میزان رشد منفی اشتغال از رشد منفی جمعیت بیشتر بوده ، یعنی بیانگر این نکته است که روز به روز بر شمار افراد بیکار در روستاها افزوده می شود .
۳-۳-۲-توزیع شغلی
اصولاً اختلاف زیادی بین سکونتگاه های روستایی و شهری به خصوص در کشورهای پیشرفته وجود ندارد . برخی از شهرهای کوچک که به علل خاصی در انزوا قرار دارند ولی در عین حال اغلب مشاهده می شود که ارتباط وسیعی بین این شهرها و روستاهای حاشیه آن برقرار است . این ارتباط شرایطی را به وجود می آورد که فرهنگ شهری و روستایی در هم می آمیزد . در چنین ارتباطی عده زیادی وجود دارند که ظاهراً در روستاها زندگی می نمایند ولی به طور کلی دارای نظام اقتصادی شهری هستند ، ینابراین تعیین یک شاخص شهرنشینی برای چنین مردمی مشکل می باشد . جمعیت روستاهایی که معیشت کشاورزی ندارند ، یعنی نواحی بدون مزرعه از سال ۱۳۹۰ به وجود آمد و رشد یکنواختی یافت و مردمان این روستاها دارای معیشت غیر کشاورزی از قبیل کارگری معادن ، کارگری ، کار در هتل ها ، گاراژها ، کارخانه ها ، سازمانهای خدماتی ، فروشگاه ها و ادارات بوده و در حال حاضر جمعیت این قبیل روستاها افزون تر نیز گردیده است . این شیوه شاید قابل اعمال در بسیاری از کشورها منجمله ایران باشد ، زیرا در ایران کلیه جمعیت روستایی اگر چه در روستاها زندگی می کنند ولی معیشت آنها متکی به بهره برداری از زمین نمی باشد . در محدوده مورد مطالعه خاصه روستاهایی که مراکز دهستان می باشند و یا روستاهای پیرامون شهر رشت مثل فخب و … معیشت آنها متکی به بهره برداری از زمین نمی باشد و اکثراً به کار در کارخانه ها ، مشاغل دیگر و حتی دستفروشی روی آورده اند و بر مشکلات شهر از جمله بار ترافیکی شهر می افزایند .
۳-۳-۳-کشاورزی
قبل از قرن نوزدهم دگرگونی کشاورزی به میزان نوآوری و ابتکار شمار اندکی کشاورز و صاحبان صنایع دستی روستایی بستگی داشت ، اما با تقاضاهای جمعیت صنعتی شدیداً در حال رشد ، تحقیقات سیستماتیک بیشتر به کار گرفته شد که در ابزار ماشینی ، در انواع محصول ، در مواد غذایی حیوانی و در کودهای شیمیایی موجب بهبود گردید (فشارکی ، ۱۳۷۳ ، ۴۱) .بخش عمده فعالیتهای اقتصاد روستایی کشاورزی است که شامل : زراعت ، باغداری ، بهره برداری از جنگلها و علفزارها ، دامداری ، صید و شکار ، پرورش ماهی ، طیور و زنبورداری است . خاکهای حاصلخیز منطقه به کمک اقلیم بسیار مرطوب برای کشت و زرع (برنجکاری) شرایط مناسبی را فراهم آورده است . طبق اطلاعات موجود اراضی زیر کشت محدوده مورد مطالعه ۱۴۵۸۲ هکتار می باشد . از دیگر محصولات منطقه می توان به سیب زمینی ، حبوبات ، سبزی و صیفی ، توت فرنگی و … اشاره نمود . برنج که از مهمترین محصول زراعی این محدوده است ، ۵/۹۶ درصد از سطح زیر کشت منطقه را به خود اختصاص داده و پس از آن حبوبات با ۵/۱ درصد و سبزی و صیفی با یک درصد در رتبه های بعدی سطح زیر کشت منطقه قرار دارند . بر اساس آمار بدست آمده ، کشت محصول برنج در روستاهای بخش مرکزی شهرستان رشت برابر با سطح زیر کشت ۱۴۵۸۲ و تولید ۶۷۸۳۰ تن در هکتار می باشد . در این محدوده کشت محصولات دیگری همچون ، ذرت دانه ای ، سیب زمینی ، کلزا ، سویا ، ذرت علوفه ای ، شبدر ، سورگم ، حبوبات ، گوجه فرنگی ، سبزی و صیفی صورت می گیرد که در این میان سطح زیر کشت (هکتار) ذرت دانه ای (۵/۱۱۳) ، حبوبات (۱۶۰) ، سبزی و صیفی (۲۰۰) ، ذرت علوفه ای (۱۵۰) نسبت به سایر محصولات بیشتر ، اما در زمینه تولید (تن) همین محصولات ، ذرت دانه ای (۱۰۴۰) ، ذرت علوفه ای (۳۷۵۰) ، گوجه فرنگی (۵/۱۴۳) و سبزی و صیفی (۲۰۰۰) تولید را به خود اختصاص داده اند که باز انتظار می رود که سطح تولیدات افزایش یابد .
جدول ۳-۹- سطح زیر کشت ، تولید و عملکرد در هکتار محصولات کشاورزی(۱۳۹۰)

 

 

نوع محصول

 

بخش مرکزی

 

 

 

 

• • • • • 1. 1. محمدیان و همکاران(۱۳۹۲)

           

           

       

       

   

   

 

در مطالعه حاضر تأثیر بالقوه بازار­گرایی صادرکنندگان و مزیت رقابتی بر عملکرد صادرات بررسی‌شده است. جامعه این تحقیق صادرکنندگان نمونه کشوری در سال ۱۳۹۰ بودند که هرساله به مناسبت روز ملی صادرات از طریق وزارت صنعت، معدن و تجارت و سازمان توسعه تجارت معرفی می‌شوند. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد بازار­گرایی صادرات بر عملکرد صادرات و مزیت رقابتی تأثیر دارد. هم­چنین، مزیت رقابتی که در مدل تحقیق متغیر میانجی بین بازارگرایی صادرات و عملکرد صادرات نیز هست، بر عملکرد صادراتی تأثیر مثبت دارد. در این مدل (شکل ۲-۲) تعریف بازارگرایی صادرات از کوهلی و جاورسکی^[۵۷] گرفته‌شده است:” ایجاد هوشمندی در سراسر سازمان در ارتباط با نیازهای فعلی و آتی مشتری، نشر هوشمندی در بین بخش‌های سازمان و پاسخگویی سراسری به آن هوشمندی است"(ماری^[۵۸] و همکاران،۲۰۱۱).
این تعریف از سه عنصر کلیدی زیر تشکیل‌شده است:

 

• ایجاد هوشمندی^[۵۹]: هوشمندی نسبت به بازار؛ یعنی در اسرع وقت بتوان نیازها و خواسته‌های مشتری را در مقایسه با رقبا شناسایی کرد. لذا، هوشمندی بازار شامل بررسی دقیق اعمال رقبا، شناسایی اقدامات رقبا در شناخت نیازهای مشتریان و تجزیه‌وتحلیل نیروهای محیطی مانند قوانین و مقررات دولتی و فناوری است.

 

• توزیع هوشمندی^[۶۰]: پاسخ مؤثر به نیاز بازار مستلزم مشارکت تمامی بخش‌های سازمان است. به‌منظور انطباق بر نیازهای بازار، هوشمندی بازار باید به همه بخش‌ها و افراد منتقل شود.

 

• پاسخگویی^[۶۱]: به معنی پاسخ به هوشمندی بازار ایجادشده و نشر یافته است. پاسخگویی به هوشمندی بازار به شکل انتخاب بازار هدف، طراحی و ارائه محصولات/خدمات منطبق با نیازهای فعلی و آتی مشتریان می‌باشد، و از طرفی تولید، توزیع و ارتقای محصولات به‌گونه‌ای است که مدنظر مصرف‌کنندگان نهایی باشد (ماری و همکاران،۲۰۱۱).

 

با توجه به یافته‌های این مطالعه، به متصدیان و صاحبان فرایند پیشنهادهای کاربردی زیر ارائه می‌شود:

 

• • پیشنهاد می‌گردد برای ایجاد و تولید اطلاعات، کمیته­ها و تیم­هایی از خبرگان در شرکت با رویکرد بازارگرایی تشکیل شود تا بتوان برای شناخت مشتریان و رقبا و برنامه‌ریزی برای اجرای سیاست‌های راهبردی شرکت هماهنگ بود و استفاده بیشتر از فرصت‌های موجود در بازارهای بین‌المللی فراهم گردد. در این زمینه تیم­سازی یکی از موفق‌ترین رویکردها برای ارتقای بازارگرایی است.

 

• با توجه به رابطه مثبت بازارگرایی و عملکرد صادرات، به مدیران توصیه می‌شود در تدوین راهبردهای شرکت، به نیازهای مشتریان توجه داشته باشند و به‌صورت منظم رضایت مشتریان را بسنجند. سیستم رسیدگی به شکایت‌های مشتریان را پویا نگاه‌دارند و در این راستا به مواردی همچون خدمات پس از فروش توجه زیادی مبذول دارند.

 

شکل۲-۲ مدل تحقیق عملکرد صادراتی محمدیان و همکاران(۱۳۹۲)

 

• جهت بهبود عملکرد بازرگانی خارجی به مدیران پیشنهاد می‌شود به‌صورت منظم نقاط قوت و ضعف رقبای خود را شناسایی کنند. به بررسی منظم متغیرهای بازاریابی (قیمت ، محصول ، و غیره) رقبای خود بپردازند.

 

• هم­چنین، به مدیران توصیه می‌شود کارکنان، واحدها و دیگر منابع شرکت را به‌گونه‌ای هماهنگ سازند که به‌صورت هماهنگ و منسجم باهم به خلق ارزش برای مشتری بپردازند. سیستم اطلاعات بازاریابی را در شرکت خود دایر سازند.

  • • 1. 1. تحقیقات انجام‌گرفته در خارج

            1. 1. دوموسوگلو^[۶۲] و همکاران ( ۲۰۱۲ )

             

             

       

       

   

   

زاد، دانشمند آثار قلم

 

زاد صوفی چیست؟ آثار قدم

 

همچو صیّادی سوی اشکار شد

 

گام آهو دید و بر آثار شد

 

چند گاهش گام آهو درخور است

 

بعد از آن خود ناف آهو رهبر است

 

چون که شکر گام کرد و ره برید

 

لاجرم ز آن گام در کامی رسید

 

 

(۲/۱۶۰-۱۶۳)
«سالک چندی در جست و جوی راهبر است و چون او را یافت و از تعلیم وی مستفیض شد و قدر این موهبت را دانست خدا را سپاس می گوید و سپاس او موجب مزید نعمت می گردد که “لَئِن شَکَرتُم لَأزِیدَنَّکُم : اگر سپاس گفتید شما را زیادت می کنم” (ابراهیم، آیه ۷) و بدانجا می رسد که حقیقت را بی واسطه می یابد و دیگر نیازی به وسیلت برای رسیدن ندارد». ^۹

۶-۱-۴ . صبر و رضا
وقتی انسان در تنگنا قرار می گیرد، می خواهد سریعتر به پایان و فرجام آن برسد؛ در حالی که ممکن است در این عجله و شتاب به بیراهه برود و خود را گرفتارتر کند؛ اما اگر صبر پیشه کند و رضا به دادۀ الهی بدهد، یا زودتر و مناسب تر، از این مضیقه رهائی می یابد و یا در قبال رنج هائی که کشیده، خداوند چندین برابر آن، اجر و ثواب عطا می فرماید، چنانکه در قرآن فرمود: إنَّما یُوَفَّی الصّابِرُونَ أجرَهُم بِغَیرِ حِسابٍ ^۱۰ (به درستی که تمام بدهند شکیبایان را مزد ایشان بی شمار).

 

گفت صبری کن برین رنج و حرض ^۱۱

 

صابران را فضل حق بخشد عوض

 

 

(۵/۴۸۲)
«شیخ گفت: صبر را نیز جایگاهی منیع است و خداوند صابران را ستوده و در کتاب خود یاد کرده و گفته است: خداوند پاداش صابران را بی اندازه خواهد داد و جنید را از معنای صبر پرسیدند گفت : “کشیدن سختی برای خدا تا پایان روزگار ناخوشی ها” . ابراهیم خواص گفت:"بیشتر مردمان از کشیدن بار صبر می گریزند و به جست و جوی اسباب و تکیه بر آن ها می پردازند، گوئی که جست و جو و اسباب، خداوند ایشان است"». ^۱۲
در منازل السّائرین، صبر اینگونه توصیف شده است: «صبر، حبس نفس است از گنه مندی، با وجود جزع (ناشکیبائی)نهائی؛ و آن نیز از دشوارترین منازل است عامّه را و وحشت انگیزترین (سبب دوری) در طریق محبّت و ناگوارترین در طریق توحید». ^۱۳
مولانا معتقد است که صبر کردن بر سختی ها و ناگواری های زودگذر و قابل تحمل، تمرینی است برای تحمل مصائب بزرگتر:

 

دان که هر رنجی ز مردن پاره ای است

 

جزو مرگ از خود بران، گر چاره ای است

 

چون ز جزو مرگ نتوانی گریخت

 

دان که کلّش بر سرت خواهند ریخت

 

جزو مرگ ار گشت شیرین مر ترا

۲-۲- روش‌های رایج استخراج

از روش‌های جداسازی می‌توان ته‌نشینی، نوبلورسازی، انجماد، تبخیر، تقطیر، استخراج مایع- مایع، استخراج فاز جامد، استخراج قطره‌ای، میکرواستخراج با فاز جامد، استخراج با گاز، مبادله‌ی یونی، جذب سطحی، کروماتوگرافی، الکتروکروماتوگرافی، الکترودیالیز، دیالیز و … نام برد.
استخراج روش نسبتاً ساده‌ای است که در جدا کردن یک ترکیب از ناخالصی‌های مربوط یا تفکیک اجزای مختلف یک مخلوط مصرف زیادی دارد. انتقال یا جدا کردن ترکیبی از یک فاز توسط فاز امتزاج ناپذیر دیگر را استخراج می‌گویند. اصل این روش بر پایه ی قانون توزیع استوار است. استخراج روشی دیگر برای جداسازی است که یکی از مهمترین و سودمندترین روش‌های جداسازی و تلخیص مواد به شمار می‌رود.

۲-۲-۱-استخراج مایع- مایع

استخراج مایع-مایع^[۱۰] که به آن استخراج با حلال^[۱۱] هم گفته می شود، فرآیندی است که در آن اجزای یک محلول مایع به وسیله‌ی تماس با یک مایع نامحلول دیگر جدا می‌شود.از این تکنیک به وفور در صنایع مختلف استفاده می‌شود، به ویژه در مواردی که جداسازی با تقطیر امکان پذیر نباشد.
در این فرایند، هنگام انتخاب حلال جهت استخراج یک جزء از محلول باید چند اصل را در نظر گرفت:
- حلال استخراج‌کننده با حلال اصلی باید غیر قابل اختلاط باشند.
- حلال انتخابی باید برای جزء مورد نظر مناسب‌ترین ضریب پخش و برای ناخالصی‌ها یا اجزای دیگر ضرایب نامناسبی داشته باشد.
- حلال انتخابی باید از نظر شیمیایی با اجزای مخلوط، واکنش نامناسبی ندهد.
- پس از استخراج باید حلال به آسانی از جسم حل شده جدا شود [۲۵].
برای استخراج از یک قیف جدا کننده استفاده می‌شود. این روش به دلیل سادگی و قابلیت استفاده از آن در مقیاس صنعتی گسترش بسیار زیادی یافته است. اگر چه LLE یکی از قدیمی‌ترین و کاربردی‌ترین روش استخراج می‌باشد ولی دارای معایبی از قبیل مصرف زیاد حلال‌ها، احتمال آتشگیری و مضر بودن، زمان طولانی جهت استخراج‌های کمی، محدود بودن فاکتور تغلیظ، احتمال آلودگی و نیاز به چندین عملیات دستی و تکرارناپذیری می‌باشد [۲۶].

۲-۲-۲-استخراج با فاز جامد

استخراج فاز جامد^[۱۲] (SPE) ابزاری توانمند برای پیش‌تغلیظ و خالص‌سازی آنالیت‌های موردنظر از گستره زیادی از ماتریکس‌های نمونه است. این روش می‌تواند با به کارگیری ستون/کارتریج SPE یا به طور ساده با پخش جاذب در محلول و جمع‌‌آوری جاذبی که آنالیت را به خود جذب کرده است انجام می‌شود. این روش برای اولین بار در سال ۱۹۵۰ برای آنالیز آنالیت‌‌های آلی در آب انجام شد که در این روش از کربن‌‌ها به عنوان جاذب و از حلال‌‌های آلی به عنوان فاز شویشی استفاده شده است [۲۷].

شکل ۲-۱ شمایی از یک کارتریج مورد استفاده در استخراج با فاز جامد.

استخراج فاز جامد روش آماده‌سازی نمونه است که به طور گسترده هنگامی‌که آنالیز مستقیم نمونه امکان‌پذیر نیست، برای بهبود حساسیت و گزینش‌پذیری انجام می‌شود.
آماده‌سازی نمونه مرحله‌ای مهم در آنالیزهای شیمیایی است. این مرحله در آنالیز محیطی، به خاطر ماتریس پیچیده نمونه‌های محیطی و غلظت کم آلاینده‌ها اغلب مهمترین و پرزحمت‌ترین مرحله می‌باشد. استخراج فاز جامد به خاطر بازیابی بالا، زمان استخراج کم، فاکتور تغلیظ بالا، مصرف کم حلال‌های آلی و سادگی در اتوماسیون روشی مستعمل برای آماده‌سازی نمونه محیطی است. هسته این روش ماده جاذب است که انتخاب‌پذیری و حساسیت روش را تعیین می کند. بنابراین توسعه جاذب‌های جدید برای این کار اغلب ارزش زیادی دارد. از معایب این روش می‌توان به گرفتگی ستون یا دیسک و همچنین اثر حافظه ای^[۱۳] اشاره کرد [۲۸].

۲-۲-۳- میکرو استخراج با فاز مایع

امروزه روش‌های متعددی جهت کاهش حجم حلال استخراجی تا حد چند میکرولیتر ارائه شده و گسترش یافته‌اند. در این روش ها فاز آلی به صورت یک قطره یا یک فیلم نازک در تماس با نمونه یا فضای فوقانی آن قرار گرفته و گونه‌ها بین بافت نمونه و حلال آلی و یا فاز فضای فوقانی و حلال آلی توزیع می‌شوند. پس از گذشت مدت زمان مشخصی فاز آلی به سیستم اندازه گیری منتقل شده و اندازه‌گیری انجام می‌شود [۲۹].
مورای اولین بار در سال ۱۹۷۹ یک روش میکرو استخراج را جهت وارد سازی نمونه به دستگاه کروماتوگرافی گازی معرفی کرد. در این کار او از ۲۰۰ میکرولیتر از یک حلال آلی غیر قابل امتزاج با آب استفاده نمود. در سال‌های اخیر با ارائه روش‌های جدید حجم حلال آلی مصرفی به مقادیر خیلی کمتر کاهش یافته است.
از مزایای این تکنیک سرعت استخراج بالا، سادگی، ارزان بودن دستگاه های مورد نیاز و حجم کم حلال آلی مصرفی می باشد. از این روش برای استخراج کلروفنل‌ها، الکل‌ها، نیتروآروماتیک‌ها، کلروبنزن‌ها، داروها و ترکیبات آلی فرار در آب استفاده شده است [۳۰].

۲-۲-۴- میکرو استخراج با فاز جامد

این روش استخراج برای اولین بار توسط پاوئولیزین^[۱۴] و بلاریدا^[۱۵] در سال ۱۹۸۰ ارائه شد. در این روش آنالیت توسط فیبر پوشیده شده با لایه‌ی نازک پلیمری جذب می‌شود. میکرواستخراج فاز جامد یک تکنیک ساده در مقیاس میکرو می‌باشد. مزیتی که این روش دارد عبارت است از اینکه آنالیت‌ها در فاز جامد جمع شده و می­توان آنها را درون یک دستگاه کروماتوگرافی برای آنالیز تزریق کرد. این روش استخراج با بهره گرفتن از مقدار خیلی کم آنالیت طی جذب به داخل فیبر پوشانده شده با سیلیکا انجام می­ شود سپس فیبر را می­توان به کوره­ی گرم یک کروماتوگرافی تزریق کرد که آنالیت در اثر حرارت واجذب می­ شود.
اساس میکرواستخراج فاز جامد سرنگ اصلاح شده می­باشد، یک فیبر سیلیکای گداخته شده به وسیله­ یک فازی از پلی­سیلیکان یا برخی پلیمرهای دیگر پوشانده شده است. در میکرواستخراج با فاز جامد فیبر حجم کوچک و ویژه‌ای از فاز استخراجی می‌باشد که با چسب­های با تحمل دمایی بالا درون لوله زنگ نزن کوچک که انتهای آن به سوزن سرنگ امتداد می‌باید، چسبیده می‌شود. فیبر شکننده ابتدا درون سوزن سرنگ خودبند محافظت می‌شود سپس در مورد نمونه­های مایع، فیبر پوشش داده شده درون محلول برای یک دروه‌ی زمانی حدود ۱۵-۲ دقیقه فرو برده می­ شود. نمونه به داخل فیبر جذب سطحی شده سپس فیبر به درون سوزن برگردانده و سوزن از ظرف نمونه خارج می­گردد. و در این مرحله سوزن حاوی آنالیت استخراج شده به درون ورودی کروماتوگرافی تزریق می‌شود. فیبر در محفظه‌ی تزریق از درون محافظش خارج شده و سپس گرما باعث واجذب نمونه از فیبر گردد و آنالیت در راه ورودی ستون باریک کروماتوگرافی متمرکز می‌شود.
از میکرواستخراج فاز جامد می‌توان برای تزریق به هر سیستم (کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا وگروماتوگرافی گازی) به صورت تقسیمی^[۱۶] ، غیر­تقسیمی^[۱۷] و مستقیم^[۱۸] تزریق کرد [۳۱].

۲-۲-۵-استخراج با سیال فوق بحرانی

این تکنیک استخراج برای خارج نمودن آنالیت از بافت‌های جامد مورد استفاده قرار گرفته است. یک سیال وقتی در شرایط فوق بحرانی است که دما و فشار آن از دما و فشار بحرانی آن بیشتر شود.
دمای بحرانی، حداکثر دمایی که در آن یک گاز می‌تواند با افزایش فشار به مایع تبدیل شود. همچنین، فشار بحرانی، حداکثر فشاری که در آن یک مایع می‌تواند با افزایش دما به گاز تبدیل شود. سیالات فوق بحرانی به دلیل خواص منحصر به فردی که دارند، فرآیندهای تولید مواد را بهبود بخشیده و می‌توانند مواد و محصولات جدیدتری را نیز تولید کنند.
شکل نمایی از یک نمودار فازی دما - فشار برای مواد را نشان می‌دهد. در این شکل، کلیه مناطق فازی اعم از جامد، مایع، بخار، گاز و سیال فوق بحرانی و مرزهای بین این فازها مشخص است.

شکل ۲-۲ نمودار فازی مواد.

از مزایای این روش استخراج، میتوان به مواردی از قبیل: سرعت عمل بالا، زمان استخراج کوتاه، حجم کم حلال‌های آلی و تغییر دادن قابلیت حل کنندگی سیال فوق بحرانی با تغییر دما، فشار یا دانسیته اشاره نمود [۳۲].

۲-۲-۶-استخراج با سوکسله

سوکسله یکی از ابزارهای آزمایشگاهی است که توسط شیمیدان آلمانی فرانس فون سوکسله در سال ۱۸۷۹ میلادی اختراع شد.
استخراج آنالیت‌ها و انتقال آنها داخل حلال آلی فقط به نمونه‌های مایع محدود نمی شود. برای استخراج آنالیت‌ها از نمونه‌های جامد، می‌توان از استخراج با سوکسله استفاده کرد. در استخراج با سوکسله، نمونه جامد در یک محفظه منفذدار، بالای مخزن حلال قرار می‌گیرد. با حرارت دادن، حلال تقطیر می‌شود و داخل ظرف محتوی نمونه می‌چکد و آنالیت‌ها را استخراج می‌کند. وقتی محفظه از حلال پر می شود، دوباره به مخزن حلال بر می‌گردد و این کار همچنان ادامه می‌یابد تا اینکه تمام آنالیت‌ها وارد حلال آلی می‌شوند.
از معایب این روش کند بودن آن است وگاهی عمل استخراج تا چندین ساعت به طول می‌ انجامد. همچنین این روش برای استخراج ترکیباتی که در برابر حرارت پایدار نیستند مناسب نیست. از این روش معمولاً برای استخراج آنالیت های غیر فرار و نیمه فرار استفاده می‌شود [۳۳].

۲-۳- میکرواستخراج مایع- مایع پخشی

میکرواستخراج مایع- مایع پخشی یک روش جداسازی و پیش تغلیظ جدید است که برای اولین بار توسط دکتر اسدی در دانشگاه علم و صنعت ایران ابداع شده است. این تکنیک یک روش ساده و سریع می­باشد که در این روش سه بخش مورد استفاده قرار می­گیرد.
۱- فاز استخراج کننده: دارای دانسیته­ی بالایی است مانند تتراکلرومتان، کلروفرم، کربن­دی­سولفید نیتروبنزن، برموبنزن، ۱و۲دی­کلروبنزن.
۲- حلال پخش کننده: حلالیت بالا در هر دو فار استخراج کننده و فاز آبی مانند متانول، اتانول، استونیتریل.
۳- فاز آبی
هنگامی که فاز استخراج­کننده و پخش­کننده مخلوط می­شوند و با سرعت در نمونه تزریق شوند یک آشفتگی ایجاد می­ شود که باعث ایجاد قطره­های امولوسیونی ابر مانند می­ شود. ویژگی امولوسیون­ کننده می ­تواند روی اندازه قطره­ها تأثیر داشته باشد [۳۴].
مایع پخشی نقشی قوی در جداسازی سیستم­های واکنش بازی می­ کند که به خاطر ناحیه­ی حد واسط بزرگ منجر به اندازه­ خطی پخش انتقال جرم و افزایش سرعت واکنش می­ شود. آشفتگی که در فاز آبی تشکیل می­ شود منجر به پخش خوب استخراج­کننده در نمونه­ آبی شده که با حلال پخش­کننده تسهیل داده می­ شود. بعد از تشکیل نقطه­ی ابری ناحیه­ی سطح بین محلول جدا کننده و نمونه­ آبی بسیار بزرگ شده و بنابراین تعادل سریع به دست آمده و زمان جداسازی بسیار کوتاه می­ شود.

شکل ۲-۳- طرح شماتیک میکرواستخراج مایع- مایع پخشی.

بعد از سانتریفوژ محلول ابرمانند در ته لوله­ی مخروطی ظاهر می­ شود و برای تکنیک­های تجزیه­ای مناسب استفاده می­ شود. مشکلات ناشی از افتادن قطره در این روش نیست ولی تعداد استخراج­کننده­ها محدود است، زیرا بایستی دانسیته­ی استخراج کننده بزرگ­تر از آب باشد و محلول اولیه را تشکیل دهد و به سهولت بتواند بعد از سانتریفوژ جمع­آوری شود با این حال تعداد کمی از حلال­های آلی با این خصوصیت وجود دارد. علاوه بر این خصوصیت همچنین استخراج­کننده بایستی حلالیت پایین در آب داشته باشد. شکل ۲-۳ نمایی از میکرواستخراج مایع- مایع پخشی را نشان می­دهد [۳۵].

۲-۳-۱- عوامل موثر بر بازده استخراج

میکرواستخراج مایع – مایع پخشی نیز همانند همه‌ی تکنیک‌های استخراج متاثر از پارامترهای مختلفی است که تغییر در آنها منجر به افزایش یا کاهش بازده می‌شود. از جمله این عوامل می‌توان به حجم حلال استخراجی، حلال پخش‌کننده، تأثیر نیروی یونی، حجم نمونه، دمای استخراج و زمان استخراج اشاره کرد [۱].

۲-۳-۲-کاربردهای میکرواستخراج مایع – مایع پخشی

۵-۲-مرور مختصر تحقیق

در تحقیق حاضر به منظور شناسایی و اولویت بندی بهترین استراتژی برای بقا در شرایط رکود اقتصادی، ابتدا ادبیات موضوع بررسی شد و سپس با بررسی ادبیات پژوهش و نظر خبرگان معیار ها و زیر معیار ها مشخص شد و استراتژی ها نیز با توجه مصاحبه اکتشافی از خبرگان و ادبیات پژوهش مشخص گردید. به منظور تعیین درجه اهمیت هر یک از عناصر، ماتریس مقایسات زوجی از طریق پرسشنامه در اختیار خبرگان مربوطه قرار داده شد. تجزیه و تحلیل داده های این مرحله و محاسبه هر یک از اوزان، با بکارگیری تکنیک FANP و نرم افزار اکسل و سوپردسیژن انجام پذیرفت. در مرحله آخر استراتژی های بهینه در شرایط رکود اقتصادی رتبه بندی شد.

۵-۳-یافته ها

با توجه به یافته­های فصل چهارم، نتایج به شرح زیر می­باشد:

 

• • عوامل موثر بر بقا در شرایط رکود اقتصادی درکسب و کار های کوچک و متوسط:

 

طبق پیشینه تحقیق ذکر شده در جدول۱-۲ معیارها ی موثر برای بقا در شرایط رکود اقتصادی، حفظ مشتریان وفادار، افزایش سهم بازار و فروش، قابلیت قیمت گذاری،کاهش هزینه ها و مدیریت نقدینگی می باشد. از پاسخ دهندگان طی مصاحبه اکتشافی انجام شده خواسته شد هر یک از عناصر مدل را ، از لحاظ میزان مرتبط بودن تایید نمایند و چنانچه عنصر دیگری از نظر آنان مربوط بوده، اهمّیت دارد و در مدل نیامده را ذکر نمایند. پس از انجام مصاحبه اکتشافی با خبرگان برخی زیر معیارها حذف شده و مدل مذکور به صورت شکل(۳-۱) درآمد.

 

• • درجه اهمّیت هر یک از عوامل موثر بر بقا در شرایط رکود اقتصادی از دیدگاه کارشناسان و خبرگان :

 

درجه اهمّیت هریک از معیارهای موثر در انتخاب استراتژی مناسب در شرایط رکود اقتصادی به ترتیب به صورت معیار حفظ مشتریان وفادار و بهبود روابط با مشتریان با وزن نرمال( ۳۱۳/۰)، معیار افزایش سهم بازار و فروش با وزن نرمال (۲۱۸/۰)، معیار کاهش هزینه ها با وزن نرمال (۱۹۹/۰)، معیار بهبود قابلیت های قیمت گذاری با وزن نرمال (۱۸۴/۰) و معیار مدیریت نقدینگی با وزن نرمال( ۰۸۶/۰) می باشد.

 

• • اولویت استراتژی ها در شرایط رکود اقتصادی بر اساس دیدگاه خبرگان:

 

بهترین استراتژی برای بقا در شرایط رکود اقتصادی با توجه به معیارهای شناسایی شده و درجه اهمّیت آن­ها و نیز با توجه به شکل(۴-۴) بدین صورت است که استراتژی تمرکز مجدد بر بازار محصول با وزن نرمال ۴۳۲/۰ از بیشترین اهمیت برخوردار است. استراتژی رهبری هزینه با وزن ۳۵/۰ در اولویت میانی قرار دارد. از سوی دیگری استراتژی کاهش با وزن ۲۱۶/۰ از کمترین اولویت برخوردار است.
به این ترتیب فرضیه پژوهش که یکسان بودن استراتژی های تمرکز مجدد بر محصول- بازار، رهبری هزینه و کاهش می باشد رد می شود.

۵-۴-بحث و نتیجه گیری

در مجموعه مطالعات مطرح شده در فصل دوّم،‌ همانطور که مشاهده شد محققانی چون رولاینز ( ۲۰۱۴)، بورل اتیدیس و ترین تافی لوپولوس (۲۰۱۴)، تنسی و همکاران ( ۲۰۱۳) ،‌‌ میچیل اسکات (۲۰۱۱)، رسولی (۲۰۱۱)، لاتام و براون (۲۰۱۱) ، کیتچینگ و همکاران (۲۰۱۱)،کیتچینگ و همکاران (۲۰۰۹)، لسم(۲۰۰۹) ،‌ بریتانی کسلر (۲۰۰۸)،‌ تان و سی(۲۰۰۴)، لیتنن(۲۰۰۰)، دیدی و وریس (۱۹۹۸)، حسینی و همکاران(۱۳۹۰)، معصوم زاده زواره(۱۳۹۰)، به شناسایی و بررسی استراتژی های بازاریابی شرکت ها در شرایط رکود اقتصادی پرداختند، اما پژوهش حاضر به شناسایی معیارهای موثر برای بقای شرکت های کوچک و متوسط در شرایط رکود اقتصادی و نیز به اولویت بندی استراتژی بازاریابی شرکت های کوچک و متوسط برای بقا در شرایط رکود اقتصادی بر اساس این معیارها با بهره گرفتن از روش FANP پرداخته است.
در مقایسه پژوهش حاضر با سایر پژوهش­های نامبرده می­توان گفت که این تحقیق نقاط ضعف تحقیقات گذشته را پوشش داده و با در نظر گرفتن معیارهای موثر بر بقا مدلی جامع برای شرکت­ها جهت انتخاب استراتژی بهینه در شرایط رکود ارائه نموده است. درصورتی که تحقیقات گذشته فقط به بررسی استراتژی ها در شرایط رکود اقتصادی پرداختند، اما این پژوهش علاوه بر شناسایی استراتژی ها در شرایط رکود اقتصادی به اولویت بندی آن ها نیز پرداخته است. بورل اتیدیس و ترین تافی لوپولوس (۲۰۱۴) به بررسی استراتژی بازاریابی شرکت های کوچک ومتوسط به منظور بقا در بحران پرداختند و ۵ عامل مهم باعث که بقای شرکت دردوران رکود می شود: فرایند مهندسی مجدد محصولات – تاکید بر مشتریان جدید- تثبیت قیمت و ادراک از قیمت گذاری در دروان بحران – رویکرد متفاوت به تامین کنندگان و مدیدیت اطلاعات سهامداران را معرفی نمودند.اما بعضی از معیارهای مهم مانند عناصر حفظ مشتریان وفادار را در نظر نگرفت و توضیح مشروحی از فرایند انتخاب استراتژی ارائه نداد. تحقیقات گذشته با بهره گرفتن از روش تجزیه و تحلیل آماری به شناسایی استراتژی ها اقدام نمودند اما در پژوهش آنان، به اقتضای نوع روش،‌ درجه استراتژی های شناسایی شده مشخص نگردید. تحقیق حاضر، ‌تمامی این کاستی­ها را پوشش داده است. این پژوهش که مبنای کارش را بر پژوهش رحمان سرشت و همکارن(۱۳۸۹) و کیتچینگ و همکاران(۲۰۰۹) قرار داده است و از لحاظ متدولوژی پژوهش با آن متفاوت است. در اینجا از روش از تکنیک ANP انجام شده است. روش ANP قادر است به طور همزمان معیارهای کمّی و کیفی را مدنظر قرار داده و با وجود روابط متقابل بین معیارها، ‌نتایج واقعی­تری را منعکس نماید.همچنین پژوهش حاضر از تکنیک ANP فازی استفاده نمود که با بهره گرفتن از مفاهیم فازی، عبارت­های کلامی را به صورت عبارت­هایی با زبان طبیعی و محاوره­ای بکار برده و به خبرگان اجازه داده تا تحلیل­های مناسب­تر و دقیق­تری بر روی موضوع تحقیق اعمال نمایند. در این تحقیق ضمن شناسایی معیارهای موثر بر بقای شرکت ها و استراتژی برای بقا،‌ مدلی برای ارزیابی و انتخاب استراتژی ارائه داده است که این امر باعث جامعیت پژوهش شده و اگر شرکتی قصد دارد معیارهایی را در انتخاب استراتژی برای بقا در شرایط رکودی مدنظر قرار دهد می ­تواند از مدل ارائه شده در این پژوهش، بهره گیرد.
نتایج پژوهش کیتچینگ و همکاران (۲۰۰۹)بیانگر این است که استراتژی نمونه کارها (سرمایه گذاری، کسب، اتحاد، توسعه محصول جدید)، استراتژی رشد (به عنوان مثال، تثبیت، خروج، راه اندازی محصولات جدید، ورود به بازارهای جدید)، استراتژی کسب و کار (به عنوان مثال، تمرکز هزینه، تمایز یا ترکیبی) و استراتژی تامین مالی (برای مثال، تغییر زمان بدهی، بالا بردن حقوق صاحبان سهام) برای بقا در شرایط رکود اقتصادی مناسب است. در پژوهش رحمان سرشت و همکاران(۱۳۸۹) نیز مشابه پژوهش حاضر،‌ استراتژی های رهبری هزینه، تمرکز مجددبر محصول- بازار برای بقا در شرایط رکودی معرفی شدند. در پژوهش حاضر علاوه این استراتژی ها، استراتژی کاهش نیز بعنوان کمک کننده به بقا در شرایط رکود اقتصادی معرفی شد. و استراتژی تمرکز مجدد بر محصول بازار مهمترین استراتژی برای بقا در رکود می باشد و به ترتیب استراتژی رهبری هزینه و کاهش در اولویت های بعدی قرار دارند. همچنین معیارهای موثر بر بقا در شرایط رکود اقتصادی به ترتیب حفظ مشتریان وفادار و بهبود روابط با مشتریان ، افزایش سهم بازار و فروش، کاهش هزینه ها، بهبود قابلیت های قیمت گذاری و معیار مدیریت نقدینگی می باشد.

۵-۵-پیشنهادهای پژوهش

در این قسمت ابتدا پیشنهاد های مستخرج از تجزیه و تحلیل ها و سپس پیشنهاد هایی برای تحقیقات آتی ارائه شده است. بر اساس نتایج حاصل از مصاحبه و تجزیه و تحلیل داده ها، به منظور بقای شرکت ها در شرایط رکو اقتصادی پیشنهاد های زیر ارائه می شود؛

۵-۵-۱-پیشنهاد های برخاسته از پژوهش

همانطور که در نمودار(۴-۱)آمده است مهمترین عنصر در راستای بقای شرکت ها ،‌ معیار حفظ مشتریان وفادار و بهبود روابط با مشتریان با وزن نرمال (۳۱۳/۰) بوده و معیار افزایش سهم بازار و فروش با وزن نرمال (۲۱۸/۰‌) در رتبه دوم، معیار کاهش هزینه ها با وزن نرمال (۱۹۹/۰) در رتبه سوم، ‌معیار بهبود قابلیت های قیمت گذاری با وزن نرمال (۱۸۴/۰)در رتبه چهارم، معیار مدیریت نقدینگی با وزن نرمال( ۰۸۶/۰) در رتبه پنجم است. لذا به مدیران پیشنهاد می­ شود جهت بقای شرکت در شرایط رکودی، با توجه به رتبه بندی انجام شده در ابتدا باید با بالابردن کیفیت محصولا ت وایجاد خدمات و ضمانت نامه های پس از فروش و امتیازات خاص برای اینگونه مشتریان، وفادرای مشتریان خود را افزایش دهند و روابط خود را با مشتریان بهبود بخشند. درگام بعدی می توانند با گرفتن سهم بازار رقبای ضعیف و عملیات پیشبردی همچون تشویق مصرف کنندگان از طریق نمونه مجانی، کوپن های تخفیفی، حراج جایزه هایی برای خرید سهم بازار و فروش خود را برای کوتاه مدت افزایش داد. همچنین با کاهش هزینه ها از طریق خرید مواد اولیه ارزانتر و صرفه جویی در مقیاس، قیمت محصولات را کاهش داده به گونه ای که کیفیت محصولات حفظ گردد و شرایط متنوعی برای پرداخت در نظر گرفته شود و برای مدیریت نقدینگی در شرکت نیز میتوان از طریق فروش دارایی های غیرعملیاتی و مدیریت وام و اعتبارات بر نقدینگی شرکت افزود.
باتوجه به اینکه راهبرد تمرکز مجدد بر محصول- بازار در رتبه اول قرار گرفت، پیشنهاد می شود شرکت های واقع در راهبرد تغییر در عرضه محصول، به ویژه با هدف توسعه موفقیت آمیز محصول جدید را اجرا کنند. همچنین انتخاب موفق روش ورود به بازار بر بقای شرکت واقع در رکود وحتی بر بهبود عملکرد آن تاثیر می گذارد. بنابراین پیشنهاد میشود که شرکت های واقع در رکود با انتخاب دقیق بازار جدید و خلاص شدن از بازارهای زیان ده، فرصت تجاری بهتری را برای ورود به بازارهای جدید و همچنین با رهایی از بازارهای زیان آور زمینه افزایش کارایی را فراهم کند.
با توجه به اینکه راهبرد کاهش هزینه در رتبه دوم قرار دارد. این راهبرد در مراحل ابتدایی ایجاد رکود منجر به افزایش فروش و سهم بازار و نیز بهبود کارایی شرکت می شود. بنابراین پیشنهاد می شودکه شرکت های دچار راهبردهایی کاهش تعداد کارمندان و کاهش حقوق که منجر به کاهش هزینه نیروی کار می شود، کاهش هزینه های مواد اولیه و هزینه های بالاسری را به منظور توقف رکود در شرکت اجرا کنند ولی در مرحله بهبود آن را ادامه ندهند.
با توجه به اینکه استراتژی کاهش در رتبه سوم قرار گرفت این استراتژی برای ایجاد نقدینگی برای شرکت در زمانی که به شدت به پول نقد مورد نیاز است بکار گرفته می شود بنابراین پیشنهاد می شود شرکت های بحران زده در حالی که مازاد بلااستفاده دارایی ها را از سر باز کنند، بطور همزمان کارایی در سطح عملیاتی و به کار گیری دارایی ها را بهبود بخشند.

۵-۵-۲-پیشنهادات جانبی

شرکت هایی که با بحران در دروان رکود مواجه می شوند در صورتی که می خواهند هر چه سریعتر ازرکود خارج شده و بقا داشته باشند باید ابتدا از از شرایط و ویژگی های رکود اقتصادی و تغییرات رفتار مصرف کنندگان اطلاعاتی بدست آورند و بعد راهبردهای کارایی محوری ،کاهش هزینه و کاهش دارایی عملیاتی به اجرا درآورند و سپس راهبردهای اثر بخش محوری مانند تغییر در محصول و تغییر در بازار را دنبال کنند.
تعامل خوب با دولت، سهامداران، بانک ها و عرضه کنندگان و تقویت سامانه ها و رویه های مدیریتی می تواند احتمال موفقیت شرکت های بحران زده را تقویت کند.
با توجه به اینکه دولت در سایر کشورهای جهان در شرایط رکود اقتصادی سیاست ها و حمایت هایی در جهت بقا و احیای شرکت های بحران زده انجام می دهد، مسولان دولتی با الگو برداری از تجارب موفق این کشورها به بقای شرکت های بحران زده کشور کمک نمایند. بطور مثال در کشورهای مالزی و اندونزی دولت کمیته تجدید ساختار بدهی را تشکیل داد و در آن بدهی شرکت های بحران زده به سیستم بانکی مورد نظر تجدید نظر قرار می گیرد و با باز پرداخت بدهی این گونه شرکت ها با مدارا و ارفاق برخوردار می شود. یا اینکه دولت می تواند با کمک به تشکیل انجمن مدیریت بقا و احیا به فعالین حوزه بقا و بهبود شرکت های بحران زده، از جمله دانشگاهیان، مدیران و مشاوران برای هم اندیشی در مورد مدیریت بقا و احیا کمک کند.
تعدیل ساختار بدهی ممکن است منجر به افزایش یا کاهش نسبت بدهی در ساختار سرمایه شرکت شود، استقراض نقدینگی را بهبود می بخشد و انگیزه لازم برای انجام اقدامات اصلاحی را در مدیریت ایجاد می کند. شرکت های بحران زده ای که افت عملکرد شدید را تجربه می کنند به سختی به منابع اعتباری دسترسی پیدا می کنند و موسسات مالی و اعتباری رغبتی به پرداخت وام به آنها ندارند. چنین شرکت هایی برای کاهش فضار آنی تعهدات مالی، برای تغییر تاریخ سررسید و تقسیط دیون معوقه با بستانکاران به مذاکره مجدد می پردازند. اگر شرایط بنگاه استقراض و تجدید ساختار دیون را ندارد تامین سرمایه از طریق فروش سهام ضروری به نظر می رسد. در بعضی شرایط تجدید ساختار از طریق سهام پیش نیاز تجدید ساختار بدهی است، یکی دیگر از روش های تجدید ساختار دیون حذف تخصیص پاداش به سهامداران است. از این طریق، سرمایه داخلی برای عملیات داخلی شرکت حفظ می شود.

۵-۵-۳-پیشنهاد به پژوهشگران آتی

اکثر پژوهش هایی که در حوزه رکود و بقا در آن صورت گرفته در مورد شرکت های بخش خصوصی بوده است و کمتر به فرایند بقا در رکود اقتصادی در سازمان های عمومی پرداخته اند. باتوجه به تفاوت هایی که سازمان های عمومی و خصوصی دارند از لحاظ محیط خارجی جو و اتمسفر داخلی پیشنهاد می شود محققان آتی میزان امکان پذیری و قابلیت اجرای راهبردهای بقا در شرایط رکود اقتصادی در سازمان های دولتی و مدل مناسب برای خروج از رکود را مورد بررسی قرار دهند.
نوع صنعت ممکن است که در رابطه بین استراتژی های شرکت و بقا در شرایط رکود به عنوان متغیر تعدیل گر موثر باشد، پیشنهاد می شود که محققان آتی با کنترل کردن متغیر نوع صنعت رابطه بین استراتژی های شرکت و بقا در شرایط رکودی را مورد آزمون قرار دهند.
رتبه بندی استراتژی ها با استفاده سایر روشها مانند FVIKOR و TOPSISبه منظور یافتن بهترین استراتژی برای بقا در شرایط رکو داقتصادی.
شناسایی معیارهای موثر بر بقای شرکت ها در شرایط رکود اقتصادی و رتبه بندی استراتژی ها در صنعت خاص و در محدوده زمانی دیگر.
انجام پژوهشهایی با عنوان شناسایی استراتژی بازاریابی برای بقای شرکت ها در دوره تورم، یا در دوره رکود تورمی. برای انجام این گونه پژوهشها بایستی به شناسایی دوره تورم پرداخت که کشور ما نیزکما بیش آن روبرو بوده است.
انجام پژوهشهایی در زمینه بررسی رفتار مشتریان و مصرف کنندگان در دوران رکود اقتصادی

۵-۶-محدودیت های پژوهش

هیچ مطالعه و پژوهشی، خالی از محدودیت و مانع نیست. در این مطالعه نیز، محدودیت هایی، وجود داشته است که در ادامه به برخی از آن ها اشاره می شود؛
در حالت کلی، راهبرد و مفاهیم راهبردی، مفاهیم انتزاعی و ذهنی هستند و به آینده و چشم انداز سازمان بر می گردند. به همین دلیل، در بسیاری از مواقع، جدا کردن مرز بین واقعیت و خیال دشوار می شود، به نظر می رسد در این پژوهش باید این نکته را مد نظر قرار داد که به احتمال زیاد، مدیران ارشد شرکت های مورد بررسی در پاسخگویی به سوالات نتوانسته باشند به طور کامل از پیش فرض های ذهنی خود رهایی یابند در نتیجه چیزهایی را به عنوان واقعیت موجود بیان کرده باشند که تنها ادراک مثبتی از آن، در ذهنشان وجود داشته است. استفاده محقق از روش کمی و کیفی به دلیل کاستن از این ادراکات ذهنی بوده است، با این وجود، این امر را باید یکی از محدودیت های تحقیق دانست.
با توجه به اینکه جامعه آماری پژوهش خبرگان شرکت های کوچک و متوسط شهرک های صنعتی استان مازندارن بوده اند لذا در تعمیم یافته های این پژوهش به سایر سازمان ها و موسسات باید احتیاط کرد. علاوه بر این، محدودیت تعداد جامعه آماری و به تبع آن، پایین بودن حجم نمونه تحقیق نیز، تعمیم این نتایج را با احتیاط همراه می سازد.
ارز ش ها، ادراکات، ذهنیات، تصورات، علایق، آگاهی و خصوصیات و دانش پژوهشگر و سایر ویژگی های شخصی او مانند قدرت تعامل با دیگران و … در ارتباط با دیگران و تحلیل اثر می گذارد. این تحقیق نیز از این اثرات در امان نیست و دانسته ها و علایق محقق بر این تحقیق نیز اثر داشته است که این اثرات را باید از محدودیت های تحقیق بر شمرد.
زیاد بودن تعدادمعیارها و زیر معیار های مورد بررسی در این تحقیق، تعداد سوالات پرسشنامه را افزایش داد و نوع خاص پرسش نامه پژوهش نیز، باعث می شدافراد برای پاسخ دادن به تامل و تفکر بیشتری نیاز داشته باشند. این موضوع، در برخی موارد، سبب شد پاسخگویان با دقت کامل به سوالات پاسخ ندهند، و محقق را در برخی موارد به مصاحبه های تکمیلی و صرف وقت بیشتر برای رفع این مساله وادار ساخت.
در کنار محدودیت ها بد نیست به موانع و مشکلات اجرایی تحقیق اشاره شود. از آنجاکه پاسخگویان به سوالات پژوهش، اعضای هیئت مدیره و مدیران ارشد شرکت های شهرک هی صنعتی استان مازندران بودند، جمع آوری اطلاعات به فرآیندی زمانبر تبدیل شد. علاوه بر این جلب همکاری این عزیزان نیز کاری دشوار بود که محدودیت های زمانی پژوهش را بیشتر کرد، برخی از مدیر عاملان شرکت به دلایلی چون اجازه ندادن سیاست های شرکت برای مشارکت در تحقیقات، مشغله زیاد و عدم تمایل در پژوهش مشارکت نکردند یا به سختی به انجام مصاحبه رضایت دادند.در نتیجه محقق نتوانست رکود را در دوسال گذشته در شرکت تست نماید و با توجه به گفته مدیران به رکود پی برد.

منابع و مأخذ

منابع فارسی
اصغرپور, محمدجواد. (۱۳۸۹). تصمیم گیری های چند معیاره . تهران: موسسه انتشارات دانشگاه تهران .
اعرابی, محمد و رضوانی, رضا. (۱۳۸۷). استراتژی بازاریابی (چاپ اول). تهران: انتشارات انیستیتو ایزایران.
امیری , الهه. (۱۳۸۹, آذر و دی). ۵ گام برای افزایش فروش در دوران رکود. فصلنامه توسعه مهندسی بازار(۸).
ایراندوست, منصور. (۱۳۹۲). الگوی رابطه بین راهبردهای احیا و عملکرد شرکت در شرایط رکود اقتصادی. پایان نامه منتشر نشده کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده مدیریت و حسابداری،گروه مدیریت بازرگانی.

تهاجمات فرهـنگی اجانب در طول تاریـخ، علیه مذاهب حقه و مقـدسات و ارکان اعتقـادی جوامع
دینی و شخصیت های دینی وملی و مذهبی جهان سوم از طریق تلقین اندیشه های شوم و افکار زهرآگین آنان صورت می گیرد. معاویه ی ملعون با تلقین اکاذیب به مردم شام آن چنان آنان را علیه حضرت امیر المومنین علی (ع) بسیج نمود که توانست به کمک آن ها جنگ بزرگی را در مقابل سپاهیان حضرت در صفین به راه انداخته و بیش از یکصد هزار مسلمان را به خاک و خون بکشد، تبلیغات مسموم و دور از واقع مزدوران او، مردم را علناً و عملاً در مقابل حضرت علی (ع) قرار داده بود به طوری که با لعن و ناسزا و دشنام به ساحت مقدس آن بزرگوار، به خیال خود به خدا تقرب می جستند.
مربی می تواند با توجه به تأثیر زیاد تلقین به ویژه بر روی کودکان و نوجوانان، از این روش جهت آموزش ارزش ها و تحکیم جایگاه مثبت آن ها در اذهان متربیان استفاده نماید و همچنین با بهره گرفتن از تلقینِ مناسب ،ضد ارزش ها رادر ذهنیت آن ها منسوخ و نابود سازد.
۶-۳-۲-۲۷٫روش فراگیر :
کایرس چن بام^[۱۸]( ۱۹۹۲) معتقد است که ما همه، خواسته یا ناخواسته در برابر انتخاب های سخت و
دشواری قرار می گیریم که حتی موفق ترین تلقین های آموخته شده (از طریق روش سنتی یا تلقینی) هم نمی توانند به ما در حل آن ها یاری رسانند، انتخاب های ارزشی و بروز معضلات اخلاقی خاصی درباره ی دوستان، خانواده، مواد مخدر،مواد الکلی، مسائل جنسی و سایر مسائلی که دانش آموزان، به ویژه دانش آموزانِ مقطع متوسطه با آن مواجه هستند را نمی توان صرفاً با کمک تلقین ها و مدل سازی های آموخته شده بر طرف نمود.
پس یک مادر ، پدر یا مربی بایستی چه کاری انجام دهد؟
«کایرس چن بام» معتقـد است که در ایـن طـور مواقع ،« راه حل » دور انداختـن تجـربیات قدیمی
نیست ؛بلکه بایستی روش جدیدی برای حل مشکلات پیدا کنیم. وی می گوید: هر دو روش قدیمی و روش های جدید آموزش ارزش ها و اخلاقیات وجود دارد، پس چرا ما بهترین عناصر هر یک را نمی گیریم و آن ها را سنتز نمی کنیم و بهبود نمی بخشیم؟

«کایرس چن بام» با ترکیب عناصر مثبت روش قدیمی و روش های جدید روش جدیدی به نام روش فراگیر را پیشنهاد می دهد.
این روش تلفیقی از دو روش محافظه کارانه و روش های مترقی است.
روش محافظه کارانه همان روش تلقین یا مدل سازی است که توسط بزرگسالان بویژه پدر و مادر صورت می گیرد و در آن از تکنیک خاصی استفاده نمی شود وروش ها ی مترقی و پیش رونده روش هایی هستند که در آن ها به متربیان کمک می کنیم که خودشان فکر کنند و تصمیم بگیرند.
«کایرس چـن بام »معتقـد است که وقـت آن رسیـده تا بچـه های ما، خودشـان به نتیجـه ی اخلاقی
برسند، وقت آن است که الگو بگیرند و در عین حال به سخن عقلشان گوش دهند، بپرسند و تصمیم بگیرند و عمل کنند؛ اما چگونه و چه موقع؟
چگونه می توان انتخاب موثری داشت؟درست است که تلقین و مدلسازی صحیح، امر آموزش ارزش ها را تسهیل می بخشد؛ اما وقت آن است که خود تصمیم بگیرند.
این روش(روش فراگیر) در محتوا کامل است یعنی شامل همه ی موضوعات مربوط به روش ها می باشد (از انتخاب شخصی تا سوالات و موضوعات اخلاقی).
روش فراگیر، در« روش» هم جامع است؛ یعنی شامل تلقین و مدلسازی ارزش ها ، به همراه آماده کردن فـرد برای استقـلال با تأکید بر اخـذ تصمیم مسئولانه و منطقی و سایر مـهـارت های زنـدگی
می باشد.
وی معتقد است که صرفاً نبایستی از شیوه های پاداش و تنبیه جهت تقویت ارزش های خوب و نابود کردن ضد ارزش ها اجرا کنیم ؛بلکه به آن ها یاد دهیم با انجام اعمال مراقبتی (یعنی جوانان مراقب همدیگر باشند و از انجام اعمال خلاف یکدیگر ممانعت بورزند و نسبت به همدیگر بی رحم نباشند ) وبا پروژه های خدمـات جمعی و همچنین تدارک ملاقات هایی با افـراد ارزشمند
جامعه، قادر شوند تا خود، حس رضایت را تجربه کنند.
در روش فـراگیر ، متربیـان به سمت ایـجـاد و صـدور رفتارهـای اخـلاقی سـوق داده می شوند و یـاد می گیرند در جایی که تقلین ها و مدل سازی ها کمکی به رفع مشکل نمی کند ،باید خود قضاوت کنند و تصمیم بگیرد.
به آن ها یاد دهیم که عـلاوه بر به کار بـردن روش «نه گفتن» روش «بله گفتن» را نیز به کـار بـبرند.
«نه گفتن» به سیگار، مواد مخدر، انحراف جنسی، مواد الکلی، تقلب و سایر رذایل اخلاقی امری بسیار پسندیـده است؛ اما صرفِ «نه گفتن کافـی نیست؛ بلکه باید به آن ها آموزش دهیم که به شیوه ی سالمِ زندگی، جواب مثبت دهند. به حضور در زیارتگاه ها، مساجد، مکان های سالم تفریحی، ورزشی و مراسم مذهبی، «بله» بگویند. بایستی با تحلیل و قضاوت منطقی ،تصمیم درست را اتخاذ کنند. دیر یا زود جوانان ما به دنبال موقعیت هایی هستند که نیاز داشته باشند خودشان تصمیم بگیرند. این فوق العاده است .باید تلقین و مدلسازی آن ها را پرورش دهیم تا محتاط، مراقب و افرادی آبرومند ومؤدب باشند وهمچنین به آن ها بیاموزیم که با سنجیدنِ همه ی جوانب و تحلیل مسائل،باقضاوت و استدلال منطقی و معقولانه، موضعی محکم را در رابطه با مقوله ی ارزش ها اتخاذ کنند. در این روش به متربیان می آموزیم که آزاد باشند و در کنار این آزادی تصمیمات منطقی و عاقلانه اتخاذ کنند.
۶-۳-۲-۲۸٫روش قرار گرفتن در محیط ارزشی:
یکی از روش های مناسب جهت آموزش، ارزش ها قرار گرفتن متربیان در محیط های ارزشی است. بِیلی^[۱۹]( ۲۰۰۴ :۱۰ )محیط را که اعم از محیط طبیعی و محیطی که توسط بشر ساخته می شود و همچنین روابط حاکم میان افراد به عنوان یک عامل مهم برای رشد و شکوفایی خودو دیگران و ساختن یک جامعه خوب می داند.
محیط بیرون تأثیر زیادی در انواع آموزشی ها دارد. و به طور اخص، می تواند تأثیر بسزایی در آموزش اخلاق داشته باشد. بسیاری از کارشناسان تربیتی معتقدند که محیط بیرون ،عامل مهمی در ساخت و تکمیل شخصیت افراد می باشد. وی همچنین به محیط های هنری ،و شعر و شاعری اشاره می کند و از تأثیر زیاد آن ها در آموزش اخلاق نام می برد (کارر^[۲۰]، ۲۰۰۴) .
هایدون^[۲۱] (۲۰۰۴ :۱۱۶)معتقد است در این که محیط ها با هم متفاوتند جای بحثی نیست مثلا محیط یخبندان جنوب با محیط مرکز لندن متفاوت است ؛اما نکته قابل توجه این است که محیط ها از هم مجزا نیستند و بر هم اثر می گذارند. مثلاتغییرات اقیانوس جنوبی از طریق جریان آب و هوایی اقیانوس بر آب و هوای اروپای شمالی اثر می گذارد و انتشار گاز دی اکسید کربن در آن منطقه سهم به سزایی در ایجاد گاز های گلخانه ای و در نتیجه گرم شدن زمین دارد که بر قطب جنوب اثر می گذارد. (البته ذکر مثال مربوط به شرایط آب و هایی تنها یکی از جنبه های محیطی است).
هر کدام از محیط های اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و سیاسی به نوعی در بردارنده ی ارزش های خاصی می باشد. مربی می تواند با فراهم نمودن شرایطی جهت حضور متربیان درمحیط هایی همچون مساجد، زیارتگاه ها، مراسم مذهبی و اجتماعی و مکان های فرهنگی و تاریخی، ارزش های مقتضی موجود در این مکان ها را به شیوه ای ملموس، به آن ها آموزش دهد.
به طور مثال مربی می تواند با حضور متربیان در بارگاه ملکوتی حضرت علی ابن موسی الرضا (ع) درباره ی شخصیت و منش والای آن حضرت و نحوه ی زندگی و فضائل اخلاقی ایشان و همچنین تلاش هایی که آن حضرت به انحناء مختلف در جهت مبارزه با ضد ارزش های حاکم بر زمان خویش انجام دادند و درنهایت در این راه به شهادت رسیدند،سخنان مفصلی را بیان کند.
حضور در چنین مکان های باعث ارتقاء روحیه اخلاقی ومعنوی گشته و متربی با خلوص بیشتری به درک مسائل و فضایل نائل می آید.
۶-۳-۲-۲۹٫روش همدلی : زمانی که انسان خود را به جای دیگران احساس کند، هرگز به آن ها ظلم نمی کند و به گفته ی مولای متقیان حضرت علی (ع) آن چه را که بر خود نمی پسندد بر دیگران هم نمی پسندد و عمل به این اصل موجب می شود که انسان هرگزگامی از
فراتـر از حدود ارزش ها بـر ندارد و دچـار تخطـی در ورود به محـدوده ضـد ارزش ها و رذائـل
نگردد. ایشان در نامه ی ۳۱ می فرمایند:
«این پسرم! نفس خود را میزان میان خود و دیگران قرار ده، پس آن چه را که برای خود دوست داری برای دیگران نیز دوست بدار، و آنچه را که برای خود نمی پسندی برای دیگران نیز مپسند، ستم روا مدار، آن گونه که دوست نداری به تو ستم شود. نیکوکار باش، آن گونه که دوست داری به تو نیکی کنند، و آن چه را که برای دیگران زشت می داری برای خود نیز زشت بشمار، و چیزی را برای مردم رضایت بده که برای خود می پسندی.»
بِیلی^[۲۲](۲۰۰۴: ۱۱) معتقد است که« توسعه یکدلی» جزء ضروری، در آموزش ارزش ها به شمار می آید. یکدلی و همدلی نه تنها باعث افزایش درک و فهم ما از دیگران شده و آستانه ی تحمل ما را نسبت به آن ها بالا می برد، بلکه به عنوان انگیزه ی اصلی عمل ما نیز محسوب می شود.
عقلانیت و یکدلی و عمل باید در یک راستا باشند ممکن است که عقلانیت و یکدلی تنها منجر به «انگیزه ی انجام عمل »گردد که در این صورت می توان گفت همچنان بین عقلانیت، یکدلی و عمل، فاصله وجود دارد، یعنی ممکن است فرد درک کاملی از یک مشکل داشته باشد و با دیگران هم ا حساس همدلی و یکدلی کند؛ اما اقدامی برای دیگران انجام ندهد؛ زیرا ممکن است افرادچنین احساس کنند که قادر به انجام عمل نیستند. می توان گفت که قسمت عمده ی انگیزه ی عمل در احترام به نفس فرد قرار دارد.منظور از اعتماد به نفس این است که افراد خودشان را چگونه می بینند و چگونه با خود رفتار می کنند. کسانی که دارای احترام به نفس پایینی هستند احساس عدم امنیت و احساس عدم دوست داشته شدن می کنند و معمولاً آخرین کسانی هستند که به دیگران کمک می کنند پس احترام به نفس و توانمند سازی فرآیندهایی هستند که شدیداً به هم مرتبط هستند ؛لذا می توان گفت که یکی از پیش نیازهای آموزش ارزش ها این است که متربیان احساس امنیت و اعتماد کرده و احساس کنند که می توانند به دیگران کمک کنند. ایجاد همدلی و در نتیجه افزایش حس مشارکت به متربیان موجب افزایش یادگیری می شود.
دی ویلیامز، سی یانچار و سی جنسن^[۲۳]( ۲۰۰۳: ۲۷و ۲۵) معتقد اند که تدارک برنامه های مشارکتی وحس همدلی ،میل و علاقه به یادگیری را افزایش می دهد. قرار گرفتن در محیط های واقعی و طبیعی و ایجاد گروه های مشارکتی و همدلی منجر به افزایش یادگیری می شود.بدین ترتیب که متربیان عضو یک گروه می شوند، مسئولیت هایی را قبول می کنند، از روی صداقت کارهایشان را انجام دهند و به دیگران کمک می کنند و به همین نسبت دیگران هم، به آن ها کمک می کنند. دانش آموزان تجربیاتی را کسب می کنند. آن ها در یادگیری خود و در یادگیری دیگران مؤثرندویکدیگر را به رعایت اصول اخلاقی دعوت می کنند. دانش آموزان زندگی واقعی را لمس می کنند ،مثل دیگران بحث می کنند، تجربه می کنندوهمکاری وخدمات رسانی را یاد می گیرند. آن ها می توانند گروه های بازی تربیت دهند، با هم مسابقه بدهند، غذا درست کنند و … این تجربیات، ارزش هایی چون همکاری، احساس، مسئولیت، احترام به خودو ارج نهادن به طبیعت را افزایش می دهد و این مستلزم همکاری در محیط های طبیعی است. مربی با ایجاد چنین شرایطی می تواند ارزش های بسیاری را از طریق تجربه ی عملی به همراه مشارکت و همدلی به متربیان آموزش دهد.
ایجاد همدلی به دو طریق ممکن امکان پذیر است:
۱- ایجاد زمینه ی مشارکت برای کسب تجربه ی عملی در حیطه ی ارزش ها
۲- قرار دادن خود به جای دیگران
۶-۳-۲-۳۰٫روش توضیح و تبیین ارزش ها :
یکی از رایج ترین روش های آموزش ارزش ها، توضیح و تبیین آن هاست. متربی در صورتی می تواند به ارزش ها عمل کرده و از ضد ارزش ها دوری بجوید که آن ها را به خوبی بشناسد و قادر به تمایز میان آن ها باشد.
خسروی و باقری( ۱۳۸۷: ۹۲) معتقد است که پیش فرض این روش آن است که یکی از دلایل روی نیاوردن افراد به رفتار اخلاقی و درونی نشدن ارزش ها، نداشتن تصور روشنی از رفتارهای اخلاقی و مزایا و معیارهای آن است. به عبارت دیگر، افراد مرزهای مخدوشی را که بین فضیلت ها و رذیلت ها وجود دارد به خوبی تشخیص نمی دهند و به این ترتیب تصور درستی از رفتارها ندارند .مقصود از این روش آن است که بتوانیم در مورد رفتارهای اخلاقی و غیر اخلاقی داوری صحیح را افزایش دهیم. هر گاه فرد برداشتِ مناسبی از رفتار اخلاقی داشت، یکی از زمینه های درونی شدن فراهم شده است. وی معتقد است که به طور مثال مربی بایستی مرز های میان ریاکاری و ابزار خود، ترس و تواضع، گستاخی و شجاعت ، هوس بازی و عشق و … را برای شاگرد بیان کند.
۶-۳-۲-۳۱٫روش بیان معیارها:
زمانی که معیارها و حدود و مرزها مشخص باشند، تخطی از این معیارها- به راحتی - خطای مرتکب شده را بـارز می نـماید. بیـان مـعیارها به فرد کمک می کند تـا مسیر حرکت را بـه راحتی
شناختـه و از آن خارج نشود. مـعیارها به عنوان میزان و ملاکی برای سنجش عمل به شمار می آیند
که براساس آن ها ارزشمند بودن یانبودن عملی ،مشخص می گردد.
در سوره ی مبارکه رعد آیه ۲۸ می فرماید: آگاه شوید که تنها یاد خدا آرام بخش دلهاست.
در سوره ی مبارکه ابراهیم آیه ۱۱ می فرماید: مؤمنان باید در هر حال به خدا توکل کنید.

همه تعاریفی که گفته شد و بسیاری از تعاریف دیگر که در این مجال ذکر نشده اند علیرغم تفاوتها دارای یک مفهوم مرکزی و مشترک هستند و آن اینکه فرهنگ سازمان مجموعه ای از سیستم های اشتراک مفاهیم و ارزش گذاری سازمانی است که هم به رفتارها و نگرشهای اعضای سازمان شکل می دهند وهم خروجی های تکنولوژیک سازمان و عملکرد کلی سازمان را کنترل می کنند.
گروهی از صاحبنظران، به درستی بر این گمانند اگر قرار باشد در یک سازمان معین دگرگونیهای پایدار پدید آید، فرهنگ آن سازمان باید دستخوش دگرگونی شود وبا دگرگونیهای سراسری سازمان سازگار آید. به عبارت دیگر، کامیابی و شکست سازمانها را باید در فرهنگ آنها جستجو کرد. فرهنگ ، ماهیت ، ذات ، شخصیت و هویت سازمانی را تشکیل می دهد فرهنگ سازمانی در هر سازمان، منحصر به فرد بوده و از ابعاد عینی و ذهنی تشکیل می شود و با سنت و طبیعت عقاید و انتظارات مشترک درباره زندگی سازمانی، ارتباط دارد.
گوردون معتقد است، شکل گیری فرهنگ نه یک اتفاق تصادفی است و نه عملی وابسته به تنها یکی از بنیان گذاران و یا رهبران فعلی سازمان بلکه تا حد قابل توجهی، یک واکنش درونی سازمان به ضرورتهای بیرونی است. به زبان ساده به نظر وی فرهنگ سازمان ، محصول موفقیت سازمان در سازگاری آن با محیط و در نتیجه ، مقاومت آن در برابر تغییرات است (شیرد و همکاران، ۲۰۰۷). ازاین رو تغییر فرهنگ در بلند مدت و بسیار سخت روی می دهد .
«چستر بارنارد^[۴۵]» در نوشته گرانبهای خود به سازمان غیر رسمی؛ با آنچه امروز بخشی پنهان و پوشیده کوه یخ سازمانی یا فرهنگ آن خوانده می شود به عنوان یک ضرورت برای عمل کامیاب سازمان رسمی اشاره کرده است. از این رو ، می توان گفت فرهنگ در یک سازمان همانند شخصیت در یک انسان است.(فخیمی، ۱۳۷۹)

نظام غیر رسمی بخش یا قلمرو پوشیده و سرکوبی شده زندگی سازمانی است و نظام غیر رسمی، بخشی پنهان «کوه یخ سازمانی» است که در شکل )۲-۱) نشان داده شده است.
جنبه های غیررسمی:(ناآشکار)
نگرشها ، ارزشها ، احساسها، میانکنشها، هنجارها،بیم ها ، آرزوها، سنتها، عادات ، افسانه ها ، داستانها و …..
جنبه های رسمی:(آشکار)
اهداف ، فن شناسیها، ساختار ، مهارتها
منابع مالی ، قوانین و مقررات و…..
شکل۲-۱ کوه یخ سازمانی
طوسی ، ۱۳۷۲.
فرهنگ در یک سازمان، نقش شخصیت در یک فرد را ایفا می کند فرهنگ پنهان است اما قدرت ایجاد مفاهیم و جهت دهی حرکتها را دارد. در بسیاری از نظریه ها این شخصیت سازمانی به فرهنگ سازمانی ارجاع می شود که به عنوان سیستم اشتراک معانی و باورها و ارزشهایی مطرح می شوند که در نهایت رفتار کارکنان را شکل می دهد.
فرهنگ الگویی از باورها، سمبل ها، افسانه ها و عملکردهای روزمره ای است که در همه سازمان ها انجام می شود همه این ها با هم فرهنگ را می سازند. لذا فرهنگ یک متغیر ساده و قابل تفکیک از کل سازمان نیست . فرهنگ هر سازمان خود آن سازمان است.
دنیسون عقیده دارد فرهنگ سازمانی به ارزشهای اساسی، باورها و اصولی ارجاع می شود که همچون شالوده ای محکم به نظام مدیریتی خدمت می کنند. علاوه بر آن ، هم ارزشها و باورها و هم نظام مدیریتی، باعث تقویت آن اصول اولیه می گردند. این اصول وارزش ها ماندگارند؛ زیرا برای اعضای سازمان، حاوی معانی و مفاهیم خاصی هستند. وی معتقد است که پیام وبرداشت فرهنگ سازمانی به طور نزدیکی با استراتژیهای سازمانی مرتبط هستند و تأثیر بسیار زیادی بر افرادی که در سازمان کار می کنند، دارند. دنیسون بیان می دارد، فرهنگ به آسانی قابل رویت و تماس نیست؛ اما به گونه ای با اهمیت، افراد سازمان آن را به خوبی می شناسند و قانون فرهنگ از هر قانون دیگری قوی تر است. در بسیاری از سازمانها این مهمترین پیام و برداشت از فرهنگ است (دنیسون، ۲۰۰۸).
۲-۶ منشأ فرهنگ سازمانی
محتوای فرهنگ سازمان از سه منبع سرچشمه می گیرد:
۱- بنیانگذاران، رهبران و کارکنان سازمان هنگامی که به سازمان می پیوندند الگویی از فرضیات را با خود می آورند. این فرضیات غالبا به تجربه این افراد در فرهنگ ملی، منطقه ای، قومی، مذهبی، شغلی و اجتماعات فرضیه ای بستگی دارد.
۲- تأثیر محیط سازمان به طور عام و محیط طبیعت به طور خاص. برای مثال سازمانهای مربوط به صنایع که تغییر تکنولوژی سریع در آنها حاکم است. مثل سازمانهای کامپیوتری و الکترونیک، معمولاً فرهنگی دارند که به نوآوری بها می دهند.
۳- راه حلهای مسایل اساسی فراروی سازمان، فرضیات مشترکی را قالب بندی می کنند.
با توجه به مطالب فوق، می توان چارچوبی مطابق با جدول (۲-۲) برای فرهنگ سازمانی در نظر گرفت که در ادامه به توضیح هر یک از بخشهای آن پرداخته شده است .
جدول ۲-۲ چارچوب فرهنگ سازمانی

 

*سمبلهای مشترک * مفروضات مشترک *زبان مشترک * ارزشهای مشترک * حکایات مشترک * هنجارها و جامعه پذیری * عملیات مشترک

* جامعه * صنعت

مقیمی ، ۱۳۸۵
فرهنگ کلان^[۴۶] : ترکیبی از مفروضات و ارزشهای جامعه و صنعت که سازمان (یا یکی از بخشهای آن) در آن محیط عمل می کنند.
مفروضات مشترک^[۴۷]: مفروضات مشترک شامل موارد زیر است:
۱) تفکرات و باورهای افراد در مورد خود و دیگران (به عنوان نمونه به منافع خود در مقابل منافع عموم)
۲) روابط اعضا با دیگران (به عنوان نمونه ، رقابت یا همکاری)
۳) روابط سازمانی با محیط (به عنوان نمونه غلبه بر آن، مشارکت و…)
۴) گرایش زمانی (آینده، حال، گذشته ) و…
ارزشهای مشترک^[۴۸]: ارزش، یک باور اساسی حول شرایطی است که اهمیت قابل ملاحظه و معنی داری برای افراد دارد و همیشه ثابت است.
جامعه پذیری مشترک^[۴۹]: فرایند منظم که سازمان بر اساس آن، اعضاء جدید را وارد فرهنگ سازمانی خود می کند.
سمبل های مشترک^[۵۰]: هر چیز قابل رویت که میتواند برای نشان دادن یک ارزش مشترک مجرد یا معنی خاص به کار رود.
زبان مشترک: یک سیستم مشترک از صداها ، علایم مکتوب یا اشارات به کار برده شده برای انتقال معانی خاص بین اعضاء.
حکایات مشترک: داستانها، قصه قهرمانها و افسانه های مشترک در یک فرهنگ سازمانی.
عملیات مشترک: مراسم و آداب ظاهری، فعالیت های تخصصی و رسمی طراحی شده برای ایجاد احساسات قوی و انجام کارها به عنوان یک رویداد خاص.
۲-۷ دستاوردهای فرهنگ سازمانی
همانگونه که در شکل (۲-۲) نشان داده شده است، هر فرهنگ سازمانی چهار کارکرد را فراهم می آورد.

 

 

برای آنکه مفهوم انگیزه پیشرفت روشن تر شود در زیر برخی از نظریه های مهم در مورد انگیزه ی پیشرفت را مرور می کنیم:

۲-۳-۵- پیشگامان نظریه انگیزه پیشرفت
در بیشتر پژوهش های مربوط به انگیزه پیشرفت از هنری موری محققی که نقش اصلی را در تبیین این نظریه ایفا می کند، نام می برند. نظریه موری از دو لحاظ حائز اهمیت است؛ نخست آنکه وی اولین محققی است که نیاز به پیشرفت را مطرح کرد. موری یک طبقه بندی بیست گانه در مورد نیازهای انسان ارائه می دهد که در آن نیاز به پیشرفت یکی از آنها به شمار می رود.وی نیاز را کوششی برای فائق آمدن بر مشکلات و موانع می داند که موجب افزایش توانایی های مطلوب می گردد؛ به طوری که می توان با دیگران رقابت کرد، بر آنان پیروز شد و با موفقیتهای حاصل، عزت نفس خویش را افزایش داد. دومین اهمیت نظریه موری این است که وی برای پژوهش های مربوط به انگیزه پیشرفت، آزمونی ابداع کرد که با آن می توان حالات را مورد ارزیابی قرار داد. این آزمون به تست اندر یافت موضوع^[۸۵] معروف است و می تواند عقده های ناهشیار و پنهان را آشکار سازد (خداپناهی، ۱۳۹۲).
۲-۳-۶- نظریه ارزیابی شناختی
نظریه ارزیابی شناختی، روشی را برای پیش بینی تأثیر رویداد بیرونی بر انگیزش در اختیار می گذارد. این نظریه توضیح می دهد که چگونه یک رویداد بیرونی (مثل پول، نمره، ضرب الاجل) ، بر انگیزش درونی و بیرونی تأثیر می گذارد. در صورتی که یک رویداد بیرونی به صورت نسبتاً کنترل کننده ارائه شود، انگیزش بیرونی را افزایش ولی انگیزش درونی را کاهش می دهد زیرا که تأثیر زیان بخشی بر خود مختاری دارد. در صورتی که یک رویداد بیرونی به صورت نسبتاً اطلاع رسان ارائه شود، انگیزش درونی را افزایش می دهد زیرا تأ ثیر مثبتی بر شایستگی دارد(ریو، ۲۰۰۵ ، ترجمه سید محمدی، ۱۳۹۱).
۲-۳-۷- نظریه خود مختاری
نظریه خود مختاری تمایز بین انگیزش درونی در برابر بیرونی را به صورت پیوستاری از انواع انگیزش، گسترش می دهد. انگیزش بیرونی چهار نوع است. تنظیم بیرونی، بیانگر انگیزش بیرونی با حداقل خود مختاری است و رفتارهایی که از بیرون تنظیم شده اند، برای به دست آوردن پاداش بیرونی با حداقل خود مختاری است و رفتارهایی که از بیرون تنظیم شده اند، برای به دست آوردن پاداش یا ارضا کردن خواسته ی بیرونی، انجام می شوند. تنظیم درون فکنی شده، بیانگر مقداری خودمختاری است زیرا شخص طوری عمل می کند که انگار مقرارت افراد دیگری را به اجرا می گذارد. تنظیم خود پذیر بیانگر انگیزش بیرونی عمدتاً درونی شده است ، به طوری که فرد اهمیت روش فکر کردن یا رفتار کردن تجویز شده به صورت بیرونی را قبول می کند و آن را شیوه ی رفتار کردن خودش می داند. تنظیم آمیخته، خود مختارترین انگیزش بیرونی است و خودآزمایی لازم برای هماهنگ کردن شیوه ی تفکر و رفتار کردن جدید با شیوه ی تفکر و رفتار کردن پیشین ، در بردارد(ریو، ۲۰۰۵ ، ترجمه سید محمدی، ۱۳۹۱).
۲-۳-۸- نظریه اتکینسون
به نظر اتکینسون رفتار به سوی پیشرفت ناشی از تعارضی است که بین گرایش نزدیکی و دوری به وجود می آید. در هر رفتار مؤثر احتمال موفقیت (و در نتیجه احساس غرور) و احتمال شکست (و در نتیجه احساس شرمساری) وجود دارد.بنابراین نیرومندی رفتار مورد انتظار برای تصمیم گیری ارگانیزم مبنی بر ادامه یا قطع رفتار تعیین کننده است؛ به عبارت دیگر انگیزه پیشرفت نتیجه تعارض هیجانی امید به موفقیت و ترس از شکست تلقی می گردد(خداپناهی، ۱۳۹۲).
۲-۳-۹- نظریه پویایی رفتار
اتکینسون و بچ(۱۹۷۰) مطرح می کنند که رفتار فرد ناشی از تغییر مداوم یک فعالیت به فعالیت دیگر است. آنها معتقدند که مسئله اصلی در نظریه های انگیزشی این است که به جای بررسی حالت از فعالیت به آرامش و بر عکس، چگونگی تغییر و پیش بینی تغییر از یک فعالیت به فعالیت دیگر را مورد بررسی قرار دهیم. سؤال اصلی که اتکینسون و بچ مطرح می کنند این است که چه نیرویی سبب می شود فرد ابتدا فعالیت الف را انتخاب کند و سپس به فعالیت ب روی آورد. آنها تلاش می کنند که سرعت تغییر از یک فعالیت به فعالیت دیگر را مشخص و معلوم سازند. در چهار چوب نیرو های انگیزشی رفتار (به ویژه نیرویی که گرایشهای مختلف را افزایش می دهد) لازم است به عوامل مختلف درونی و برونی توجه شود(خداپناهی ، ۱۳۹۲).
نمودار رابطه تغییر گرایش انگیزشی دو فعالیت با گذشت زمان
۲-۳-۱۰- نظریه های نهفته
نظریه های نهفته معلوم می کنند که آیا افراد تصور می کنند ویژگی های آنها ثابت و بادوام اند(نظریه پردازان موجودیت) یا انعطاف پذیرند و می توانند افزایش یابند(نظریه پردازان فزاینده). نظریه های نهفته مهم هستند، زیرا نوع هدف هایی را که افراد برای دنبال کردن انتخاب می کنند پیش بینی می نمایند ، به طوری که نظریه پردازان موجودیت عموماً هدف های عملکردی را می پذیرند در حالی نظریه پردازان فزاینده ، هدف های یادگیری را می پذیرند. نظریه پردازان موجودیت و فزاینده، معنی تلاش را نیز به صورت متفاوتی تعبیر می کنند. نظریه پردازان موجودیت عموماً معتقدند که تلاش زیاد به معنی توانایی کم است. نظریه پردازان فزاینده معتقدند که تلاش وسیله ای است که یادگیری به کمک آن صورت می گیرد و مهارت ها پرورش می یابند(ریو ، ۲۰۰۵ ، ترجمه ی سید محمدی، ۱۳۹۱).< br/>۲-۳-۱۱- نظریه انسان گرایان
مازلو سلسله مراتبی از نیازها را پشنهاد کرد که بر طبق آن نیازهای سطوح پایین تر (نیازهای زیستی، ایمنی یا امنیت، وابستگی یا تعلق و احترام) باید به طور وسیعی قبل از نیازهای سطوح عالی تر(نیاز به دانستن، زیبایی شناختی و خود شکوفایی) ارضا شوند. نظریه مازلواز این نظر اهمیت دارد که بین نیازهای زیستی(گرسنگی، خواب و تشنگی) و نیازهای روان شناختی تفاوت قائل می شود. انسان نمی تواند بدون ارضای نیازهای سطوح بالاتر به طور کامل رشد کند. مازلو بر این عقیده است که روان شناسان بیشتر به نیازهای زیستی پرداخته و نظریه هایی ارائه داده اند که بر اساس آن فقط به کمبود پاسخ می دهد و در جستجوی کاهش تنش است البته مازلو وجود انگیزش را انکار نمی کند و ما را به شناخت انگیزش هدایت می کند که بر مبنای کمبود نیست(کدیور، ۱۳۹۰).
۲-۳-۱۲- عوامل تأثیرگذار بر انگیزه پیشرفت
انگیزش شاگرد به درس خواندن از دیدگاه تربیتی اهمیت بسیار دارد زیرا هم هدف است و هم وسیله ای است برای پیشرفت هدف های تربیتی دیگر. در واقع تلاش و رفتار آدمی نه تنها با انگیزه بلکه به عوامل مهم دیگری مانند نیاز، علاقه، مشوق، ارزش و وابستگی کامل دارد.
نیازها: نخستین عامل انگیزش نیاز است. شاگردی که احساس نیاز می کند مفهومش این است که با شرکت در فعالیت معینی نیازش برآورده شود. بنابراین نیاز به موفقیت هنگامی پدید می آید که فرد در رسیدن به هدفی که لازمه اش کوشش رضایت بخش است توفیق حاصل کند.
علاقه ها: بررسی ها نشان می دهد که میان موفقیت های تحصیلی و علاقه همبستگی وجود دارد به عقیده درویل^[۸۶](۱۹۶۸)، علاقه مستقیم به خود موضوع یکی از مؤثرترین انگیزه های یادگیری است.
مشوق ها: یافته های پژوهشی تأکید می کنند که معلم می تواند تحسین و تشویق را به عنوان یک عامل مثبت به کار برد و موجب پیشرفت های آموزشی شاگردان شود. همچنین معلمانی که با دقت و دلسوزی به کار آموزش می پردازند بازده کار شاگردانشان خیلی بهتر از آنهایی است که توجه و احساس مسئولیت نمی کنند.
ارزش ها: ادوارد اشپرانگر^[۸۷] ارزش ها را بدین قرار مشخص کرده است:ارزش های نظری، اقتصادی، زیبادوستی، سیاسی، مددکاری اجتماعی، دینی و خداپرستی. ارزش ها با جنبه های مختلف زندگی ارتباط پیدا می کنند و دیدگاه ها و رفتارهای انسان را جهت داده و تحت تأثیر قرار می دهند. از همان آغاز تحصیل می توان بنا به نیروی ادراک واقعیت ارزش ها را با دلایل منطقی به آنان آموخت(کدیور، ۱۳۹۰).
انتظارات معلم: پژوهش ها نشان داده است که معلمان غالباً با دانش آموزانی که از پیشرفت تحصیلی پایین تری برخوردارند، به گونه ای رفتار می کنند که ممکن است در جهت مخالف انگیزه باشد. برای مثال گود^[۸۸](۱۹۸۷)، دریافت که معلمان اغلب دانش آموزان با پیشرفت تحصیلی پایین تر را دور از خود می نشانند، به دانش آموزان ضعیف کمتر از آنها سؤال می پرسند، مدت زمان کمتری را منتظر پاسخ آنها می مانند، سؤال های تکمیلی را برای آنها مطرح نمی کنند، آنها را بیشتر مورد انتقاد قرار می دهند، کمتر آنها را تحسین می کنند، کمتر به آنها بازخورد می دهند و بازخورد آنها از دقت کمی برخوردار است. تمام این رفتارها به کاهش علاقه یا تمایل دانش آموز به درگیر شدن در فعالیت های تحصیلی منجر خواهد شد.
جو کلاس درس: کلاس های درس مطمئناً مکان ها و موقعیت های منحصر به فردی هستند که ویژگی های منحصر به فرد اجتماعی و روانشناختی آنها می تواند مکان ایمن منظمی باشد که در ان دانش آموزان باور کنند که قادر به یادگیری هستند. در چنین شرایطی است که یادگیری تسهیل خواهد شد(پارسونز و همکاران، ترجمه ی اسدزاده و اسکندری، ۱۳۸۸).
۲-۴- پیشینه پژوهش در داخل و خارج ازکشور
۲-۴-۱- پیشینه پژوهش در داخل کشور
نتایج پژوهش ها بر وجود رابطه بین مؤلفه های هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی دلالت دارند. لطفی و همکاران(۱۳۹۰) بین کسب رتبه ی اول تا نهم آزمون ورودی کارشناسی ارشد و اجزای هوش هیجانی (مدیریت هیجان، درک هیجانات، تشخیص هیجانات و تسهیل تفکر به واسطه هیجانات) رابطه معناداری به دست آوردند. فلاح زاده(۱۳۹۰) ارتباط مثبت معناداری بین هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی پیدا کرد. نتایج مطالعات تئوریکی و تجربی آقاصفری(۱۳۸۵) و پیشقدم(۱۳۸۶) از وجود رابطه مثبت معنادار بین هوش هیجانی و موفقیت تحصیلی حمایت می کند.
حسن زاده و شاه محمدی(۱۳۹۰) رابطه مثبت معناداری بین استراتژی های یادگیری و هوش هیجانی پیدا کردند. در این مطالعه از طبقه بندی وینستین و پالمر^[۸۹](۲۰۰۲) برای استراتژی های یادگیری استفاده کردند که شامل سه جزء مهارت، اراده و خود تنظیمی است.
پژوهش صابر و پاشاشریفی(۱۳۹۲) با عنوان پیش بینی ابعاد درگیری تحصیلی بر اساس سبک های هویت در دانش آموزان دختر پایه اول دبیرستان های دولتی تهران می پردازند. نتایج نشان داد که سبک های هویت اطلاعاتی و هنجاری همه ابعاد درگیری تحصیلی را پیش بینی می کند؛ اما سبک سردرگم/ اجتنابی تنها بعد رفتاری و فراشناختی درگیری تحصیلی
را به صورت منفی پیش بینی می کند.
نتایج پژوهش قراملکی(۱۳۹۱) نشان داد هوش هیجانی با انگیزه پیشرفت رابطه مثبت معنادار دارد. یافته های آنان نشان داد که مردان و زنان سه کشور در زمینه انواع فعالیت های مربوط به تعریف خود تفاوتی ندارند. اما تفاوت های جنسیتی در تجربه های گزارش شده مربوط به هویت در درون این فعالیت ها مشاهده می شود. یافته های پژوهش فارسی نژاد(۱۳۸۳)، حجازی، فرتاش(۱۳۸۵) نشان می دهد که دختران نسبت به پسران بیشتر از سبک های هویت اطلاعاتی استفاده می کنند و تفاوت دو جنس در استفاده از سبک هویت هنجاری معنادار نیست.
در پژوهش فارسی نژاد(۱۳۸۳) پسران نمرات بالاتری در سبک مغشوش/ اجتنابی نسبت به دختران کسب کرده اند ولی یافته های حجازی، فرتاش(۱۳۸۵) به تفاوت نداشتن این سبک در میان دو جنس اشاره دارد. حسین نژاد(۱۳۸۶) به بررسی رابطه بین هویت و پیشرفت تحصیلی پرداخته و نشان می دهد که آزمودنی های دارای هویت موفق و دیررس پیشرفت تحصیلی بیشتری نسبت به هویت زودرس و سردرگم دارند.
قربانی و کاظمی(۱۳۹۰) نیز بیان می کنند که مؤلفه های هوش هیجانی، از عوامل اثرگذار در اکتساب نوع هویت نوجوانان است. در پژوهش این پژوهشگران که از مقیاس«ابعاد هویت چیک» استفاده کردند، نشان داده شده که مؤلفه ی ارزیابی و بیان هیجانات و مؤلفه ی مهارت اجتماعی در هوش هیجانی در رابطه با بعد هویت ارتباطی پیش بینی کننده ی بهتری است و مؤلفه ی کاربرد هیجانات در رابطه با گرایش هویت جمعی بهتر قابل پیش بینی است.حجازی، شهرآرای و همکاران(۲۰۰۹) نشان دادندکه سبک هویت اطلاعاتی، تاثیر مثبت و مستقیمی بر عملکرد تحصیلی دارد در حالی که سبک سردرگم- اجتنابی، تاثیر منفی بر پیشرفت تحصیلی دارد. کشاورزی ارشد(۱۳۸۸)در پژوهشی نشان داد که بالاترین میانگین در سبک های هویتی دانشجویان مورد مطالعه، به ترتیب مربوط به سبک هنجاری و سپس سبک اطلاعاتی بود. تحلیل یافته ها نیز حاکی از آن بود که سبک هویتی و میزان هوش هیجانی در انگیزه ی پیشرفت، موثر است در حالیکه سبک هویتی، هوش هیجانی و انگیزه ی پیشرفت با عملکرد تحصیلی، ارتباط معناداری ندارد.
در پژوهش عسکریان مقدم و همکاران (۱۳۹۱)، با عنوان مقایسه هوش هیجانی و سبک های هویت در زنان مبتلا به اختلال افسردگی اساسی و زنان عادی مشخص شد، بین زنان افسرده و عادی در سطوح هوش هیجانی تفاوت معناداری وجود دارد و بین سبک هویت زنان افسرده و عادی نیز تفاوت معناداری مشاهده گردید. هوش هیجانی و سبک هویت در زنان افسرده و عادی، به صورت جداگانه، ارتباط معنی داری وجود داشت. پژوهش حاکی از ارتباط و اهمیت هوش هیجانی و سبک هویت در تبیین افسردگی است که نتایج آن در برنامه های پیش گیرانه و درمانی قابل استفاده است.
راستگومقدم(۱۳۷۶) به این نتیجه رسید که هویت شغلی با افزایش سن، تغییرات معناداری نشان می دهد و بین هویت و پیشرفت تحصیلی رابطه معناداری وجود دارد.
زارع(۱۳۸۰) نشان داد که ۴۸ درصد از واریانس کل موفقیت تحصیلی را هوش هیجانی تعیین می کند در حالیکه در پژوهش لطفی عظیمی(۱۳۸۵) رابطه معناداری بین هوش هیجانی با معدل ترمی و معدل دیپلم دیده نشده است.
ذوقی(۱۳۸۴) نشان داد هوش هیجانی با پیشرفت تحصیلی رابطه دارد و افزایش هوش هیجانی به سلامت روان و پیشرفت تحصیلی منجر می شود. پژوهشهای متعددی در ارتباط با انگیزش پیشرفت انجام شده که نتایج قابل تأملی را نشان می دهد.امیرین و دیگران در پژوهشی که به بررسی ارتباط کاربرد راهبردهای انگیزشی با تکمیل تکالیف پرداخته شده است، مشخص شد که پاداشهای زیاد به دانش آموزان باعث می شود که آنان بیشتر تکالیف خود را تکمیل کنند)امیرین و دیگران، ۲۰۰۹).
۲-۴-۲- پیشینه پژوهش در خارج کشور
در مطالعه ی یازیکی^[۹۰] و همکاران(۲۰۱۱) آگاهی از هیجانات به عنوان زیر مجموعه ی هوش هیجانی پیشرفت تحصیلی را پیش بینی می کرد. مهارت های هیجانی از رشد شناختی و اجتماعی در کودکان و نوجوانان حمایت می کند(دنهام^[۹۱]، ۲۰۰۷).
در مطالعه ی ایزارد(۲۰۰۲) دانش هیجانی کفایت تحصیلی را در کودکان دبستانی پیش بینی می کرد، حتی زمانی که متغیر توانایی کلامی کنترل می شد. افراد با هوش هیجانی بالا بیشتر اجتماعی هستند، روابط بهتری دارند و حساسیت بین فردی بالایی دارند(براکت^[۹۲] و همکاران، ۲۰۰۶).
اوستین^[۹۳] و همکاران(۲۰۱۰) در پژوهشی که روی دانش آموزان انجام دادند دریافتند که همبستگی مثبت معناداری بین هیجانات منفی و استرس در میان دانش آموزان وجود دارد.
نتایج پژوهش ساکلوفسکی^[۹۴] و همکاران(۲۰۱۲) نشان داد که افراد با هوش هیجانی بالا استرس کمتری را تجربه می کنند و از این طریق نیز می توانند پیشرفت تحصیلی بالایی داشته باشند. داکره و کوآلتر^[۹۵](۲۰۱۲) در بررسی افزایش هوش هیجانی و خودکارآمدی هیجانی از طریق آموزش دریافتند که آموزش هوش هیجانی به افزایش هوش هیجانی و برخی اجزای آن در افراد جوان منجر می شود.
ترنتاکوستا و فاین^[۹۶](۲۰۱۰) ارتباط معناداری بین دانش هیجانی و اجتماعی شدن پیدا کردند. بنابراین، به احتمال زیاد درک بیش
تر هیجانات خود و دیگران با موفقیت تحصیلی بالا همراه خواهد بود، چون با وجود تعاملات، یادگیری مؤثرتر خواهد بود(زینس^[۹۷] و همکاران، ۲۰۰۴). همچنین مهارت توجه که یکی دیگر از اجزای هوش هیجانی است و به مفهوم توانایی توجه بر یک موضوع خاص و در عین حال توانایی تغییر توجه از یک موضوع به موضوع دیگر است با شایستگی در تحصیلی مرتبط است (مک کلند و همکاران، ۲۰۰۷). از طرف دیگر رابطه‫ی مثبتی بین توانایی توجه و دانش هیجانی نیز وجود دارد(ترنتاکوستا و همکاران، ۲۰۰۶).
پترایدز، فردریکسون و فوم هام^[۹۸](۲۰۰۴) نتیجه گرفتند که هوش هیجانی رابطه بین توانایی های شناختی و پیشرفت تحصیلی را تعدیل می کند.
همچنین در تحقیق دیگر پترایدز، فردریکسون، چامورو پریمزیک و فوم هام(۲۰۰۶) بر روی نمونه ۶۵۰ نفری با میانگین سن ۵/۱۶ سال دریافتند که هوش هیجانی می تواند رابطه بین هوش شناختی و عملکرد تحصیلی را تعدیل کند. حرمت به خود به ویژه برای نوجوانان به عنوان عامل اصلی در سازگاری عاطفی و اجتماعی به حساب می آید، که به طور مستقیم با شبکه اجتماعی آنها، فعالیت ها و چیزهایی که درباره خودشان از دیگران می شنوند، ارتباط دارد(کرنیس، ۲۰۰۳ به نقل از میرس و همکاران،۲۰۱۱).
مطالعات انجام شده در خصوص آسیب شناسی روانی حکایت از آن دارد که علت بسیاری از رفتارهای آسیب زای نوجوانان مانند افسردگی، باورهای غیرمنطقی، پرخاشگری، مصرف دخانیات، سردرگمی هویت ریشه در کمبود حرمت خود آنان دارد(ساوا و همکاران،۲۰۱۱؛ تیلور و همکاران، ۲۰۰۷؛ فیلیپس و پیتمن، ۲۰۰۷؛ فرانک و همکاران، ۲۰۰۷).
موشامن(۱۹۹۸) نشان داده است که طبق دیدگاه اریکسون گروهی از نوجوانان که تعارض کسب هویت در برابر سردرگمی هویت را پشت سر نهاده اند در آزمون های عملی و نظری نمرات بالاتری کسب می کنند. آدان(۲۰۰۱) نیز معتقد است که پیشرفت تحصیلی به احتمال زیاد در مدارسی یافت می شود که به حس خودمختاری و مسولیت پذیری نوجوانان اجازه بروز می دهند.
شارپ و همکاران(۲۰۰۷) در تحقیق خود به بررسی تفاوت های مربوط به جنس در یک نمونه از نوجوانان و افراد در اوایل بزرگسالی در سه کشور امریکا، ایتالیا و شیلی پرداختند.
سارتو و یونیس(۲۰۰۲) در مطالعه ای عنوان کردند که حمایت های عاطفی والدین و نظارت آنها منجر به رشد هویت در نوجوان می شود.
زیمرمن و بکر– استول(۲۰۰۲) نیز در تحقیق خود نشان دادند که هر چه نوجوان احساس امنیت بیشتری در خانواده نماید زمینه ی بیشتری برای رشد هویت او فراهم می شود.
در مطالعه ی برزونسکی و کوک (۲۰۰۵) نشان دادند دانشجویانی که با سبک اطلاعاتی، سطوح بالایی از استقلال تحصیلی را نشان می دهند، درک روشنی از اهداف آموزشی دارند، دارای مهارت های بالای اجتماعی بوده و گرایش به عملکرد تحصیلی سطح بالا دارند؛ در مقابل، دانشجویان با سبک سردرگم/ اجتنابی در ابعاد و حوزه های مذکور، بهره ی چندانی کسب نمی کنند. دانشجویان با سبک هویت هنجاری نیز درک روشنی از جهت گیری و اهداف تحصیلی دارند اما در مقایسه با همگنان با سبک اطلاعاتی خود، بطور معناداری کم تحمل تر بوده و از لحاظ تحصیلی، آموزشی و هیجانی، خود مختاری کمتری نشان می دهند.
یافته های میوس، داستروگل، و والبرگ(۲۰۰۲) نیز حاکی از رابطه بین انسجام و دلبستگی عاطفی میان اعضای خانواده و میزان تعهد و جستجو برای هویت است.
لیف(۲۰۰۳) در زمینه هوش هیجانی و پیشرفت تحصیلی به این نتیجه دست یافته است که هوش عمومی فقط ۵۰ درصد پیشرفت تحصیلی را تبیین می کند. برخی یافته ها نیز بیانگر ارتباط بسیار بالای میان ابعاد هوش هیجانی با موفقیت تحصیلی را تبیین می کند. برخی یافته ها نیز بیانگر ارتباط بسیار بالای میان ابعاد هوش هیجانی با موفقیت تحصیلی است(پارکر، ۲۰۰۴).
همچنین پارکر، هوگان، استابورک، اوکه و وود(۲۰۰۶) مشاهده کردند که ادامه ی تحصیلی به شکلی معنادار با میزان بالای شایستگی هیجانی و اجتماعی دانش آموزان در ارتباط است.
پارکر و همکاران(۲۰۰۶)؛ ایزنبرگ، فابس، گاتری و رایزر(۲۰۰۰) و شولتز، ایزارد و بیر(۲۰۰۴) در پژوهش خود نشان دادند، برخورداری از هوش هیجانی بالا پیامدهای تحصیلی و اجتماعی مثبتی را در دانش آموزان پیش بینی می کند.
واتوزسکی و آلساما(۲۰۰۴) در پزوهشی بر روی ۳۹ نوجوان تیزهوش دریافتند که هوش هیجانی نقش معنی داری در موفقیت تحصیلی و اجتماعی ندارد. نتیجه پژوهش دیگری که به بررسی تفاوت در ارزش گذاری تکالیف انگیزش و راهبردهای فراشناختی در پایه های تحصیلی و جنسی پرداخته، نشان می دهد که از میانه دوره دبیرستان یادگیری خود نظارتی، ارزشیابی دانش آموزان از ارزش و خودبررسی تکالیف کاهش می یابد و بین دانش آموزان دختر و پسر در تکالیف خود نظارتی وجود ندارد )هانگ، ۲۰۰۹).

۴-سرویس‌های اصلی تلفن بانک
دریافت موجودی، دریافت سه گردش، ارسال صورت حساب با نمابر، پرداخت قبض، دریافت اطلاعات وام خود (در برخی از تلفن بانک‌ها)، پرداخت فیش بیمه، غیر فعال کردن کارت شتاب همان حساب، تغییر رمز حساب در برخی از بانک‌ها رمز تلفن بانک و همراه بانک یکی است).بانکداری مبتنی بر نمابر)
در این نوع ازبانکداری اطلاعاتی چون موجودی حساب، وضعیت پرداخت اقساط چک و… از طریق سیستم نمابر ارسال می‌شود. این سیستم ازمدت‌ها قبل از طریق برخی از مطرح ترین بانک‌های کشور ارائه گردید اما به دلیل عدم دسترسی عموم مردم به نمابر چندان مورد استقبال قرار نگرفت و همه گیر نشد.

۵-بانکداری مبتنی بر دستگاه‌های خودپرداز

این نوع از بانکداری بیش از سایر انواع بانکداری الکترونیک در کشور مرسوم شده و با وجود مشکلات دستگاه‌های خود پرداز اغلب مردم یک یا چند کارت بانکی دارند و از آن استفاده می‌کنند. دستگاه‎های خودپرداز علاوه بر ارائه وجه نقد خدماتی چون: اعلام موجودی، اعلام ۱۰گردش آخر حساب، پرداخت قبوض، ارائه رمز دوم، تغییر رمز، فروش کارت شارژ و … را ارائه می‌کنند.

۶-بانکداری مبتنی بر پایانه‌های فروش

پایانه‌های فروش یا دستگاه‌های پوز در اغلب فروشگاه‌ها حضور دارند و جایگزین مناسبی برای وجه نقد شده‌اند علاوه بر این از طریق این دستگاه‌ها هم می‌توانید موجودی حسابتان را چک کنید و کارت شارژ خریداری کنید

.۷-بانکداری مبتنی برشعبه های الکترونیکی: شعبه‌های الکترونیک یا ۲۴ ساعته که توسط برخی بانک‌ها راه اندازی شده‌اند در طی ۲۴ ساعت شبانه روز به ارائه خدمات بانکی در بستر بانکداری الکترونیک می‌پردازند و مسلما در این شعبات نیروی انسانی کمترین دخالت را دارد..

۲-۷-۳)کاربری بانکداری اینترنتی:

بانکداری اینترنتی برای همه افراد از یک درجه اهمیت برخوردار نیست. مشاورین ،مشتریان بانک های اینترنتی را به چهار گروه تقسیم نموده اند:

 

1. 1. معامله کنندگان اینترنتی :

 

این گروه مشتری مایل به اتوماسیون وساده نمودن احتیاجات تراکنشی خود ،تاحدامکان می باشد.دستیابی به حساب های چک (جاری) وکارت های اعتباری از طریق خط اینترنت ،به عنوان مزیتی برای این گروه مشتریان محسوب می شود.دراین نوع حساب ها ،پرداخت قبوض با کارمزد کم باابزاری برای اتوماتیک نومدن عملیات ،از اهمیت خاصی برخوردار است.
۲-پس انداز کنندگان:
این دسته از مشتریان به دنبال نتیجه وبازدهی بالا از حساب های خود هستند که اقدام به نگاهداری وجوه ومبالغ بالامی نمایندوانتظار کارمزد پایین رادارند.انتقال راحت وجوه بین حسابهابرای این افراداهمیت دارد.
۳-خریداران فوری :این گروه از مشتریان بدون دغدغه فکری خواهان ،خدمات مالی جامع ،کارت های اعتباری ،وام ها وپرداخت قبوض بطور یکپارچه می باشند.سهولت در استفاده وگستردگی این خدمات،مهم ترین عامل برای این گروه از مشتریان می باشد.درحالی که همه بانکهای اینترنتی برای ارائه خدمات کارمزد دریافت نمی کنند بعضی نیز براساس وضعیت حساب ،بخشی از کارمزد راحذف مینمایند
۴ -وام گیرندگان :وام گیرندگان نیز جز گروه دیگری از استفاده کنندگان از خدمات اینترنتی می باشند که از خدمات ارائه شده در بانکداری اینترنتی استفاده می نمایند مانند در خواست تسهیلات ،ارائه مدارک ،در خواست استعلام ،واریز پیش دریافت ها ،باز پرداخت اقساط و…(صمدی ،۱۳۸۵)

 

 

 

۲-۷-۴)سرویس‌های بانکداری اینترنتی بانکداری الکترونیک شامل سیستم‌هایی است که مشتریان موسسات مالی را قادر می‌سازد تا در سه سطح اطلاع‌رسانی، ارتباط و تراکنش از خدمات و سرویس‌های بانکی استفاده کنند: الف – اطلاع رسانی: این سطح ابتدایی‌ترین سطح بانکداری اینترنتی است. بانک اطلاعات مربوط به خدمات و عملیات بانکی خود را از طریق شبکه‌های عمومی یا خصوصی معرفی می‌کند. ب – ارتباطات: این سطح از بانکداری اینترنتی امکان انجام مبادلات بین سیستم بانکی و مشتری را فراهم می‌آورد. ریسک این سطح در بانکداری الکترونیک بیشتر از شیوه سنتی است و بنابر‌این، برای جلوگیری و آگاه ساختن مدیریت بانک از هرگونه تلاش غیرمجاز برای دسترسی به شبکه اینترنتی بانک و سیستم‌های رایانه‌ای به کنترل‌های مناسبی نیاز است. ج – تراکنش: این سیستم متناسب با نوع اطلاعات و ارتباطات خود، از بالاترین سطح ریسک برخوردار است و باید سیستم امنیتی قوی بر آن حاکم باشد. در این سطح مشتری در یک ارتباط متقابل قادر است تا عملیاتی چون پرداخت صورتحساب، صدور چک، انتقال وجه و افتتاح حساب را انجام دهد.(کهزادی ،۱۳۸۲) جدول ۲-۲)سطوح مختلف بانکداری اینترنتی

 

 

سطوح مختلف بانکداری اینترنتی	آغازین	متوسط	پیشرفته
اطلاعاتی	۱-دفترچه رهنمای الکترونیکی

فصل دوم
مبانی نظری و پیشینه پژوهش
در این فصل سعی بر آن است تا با مروری بر ادبیات مربوط به موضوع پژوهش، آشنایی بیشتر با آن پیدا کرده و وضعیت دانش مربوط به آنرا دریابیم. این فصل شامل چهار بخش میباشد که بعضی از بخشها نیز قسمتهای جزئیتری را در بر دارد.
در بخش اول راجع به عملکرد تحصیلی، بخش دوم راجع به مهارتهای اجتماعی، بخش سوم راجع به اضطراب امتحان بحث شده و در بخش آخر به بررسی پیشینه داخلی و خارجی پژوهش پرداخته شده و در پایان جمعبندی از فصل آمده است.
مبانی نظری عملکرد تحصیلی
مطالعه عوامل مؤثر بر عملکرد تحصیلی طی سه دههی اخیر بیش از پیش مورد توجهی متخصصان تعلیم و تربیت قرار گرفته است. حساسیت تعلیم و تربیت از یک سو و پیچیدگی جهان امروز از سوی دیگر مدیران و معلمان آگاهتری را طلب میکند تا زمینهی رشد جمعی را فراهم نمایند. امروزه تمرکز آموزش بهجای ارائه برنامههای آموزشی یا مدیریت رفتار کلاسی، به پرورش دانشآموزان با انگیزه و راهبردی تغیر کرده است (پاریس و وینگوگراد^[۲۰]، ۲۰۱۲). عملکرد تحصیلی از این جهت اهمیت دارد که پیشرفت آموزشگاهی در یادگیری اثر داشته و یادگیری آموزشگاهی پیشرفت تحصیلی را تحت تأثیر قرار میدهد و معلم برای افزایش سطح انگیزش دانشآموزان نسبت به یادگیری موضوعهای مختلف درسی، باید سعی کند تا شرایط یادگیری را بهبود بخشد و کیفیت روش آموزش را افزایش دهد تا از این طریق دانشآموزان به موفقیت دست یابند و نسبت به توانایی خود در یادگیری اعتماد به نفس کسب کنند (سیف، ۱۳۸۸).

نیاز به پیشرفت یکی از نیازهای است که توسط موری^[۲۱] مطرح گردید. انگیزه پیشرفت تمایل فرد در رسیدن به اهداف شخصی تعیین شده است. این هدف ممکن است گرفتن نمره الف در درس روانشناسی باشد یا صعود به قله کوه (زیمباردو^[۲۲]، ۲۰۱۰). بهطور کلی افراد دارای انگیزه پیشرفت احساس میکنند که بر زندگیشان مهار دارند و از آن لذت میبرند، آنها سعی میکنند عملکرد خود را بهبود بخشند و ترجیح میدهندکارهایی را انجام دهند که چلشانگیز باشد و به کارهایی دس میزنند که ارزیابی پیشرفت آنان امکان پذیر باشد (توکرلد^[۲۳]، ۲۰۰۰).
اصطلاح عملکرد تحصیلی به میزان یادگیری آموزشگاهی فرد به صورتیکه توسط آزمونهای مختلف درسی مثل حساب، دیکته، تاریخ، جغرافیا و نظایر اینها سنجیده میشود اشاره میکند (شمس، ۱۳۷۸).
آموزش و پرورش از مهمترین نهادهایاجتماعی است، که در واقع کیفیت فعالیت سایر نهادهای اجتماعی تا اندازه زیادی بستگی به چگونگی عملکرد در این نهاد دارد(ندیمی و بروج، ۱۳۹۰). عملکرد عبارت است از مجموعه رفتارهایی که فرد در ارتباط با انجام وظایفش از خود نشان میدهد (رابینز، ۱۳۸۸)و ماو^[۲۴](۱۹۹۷: ۲۷۵) در تعریف عملکرد تحصیلی میگوید مجموعه رفتارهای تحصیلی است که در دو بعد پیشرفت تحصیلی و پسرفت تحصیلی در زمینه کسب معلومات نشان داده میشود. پیشرفت تحصیلی بر مقدار یادگیری آموزشگاهی فرد از طریق آزمونهای مختلف درسی مانند حساب، ادبیات، تاریخ، … سنجیده میشود اشاره میکند(سیف، ۱۳۸۸). یا به عبارت دیگر پیشرفت تحصیلی به موفقیت فراگیران در امور تحصیلی اشاره دارد که بر اساس آزمونهها قابل سنجش باشد (حسینی نصب، ۱۳۷۷) و همچنین انجام دادن کاری است برای به دست آوردن نتیجه مطلوب و برتری و تفوق در یک مهارت یا گروهی از معلومات. (شعاری نژاد، ۱۳۸۹) البته این عملکرد میتواند در ارتباط با عوامل دیگر تحصیل از قبیل فعالیتهای کلاسی و دانشگاهی و ارتباط با همکلاسی و اساتید نیز نشان داده شود.
تعاریف عملکرد تحصیلی
از عملکرد تحصیلی تعاریف زیر ارائه شده است :
- مقدار دستیابی دانش آموز به هدف‌های تربیتی که معمولاً در حیطه شناختی و در یک موضوع درسی خاص است می‌باشد (زرین چنگ، ۱۳۸۴).
- تعیین مقدار یادگیری دانش آموزان در طول یک نیمسال تحصیلی و یکسال تحصیلی که به وسیله یک آزمون در پایان دوره آموزشی اندازه‌گیری می‌شود(شکوهی، ۱۳۹۰).
- مقدار یادگیری آموزشگاهی فرد به صورتی که توسط آزمونهای مختلف دروس مانند: ریاضی، علوم و… سنجیده می‌شود(شکوهی، ۱۳۹۰).
رایج‌ترین ملاک برای تعیین عملکرد تحصیلی میانگین نمرات دروس مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد، زیرا دارای ثبات و اعتبار بیشتری نسبت به سایر ملاک‌هاست و دقیق‌تر عملکرد تحصیلی را نشان می‌دهد(فروتن، ۱۳۸۷).
عوامل مؤثر بر عملکرد تحصیلی

 

• • آموزش راهبردهای فراشناختی

 

لووت^[۲۵] (۲۰۰۸) در پژوهش خود دریافت که آموزش های فراشناختی، مهارت ها و باورهای جدیدی نسبت به عملکرد یادگیری دروس ایجاد میکند و کاربرد علمی این باورها را برای فراگیران ممکن میسازد و موجب افزایش یادگیری فراگیران می گردد (به نقل از عابدینی و همکاران، ۱۳۸۹).

 

• • محیط خانواده

 

صاحبنظران روان شناسان و علوم تربیتی یکی از مهمترین نهادهای مؤثر بر عملکرد تحصیلی را محیط خانواده بر می شمارند. زیرا محیط خانواده اولین و بادوام ترین عامل در تکوین شخصیت کودکان و نوجوانان زمینه ساز رشد جسمانی، اخلاقی، عقلانی و عاطفی است پدر و مادری که به تعلیم و تربیت، سواد، حسن رفتار یا هر نوع پیشرفت اجتماعی بی توجه باشد مسلماً بر پیشرفت تحصیلی فرزند خود تآثیر منفی گذاشته است. محیط خانوادگی بیشتر از بهره هوشی کودکان در موقعیت تحصیلی آنان مؤثر است. پس والدین باید بدانند محیطی که برای مودکان خود فراهم می کنند باید محیطی غنی و آکنده از صفا و صمیمیت، مهر و عطوفت و همراه با نظم و انضباط، تفریحات مناسب و گردش های به موقع باشد (حجازی و همکاران، ۱۳۸۸).

 

• • بی سوادی یا کم سوادی والدین

 

این مورد یکی از عوامل مؤثر در افت تحصیلی دانش آموزان است. پایین بودن سطح تحصیلات و فرهنگ خانواده در درجه اول سبب می شود که خانواده نتواند کمک های درسی لازم را به دانش آموزان ارائه کند و در حل مشکلات درسی آنان را یاری کنند. پایین بودن سطوح تحصیلات خانواده سبب می شود که والدین نتوانند در خانه از روزنامه، مجلات و کتاب های درسی کمکی استفاده کند. در نتیجه فرزندان نیز از این لحاظ در محرومیت به سر می برند (محمدی، ۱۳۸۶).

 

• • ناکافی بودن امکانات داخل خانه

 

فراهم کردن امکاناتی از قبیل میز، صندلی و اتاق مخصوص در خانواده هایی که در یک اتاق زندگی می کنند بسی دشوار است برخی از دانش آموزان جای مناسبی برای درس خواندن در خانه ندارند و مجبور می شوند برای پیدا کردن مکانی آرام و بدون سر و صدا برای مطالعه به کتابخانه یا مدرسه بروند. بیرون رفتن دانش آموزان از خانه به هر نیتی که باشد ممکن است مشکلاتی برای آنان و خانواده هایشان به وجود آورد. برخی دانش آموزان عادت دارند که شب ها مطالعه کنند.
شلوغ بودن خانه و نداشتن مکانی مناسب باعث می شود که آنان نتوانند به خوبی از عهده انجام تکالیف خود برآیند و در نتیجه دچار افت تحصیلی می شوند. بنابراین فراهم کردن امکانات می تواند در پیشرفت تحصیلی فرد تأثیرات بسزایی داشته باشد. آگاهی والدین از شیوه های مطالعه ممکن است دانش آموزان شیوه های صحیح مطالعه را نیاموخته باشد و ندانند چه موقع، کجا و چگونه باید مطالعه کنند والدین نیز ممکن است زمینه های مناسب مطالعه را برای او فراهم نکرده باشند یا به علت عدم آگاهی از شیوه های صحیح مطالعه نتوانند مهارتهای مطالعه را به بیاموزند.

 

• • فقر اقتصادی

 

فقر اقتصادی خانواده، توان اولیا در تأمین بهداشت، خوراک و پوشاک مناسب، کتب و وسایل کمک آموزشی به صفر می رساند. این چنین مشکلات سبب می شود که دانش آموزان نتواند آمادگی لازم را برای یادگیری وفعالیت کلاسی داشته باشد و در نتیجه انگیزه و رغبت برای یادگیری را از دست می دهد (خدامی و همکاران، ۱۳۹۰).

 

• • معلمان و اولیای مدرسه

 

معلمان از طریق اولیای مدرسه می توانند هر یک از دانش آموزان را بشناسند و متناسب با وضعیت روحی و روانی و خانوادگی با آنان رفتار کنند. اگر اولیای مدرسه در ابتدای سال، استقبال خوبی از دانش آموزان داشته باشند و در حد امکان با هدیه کردن یک شاخه گل به هر یک از دانش آموزان نگرش مثبتی در آنان ایجاد کنند، می توانند خوشبینی نسبت به مدرسه و مقدمه علاقه مندی به درس و یادگیری و ایجاد پرورش میل و رغبت را در آنان به وجود آورند (سیف، ۱۳۸۸).
میوکی^[۲۶] (۲۰۰۶) بر این باور است که تمرکز بر تدریس، رویکردی است که یادگیری مستقل با آگاهی فراشناختی یادگیرنده و خود- مسئولیتی^[۲۷] وی در ارتباط است. اما فراگیران به معلمانی نیاز دارند که دارای تفکر فراشناختی و باور به استقلال فراگیر داشته باشند. وی اصول زیر را برای ارتقای سطح آگاهی های فراشناختی و در نتیجه افزایش عملکرد تحصیلی فراگیران، پیشنهاد می کند: ۱- تأمل در تجربیات یادگیری گذشته، ۲-تشویق و ترغیب افزایش آگاهی از هدف، ۳- دید انتقادی در ارائه روش های تدریس و افزایش آگاهی فراشناختی در مورد تکالیف و مواد درسی، ۴- افزایش آگاهی ها و فرایند های فراشناختی در یادگیری کلاسی به منظور رشد استفاده خود کار از آگاهی ها^[۲۸] فراشناختی، ۵-تأمل در تجربیات یادگیری خود، ۶- ارزشیابی متقابل^[۲۹] معلم و فراگیر به منظور نظارت بر عملکرد یادگیری، ۷- بحث کلاسی بعد از انجام تمرین یادگیری. وی همچنین راهکارهایی را برای افزایش آگاهی های فراشناختی معلمان جهت ارتقا سطح آگاهی های فراشناختی فراگیران توصیه می کند که شامل خود- راهبری و تعامل بین سازمان دهنده درس^[۳۰] و سایر عناصر برای اهداف برنامه ریزی درسی می شود (سلیمی، ۱۳۸۸).

 

• • استناد بعد از موفقیت و شکست

 

دانش آموزان، دانشجویان پس از شکست، عموماً بر اهمیت علل بیرونی (سخت بودن امتحان، عملکرد معلم، محیط آموزشی، محیط خانوادگی و کتاب) تأکید می ورزند و بعد تر موفقیت تمایل دارند که بیشتر بر آثار عوامل درونی (کوشش، انگیزه، هوش، فعالیت و دقت) تأکید کنند، سه دیدگاه در این باره وجود دارد:
الف) بر طبق دیدگاه اول وقتی دانش آموزی موفق است، می تواند اعتماد و احساس ارزش شخصی خود را با اسناد کردن عملکرد خود به عوامل درونی افزایش دهد، و بر عکس زمانی که به شکست مواجه می شود، می تواند با انکار مسئولیت، عملکرد خود را به عواملی از قبیل: معلم، زندگی خانوادگی دشواری مطالب نسبت دهد و به این ترتیب از پیامدهای مخرب عزت نفس اجتناب کند.
ب) اگر دانش آموزان و دانشجویان انتظارات موفقیت داشته باشند و نمره قبولی بیاورند و یا انتظار شکست داشته باشند و نمره مردودی بیاورند، گرایش خواهند داشت که عملکرد خود را به عواملی پایدار و درونی اسناد بدهند. اما اگر عملکرد آن ها مغایر با انتظارات آن ها باشد، در آن صورت عملکرد خود را به عواملی ناپایدار مثل شانس و آزمون دشوار، اسناد خواهند داد.
ج) از آن جا که عملکرد دانش آموزان و دانشجویان اغلب علنی و آشکار است، دانش آموزان و دانشجویان نمره های پایین خود را به عوامل بیرونی اسناد می دهند تا از شرمساری شکست تحصیلی اجتناب کنند و نمرات خود را به تلاش یا استعداد خود اسناد می دهند تا از خود تصور شایستگی و قابلیت در ذهن دیگران ایجاد کنند (سیف، ۱۳۸۸).

جدول شماره(۴- ۲۰)جدول مربوط به t مستقل استفاده از شبکه های اجتماعی دردختران وپسران ۶۹
جدول شماره(۴- ۲۱ )جدول مربوط به t مستقل استفاده ازشبکه های اجتماعی وپرخاشگری ۷۰
فهرست نمودارها
نمودار شماره (۴-۱) ۵۲
نمودار شماره (۴-۲) ۵۳
نمودار شماره(۴-۳) ۵۴
نمودار شماره(۴-۴) ۵۵
نمودار شماره (۴-۵) ۵۶
نمودار شماره (۴-۶) ۵۷
نمودار شماره (۴-۷) ۵۸
نمودار شماره (۴-۸) ۵۹
نمودار شماره (۴-۹) ۶۰
نمودار شماره (۴-۱۰) ۶۱
نمودار شماره (۴-۱۱) ۶۲
نمودار شماره (۴-۱۲) ۶۳
نمودارشماره (۴-۱۳) ۶۴
نمودار شماره(۴-۱۴) ۶۵
نمودار شماره (۴-۱۵) ۶۶
نمودارشماره(۴-۱۶) ۶۷
فصل اول
کلیات پژوهش
چکیده
هدف ازاین پژوهش بررسی نقش شبکه های اجتماعی برمیزان پرخاشگری دانش اموزان مقطع متوسطه دوم ناحیه سه کرمانشاه می باشد.روش پژوهش از نوع کاربردی ودر اجرا زمینه یابی است .جامعه آماری شامل کلیه دانش آموزان دختر و پسر مقطع متوسطه دوم ناحیه سه شهرکرمانشاه درسال تحصیلی ۹۴-۹۳ که تعداد آنها حدود۶۰۰۰نفرمی باشد.در این پژوهش با بهره گرفتن از جدول مورگان ۳۶۰ نفر ازدانش آموزان بصورت تصادفی انتخاب شدند.ابزارمورد استفاده دراین پژوهش شامل :۱- پرسشنامه شبکه های اجتماعی دارای ۱۵گویه و بر اساس طیف لیکرت تنظیم شده است . برای روایی پرسشنامه از راهنمایی استاد راهنما و تنی چند از متخصصان استفاده شده است.۲-پرسشنامه پرخاشگری (AGQ):این پرسشنامه مشتمل بر ۳۰ گویه می باشد که اعتبار پرسشنامه ها با روش آلفای کرونباخ محاسبه وبه ترتیب ۷۹/۰ و۸۷۴/۰بدست آمد .درتحلیل داده ها از دوجنبه:آمارتوصیفی(فراوانی ها،درصدها،میانگین ها و انحراف معیار)وآماراستنباطی(آزمون های t،همبستگی پیرسون )استفاده گردید.یافته‌ها نشان داد بین استفاده از شبکه های اجتماعی و میزان خشم رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد. بین استفاده از شبکه های اجتماعی ومیزان تهاجم رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد. بین استفاده از شبکه های اجتماعی ومیزان کینه توزی رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد. بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی در دختران و پسران تفاوتی وجود ندارد بین میزان پرخاشگری در دختران و پسران تفاوت معنی داری وجود دارد.نتیجه گیری:استفاده از شبکه های اجتماعی و فضای مجازی نه تنها حریم اعضای خانواده را از بین ‌برده است،بلکه سبب الگوگیری‌های نادرست نوجوانان نیزخواهد شد. و به وضوح می‌توان مشکلات شخصیتی را در آنها مشاهده کرد.

واژه‌های کلیدی: شبکه های اجتماعی- پرخاشگری -دانش اموزان
۱-۱مقدمه:
هنوز خانواده در مشرق زمین، اصالت و هویت دینی خود را تا حدودی حفظ کرده است. در چرخه تحولات جهانی، با قرار گرفتن خانواده زیر تهاجم فرهنگ غربی‌که رسانه‌های نوین آن را انجام می‏دهند، البته این نهاد به حمایت و قدرت بیشتری نیاز دارد تا بتواند هویت خود را حفظ کند. امروزه خانواده در غرب در حال فروپاشی و نابودی است و مهم‌ترین دلیلش هم طرد دین از همه مظاهر زندگی است. واقعیت این است که خانواده هم از نظر ساختاری متحول گشته و هم از نظر اعتقادی و نظام ارزشی زیر سیطره تجدد‌گرایی، دنیا‌گرایی و دین‌زدایی، دگرگونی‌های بسیاری را تجربه کرده است. با ورود تکنولوژی و وسایل ارتباط جمعی در خانواده‌ها، ارزش‌های اجتماعی خانواده‌ها تحت تأثیر قرار گرفته و موجب شده است تا شاهد تغییراتی در رفتار و گفتمان نسل جوان باشیم (عباسی،۱۳۸۹،ص۲۳).
امروزه رسانه های اجتماعی به یک مهارت جدید و مهم برای همه و حتی برای  کسانی که حتی درک  بسیار بالایی از فناوری ندارند، تبدیل شده است. در سال های اخیر دسترسی میلیون ها کاربر در سراسر جهان به رسانه های  و شبکه های اجتماعی باعث شده است تا این رسانه ها درکانون توجه جوامع مدرن  و افراد زیادی قرارگیرند  و از محبویت قابل توجهی به خصوص در میان نسل جوان برخوردار شوند. شناخت صحیح از این رسانه ها باعث می شود تا کاربران بیش از پیش بتوانند از این ابزارها استفاده مفید و موثر داشته باشند.در واقع شبکه‌های اجتماعی اینترنتی پایگاه یا مجموعه پایگاه‌هایی هستند که امکانی فراهم می‌آورد تا کاربران بتوانند علاقه‌مندیها، افکار و فعالیت‌های خودشان را با دیگران به اشتراک بگذارند و دیگران هم این افکار و فعالیت‌ها را با آنان سهیم شوند. یک شبکه اجتماعی، مجموعه ­ای از سرویس­های مبتی بر وب است که این امکان را برای اشخاص فراهم می‌آورد که توصیفات عمومی یا خصوصی برای خود ایجاد کنند، یا با دیگر اعضای شبکه ارتباط برقرار کنند، منابع خود را با آن‌ ها به اشتراک بگذارند و از میان توصیفات عمومی دیگر افراد، برای یافتن اتصالات جدید استفاده کنند.(ساروخانی،۱۳۹۱،ص۸۴).
به‌طور کلی در تعریف شبکه ­های اجتماعی می­توان گفت شبکه ­های اجتماعی سایت­هایی هستند که از یک سایت ساده مانند موتور جستجوگر با اضافه شدن امکاناتی مانند چت و ایمیل و امکانات دیگر خاصیت اشتراک­گذاری را به کاربران خود ارائه می­ دهند. شبکه ­های اجتماعی، محل گردهمایی صدها میلیون کاربر اینترنت است که بدون توجه به مرز، زبان، جنس و فرهنگ، به تعامل و تبادل اطلاعات می‏پردازند. در واقع شبکه ­های اجتماعی برای افزایش و تقویت تعاملات اجتماعی در فضای مجازی طراحی شده ­اند. به طور کلی از طریق اطلاعاتی که بر روی پروفایل افراد قرار می­گیرد مانند عکس کاربر، اطلاعات شخصی و علایق (که همه این­ها اطلاعاتی را در خصوص هویت فرد فراهم می­آورد) برقراری ارتباط تسهیل می‌گردد. کاربران می‌توانند پروفایل­های دیگران را ببینند و از طریق برنامه ­های کاربردی مختلف مانند ایمیل و چت با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. (ساروخانی،۱۳۹۱،ص۸۵).
۱-۲بیان مسئله
در دنیای امروز، شبکه‌های اجتماعی نقش بسیار مهمی در روابط مردم سرتاسر جهان ایفا می‌کنند . به ‌طوری که به جزیی جدایی‌ناپذیر از زندگی بیشتر مردم تبدیل شده‌اند . این در حالی است که اساس پیدایش این شبکه ها تسهیل و کوتاه نمودن مسیر ارتباطی میان افراد جامعه تلقی می گردد . در ایران نیز این پدیده نه چندان نوظهور روز به روز بر خیل مشتاقان خود می افزاید . شاید در گذشته نه چندان دور افراد شناخت کمی نسبت به ماهیت و چگونگی استفاده از این شبکه ها داشتند ، اما این روزها در زندگی روزمره شاهد آن هستیم که طیف متفاوت مردم راجع به این شبکه ها با هم صحبت و تبادل اطلاعات می نمایند . طبقات مختلف در جامعه از زن و مرد ، جوان و پیر، باسواد و بی‌سواد ، از آن حرف می‌زنند(زنجانی،۱۳۸۸،ص۴۵) .
عده‌ای بسیار مخالف آن‌ ها بوده ، وجودشان را باعث مضرات اجتماعی و فساد اخلاقی برای طبقات جامعه دانسته و مایل به بستن ، تعطیل و فیلتر کردن آن‌ ها هستند و در مقابل ، عده‌ای دیگر آن‌ ها را مظاهری از تمدن جدید شمرده ، وجود آن‌ ها را برای پیوستگی‌های اجتماعی مفید ، بلکه لازم می‌دانند . فراگیر شدن استفاده از این پدیده ، پیامدهای مثبت و منفی بسیاری را بر زندگی ما القاء نموده و در مواردی نیز تبعات گریز ناپذیری را بر ما تحمیل داشته است . تا آنجائیکه بعضا اصطلاحات مرسوم در این شبکه ها بخشی از فرهنگ محاوره افراد جامعه ما را تشکیل می دهند اینترنت به عنوان یک وسیله دارای قابلیت عظیمی برای افزایش تنوع اطلاعات و سرگرمی های در دسترس افراد و سازمان های سراسر جهان است . این وسیله هم چنین موانع ورود را کاهش می دهد که برای گویندگان و شنوندگان یکسان است و امکان دسترسی به تمام کسانی را که مایل اند در این محیط شرکت کنند ، فراهم می کند و حتی در میان گویندگان، یک برابری نسبی ایجاد می کند. هر شخصی که به اینترنت دسترسی دارد، می تواند در حالت های ارتباطی مختلفی که در محیط آنلاین وجود دارد ، شرکت کند و دیدگاه ها و نظراتش را در قالب متن، تصاویر یا صوت بیان کند و نیز می تواند به حجم گسترده ای از اطلاعات و برنامه های ارائه شده از سوی دیگران دسترسی یابد . به همین دلیل ، اینترنت قابلیت عظیمی برای ایجاد یک جامعه پویا دارد ، جامعه ای که در آن آزادی بیان و پویایی فرهنگی ، اجتماعی ، مذهبی و زبانی افزایش می یابد (عباسی،۱۳۸۹،ص۱۶).
با امکانات و گزینه های فراوانی که رسانه های عمومی از جمله اینترنت در اختیار جوانان می گذارند ، آنان به صورت دائم با محرک های جدید و انواع مختلف رفتارهاآشنا می شوند . این فضا هویت نا مشخص و به صورت مستمر متحولی را ، به ویژه برای نسلی که در مقایسه با نسل قبل با محرک های فراوانی مواجه است ، می آفریند . اینترنت فضای آزاد گلخانه ای را ایجاد می کند که معلمان و مراجع قدرت به آن دسترسی ندارند و بر آن تاثیر نمی گذارند . اینترنت انقلابی عظیم در دنیای ارتباطات است که مرز جغرافیایی نمی شناسد . همان طور که می دانیم امروزه بیشتر از هر زمان دیگر افراد به اینترنت وشبکه های اجتماعی و موبایل وابسته شده اند. هم چنین والدین به عنوان ابزاری برای کنترل رفتار فرزندان به آن می نگرند و از سوی دیگر این دو ابزار به فرزندان قدرت تفکر بیشتر می دهد. اینترنت وشبکه اجتماعی تاثیرات زیادی داشته که این تاثیرات هم جنبه ی مثبت دارد و هم جنبه ی منفی ، اما تاثیرات منفی آن به علت استفاده بی رویه و غیر اخلاقی افراد و دانش آموزان از تاثیر مثبت آن بیشتر است . به عبارت دیگر چون نمی توان به طور کامل استفاده دانش آموزان از این دو ابزار را کنترل کرد . اثرات سوء آن نکات مثبت را خنثی می کند(لاینر،۲۰۰۱،ص۸۷) باتوجه به موارد مذکور سوال اصلی پژوهش این است که آیا بین شبکه های اجتماعی و پرخاشگری دانش آموزان رابطه ای وجود دارد؟
۱-۳-اهمیت و ضرورت پژوهش
مساله ای که در حال حاضر بسیار شایع است ، استفاده غیر اخلاقی دانش آموزان از اینترنت و تلفن همراه است، آن ها از این وسایل نه در خانه و نه در محیط آموزشی استفاده درست نمی کنند و چون کنترل قطعی این اعمال توسط والدین و مسئولان آموزشی تقریبا غیر ممکن است، مربیان و اولیاء مدرسه از خیر منفعت آن گذشته و آن را ممنوع کرده اند. استفاده از این وسایل مثل استفاده از چاقو است که به کار گرفتنش هم می تواند در مواردی صحیح باشد و به حیات آدمی کمک کند و هم می تواند جان آدمی را بگیرد، متاسفانه به دلایل مختلف در گروه های سنی نوجوانان و جوانان استفاده صحیح از این وسایل ارتباطی جا نیفتاده و علاوه بر این استفاده غیر اخلاقی و بیش از حد آن در کلاس درس موجب بر هم خوردن تمرکز دانش آموزان در مدارس شده و این باعث افت تحصیلی آنان گردیده است. در حال حاضر در بیشتر کشورها استفاده از تلفن همراه در مدارس و محیط آموزشی ممنوع است . تلفن همراه و اینترنت بخش بزرگی از زندگی کودکان و نوجوانان را گرفته و بجای کتاب خواندن و مطالعه بیشتر وقتشان را با این وسایل می گذرانند. گزارش ها هم چنین حاکی از آن است که وقتی آن ها از گوشی همراه استفاده نمی کنند مشغول کار با اینترنت و استفاده نا صحیح از این وسیله اند .با توجه به اهمیت آسیب شناسی فضای مجازی در توسعه جوامع، در جامعه ما نیز در سال های اخیر به فن آوری اطلاعات و ارتباطات توجه زیادی شده است. ولی در این رابطه آسیب های جدی وجود دارد که به ریشه یابی آن باید پرداخت. (آقابابایی،۱۳۹۰،ص۱۴)
شبکه های دوست یابی در کشور ما به سرعت در میان جوانان ایرانی محبوب شده است و ایرانی ها رتبه سوم را در این شبکه ها کسب کرده اند. فرهنگ رسانه ای اینترنت، فضای ذهنی جوانان را اشغال کرده و مطالعات اخیر نشان می‌دهد که استفاده از اینترنت، سبب ایجاد احساس ناکامی، تنهایی، اضطراب و به‌طورکلی کاهش سلامت روانی می‌شود. اشخاصی که از اینترنت بیش‌تر استفاده می‌کنند علاوه بر آن که بر زندگی خانوادگی آن‌ ها تأثیر منفی می‌گذارد، زمان کمتری با خانواده صحبت می‌کنند و احساس تنهایی، افسردگی، کمبود عزت نفس و… در آن‌ ها بیش‌تر می‌شود. نسل جوان امروز نسبت به نسل گذشته با سرعت بیشتری از والدین خود رشد می‌کنند، برای جلوگیری از آسیب‌های احتمالی اینترنت، باید در جهت آگاه‌سازی خانواده‌ها تلاش کرد. (آقابابایی،۱۳۹۰،ص۱۴)
بروز آسیب های نوظهور می تواند زمینه ساز نوع جدیدی از آسیب های اجتماعی و روانی باشد. به همین دلیل، برنامه ریزی برای شناسایی و آسیب شناسی آن ها ضروری می نماید. آسیب های نوظهور، آسیب های مرتبط با فناوری های جدید است که آسیب های ناشی از استفاده از ماهواره، بازی های رایانه ای، تلفن همراه و اینترنت می توانند در این مجموعه قرار گیرد. در این پژوهش سعی شده است تا به آسیب های مرتبط با اینترنت به ویژه عضویت در شبکه های اجتماعی مجازی پرداخته و برای رفع این گونه معضلات پیشنهاداتی ارائه شود.
شبکه‌های اجتماعی فضایی آنلاین هستند که بر ساخت و بازتاب روابط اجتماعی میان افراد تمرکز می‌کنند ؛ افرادی که در این فضا به تبادل علایق و فعالیت‌هایشان می‌پردازند . شبکه‌های اجتماعی علاوه بر شکل‌دهی جدید به عرصه و فضای تعاملات رودرروی اجتماعی و کنش‌های میان فردی ، نقش مهمی هم در نحوه انجام تعاملات شغلی و تجاری ایفا می‌کنند . در بحث از آسیب‌شناسی شبکه‌های اجتماعی ، نکته‌ی حائز اهمیت ، ریسک بسیار بالای این گونه شبکه‌ها از لحاظ آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی می‌باشد . شبکه‌های مختلف اجتماعی با صدها میلیون کاربر در سال‌های اخیر توجه مهاجمان سایبری را نیز بیش از هر هدف دیگری به خود جلب کرده‌اند . کاربران ساعت‌های بسیاری را برای چت کردن با دوستانشان و چک کردن صفحه شخصی در شبکه‌های اجتماعی صرف می‌کنند . در واقع چک کردن صفحه شخصی ، مطالعه‌ی به روزرسانی‌های دوستان مختلف و نظر دادن روی عکس‌ها و فیلم‌های دیگران ، به عادتی ناخودآگاه تبدیل شده است که در کوتاه مدت تمرکز افراد بر امور جاری زندگی و یا فعالیت‌های شغلی را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد . در برخی مطالعات که هزینه‌های فیس بوک را بر اقتصاد مورد واکاوی قرار داده اند نیز این هدر رفت سرمایه خود را نمایان‌تر ساخته است . در عصر ترافیک و انواع آلودگی‌های محیطی و اخلاقی ، وجود این نوع تکنولوژی‌ها به انسان راحت ‌طلب بهانه‌ می‌دهد که دیگر به سمت صله‌رحم در عالم فیزیکی و متن جامعه گام برندارد . روابط مجازی در شبکه‌های اجتماعی ، به تدریج روابط رودرروی افراد را کم‌رنگ کرده و این امر به انزوای اجتماعی و در نهایت عدم جامعه‌پذیری صحیح در روند اجتماعی‌شدن افراد منجر خواهد شد . این محیط می‌تواند با ارائه امکانات جدیدتر رابطه بشر را روز به روز با دنیای خارج کمتر کند و نقش انسانیش را در جامعه کمتر و کمتر نماید . امروزه اعتیاد در استفاده از شبکه‌های اجتماعی اینترنتی به معضلی برای نهاد خانواده در سراسر جهان تبدیل شده است . گسترش روزافزون شبکه‌های اجتماعی در میان کاربران اینترنت ، نیازمند بررسی رفتارهای فردی و اجتماعی انسان‌هاست (کفاشی ،۱۳۸۸،ص۴۰).
۱-۴-اهداف پژوهش
۱-۴-۱هدف کلی پژوهش عبارتست از:
بررسی نقش شبکه های اجتماعی برمیزان پرخاشگری دانش اموزان مقطع متوسطه ناحیه ۳ کرمانشاه
۱-۴-۲اهداف ویژه پژوهش به شرح ذیل میباشد:
۱-تاثیر استفاده از شبکه های اجتماعی برمیزان خشم در دانش اموزان .
۲- تاثیر استفاده از شبکه های اجتماعی برمیزان تهاجم در دانش اموزان .
۳- تاثیر استفاده از شبکه های اجتماعی برمیزان کینه توزی در دانش اموزان .
۴-مقایسه میزان استفاده از شبکه های اجتماعی در دختران و پسران .
۵-مقایسه میزان پرخاشگری در دختران و پسران .
۱-۵-فرضیات پژوهش
۱-بین استفاده از شبکه های اجتماعی و میزان خشم در دانش اموزان رابطه وجود دارد.
۲- بین استفاده از شبکه های اجتماعی و میزان تهاجم در دانش اموزان رابطه وجود دارد.
۳- بین استفاده از شبکه های اجتماعی و میزان کینه توزی در دانش اموزان رابطه وجود دارد.
۴-بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی در دختران و پسران تفاوت وجود دارد
۵-بین میزان پرخاشگری در دختران و پسران دراستفاده ازشبکه های اجتماعی تفاوت وجود دارد.
۱-۶-تعاریف مفاهیم واصطلاحات :
۱-۶-۱-تعریف مفهومی واژه ها
۱-۶-۱-۱-اصطلاح «شبکه اجتماعی» برای توصیف ابزارها و پایگاه‌هایی است که کاربران به وسیله آنها اقدام به انتشار و به اشتراک‌گذاری مطالب خود می‌کنند. شبکه‌های اجتماعی شامل: وبلاگ‌ها، ویکی‌ها، پادکست‌ها و پایگاه‌هایی است که به صورت اختصاصی برای به اشتراک‌گذاری: اطلاعات، داستان‌ها، عکس‌ها، صوت‌ها و تصاویر ویدئویی کاربران ایجاد شده‌اند(عباسی،۱۳۸۹،ص۱۳).
۱-۶-۱-۲- پرخاشگری عبارتست از رفتاری که هدف آن صدمه زدن به خود یا به دیگری باشد در این تعریف قصد ونیت فرد مهم است.یعنی رفتاری پرخاشگری محسوب می شود که از روی قصد یا عمداً برای صدمه زدن به دیگری یا به خود انجام گرفته باشد (کریمی،۱۳۸۴،ص۲۴۵).
۱-۶-۱-۳-خشم:درلغت نامه دهخدابه معنای قهر وغضب وبرآشفتگی میباشد. خشم به حالت عاطفی یاهیجانی گفته میشود که دارای شدت متفاوتی از تهییج ملایم تاخشم وحشیانه یاعصبانیت است واغلب رخداد آن زمانی است که راه نیل به هدفهایا براوردن نیازهای افراد سد می شود. (گراوند،۱۳۸۷،ص۵۴).
۱-۶-۱-۴-کینه توزی:درلغتنامه دهخدا به معنی انتقام جویی می باشد. کینه توزی به عناصر شناختی یا نگرشهایی گفته می شود که ممکن است اساس افزایش خشم وپرخاشگری در افراد باشد .درواقع کینه توزی یک نگرش یا یک ارزیابی منفی درازمدت از مردم ورویدادهاست .

با توجه به نمودار، سیستم اطلاعاتی به عنوان منبع اصلی تأمین‌کننده اطلاعات مورد نیاز کلیه بخش‌ها، بین سیستم تصمیم‌گیری و سیستم عملیاتی، نوعی پیوند سیستمی ایجاد می‌کند. جریان تصمیمات، به صورت دستورالعمل‌ها، بخش‌نامه‌ها و قواعد، پس از ورود در سیستم اطلاعاتی و ذخیره‌سازی، به سیستم عملیاتی ارسال می‌شوند. سیستم اجرایی با کمک سیستم اطلاعاتی دستورالعمل‌ها را اجرا کرده و نتایج آن را به سیستم اطلاعاتی و تصمیم‌گیری منتقل می‌کند. بنابراین، هیچ سازمانی بدون اطلاعات و سیستم اطلاعاتی قادر به تصمیم‌گیری و تحقق تصمیمات خود نخواهد بود (برگرفته از: محمودی، ۱۳۸۶: ۱۵۰ـ۱۵۱).

۲ـ۱ـ۱۴٫ طبقه‌بندی سیستم‌های اطلاعاتی از نظر کاربرد
از نظر تاریخی، در ابتدای پیدایش MIS و توسعه نخستین سیستم‌های اطلاعاتی در دهه ۱۹۶۰، بیشتر سازمان‌ها و شرکت‌ها از سیستم‌های اطلاعاتی برای محاسبات مالی، چون محاسبه سود و زیان، مدیریت بودجه، خرید و فروش و پرداخت حقوق استفاده می‌کردند.
سیستم‌های اطلاعات مدیریتی (MIS) در سیر تحولات خود برای کاربردهای مدیریتی پیش‌بینی شده بودند، اما این سیستم‌ها به‌تدریج از قلمرو مدیریت و قالب سنتی خود خارج شده و در دیگر زمینه‌های کاربردی چون تجارت، کارهای اداری، صنعت، تولید، جغرافیا، شهرسازی و غیره نیز وارد شدند؛ و به این ترتیب زمینه بروز و پیدایش سیستم‌های اطلاعاتی کاربردی متنوع و متعددی را ایجاد کردند. در اینجا انواع سیستم‌های اطلاعاتی را از نظر کاربرد معرفی می‌کنیم:
۲ـ۱ـ۱۴ـ۱٫ سیستم‌های اطلاعات مدیریتی (MIS)
MIS به عنوان سیستم اطلاعات کاربردی در مدیریت از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین سیستم‌های اطلاعات محسوب می‌شود. MIS سیستم اطلاعات کاربردی مبتنی بر کامپیوتر است که طیف گسترده‌ای از انواع داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز مدیران و سازمان را برای تولید گزارش، تجزیه و تحلیل مسائل سازمانی، پشتیبانی از فرایند تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری، کنترل و ارزیابی عملیات و ارائه راه ‌حل ‌ها، تأمین می‌کند. MIS بیشتر در سطوح عالی و میانی سازمان به منظور سیاست‌گذاری، تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی و کنترل سازمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد، بنابراین به تناسب کاربرد خود در سازمان، دارای سیستم‌های کاربردی و جانبی دیگری نیز است.
۲ـ۱ـ۱۴ـ۲٫ سیستم‌های اطلاعات تولید گزارش (RIS)^[47]
مدیران سازمان برای کنترل و ارزیابی نتیجه تصمیمات خود و همچنین آگاهی از عملکرد سطوح مختلف سازمان و یا به منظور اتخاذ تصمیمات و برنامه‌های جدید، نیازمند داده‌ها و اطلاعات جدیدی هستند که پردازش‌های لازم روی آنها انجام شده باشد. این گزارش‌ها به صورت اطلاعات طبقه‌بندی‌شده و جامعی به مدیران ارائه می‌شوند. سیستم اطلاعات کامپیوتری به نام سیستم تهیه یا پشتیبان گزارش (RSS)^[48] در سازمان پیش‌بینی شده است که اجزای آن در تاروپود سازمان قرار دارند و اطلاعات مورد نیاز را به شکل گزارش‌های مختلف توصیفی، آماری و تحلیلی تهیه می‌کنند. برای مثال بخشی از نرم‌افزارهای کاربردی Excel و Access برای تهیه گزارش‌ها اختصاص داده شده است.
۲ـ۱ـ۱۴ـ۳٫ سیستم‌های اطلاعات مدیران ارشد (EIS)^[49]
سیستم‌های EIS که به آنها سیستم‌های پشتیبان مدیران ارشد (ESS)^[50] نیز می‌گویند به سیستم‌های اطلاعاتی اتوماتیک و جامعی گفته می‌شود که برای تهیه و تأمین اطلاعات مورد نیاز مدیران سطوح عالی و یا اجرایی سازمان طراحی می‌شوند. EIS دیدگاهی کامل و جامع از سازمان ارائه کرده و از برنامه‌ریزی‌های راهبردی سازمان پشتیبانی می‌کند. بر اساس نظریات اسپاراگو^[۵۱] و مک‌نیورلین،^[۵۲] سازمان‌ها سه انگیزه مهم برای کاربرد EIS و یا به عبارتی ESS دارند:

 

1. 1. تحلیل عوامل حیاتی موفقیت (CSF)^[53]سازمان‌ها و مدیریت برای اتخاذ تصمیمات مهم و افزایش موفقیت سازمان؛

 

1. 1. تمایلات شدید مدیران ارشد به منظور دستیابی بیشتر به اطلاعات دقیق، سریع، درست و جامع؛

 

1. 1. مقام و موقعیت شغلی و اهمیت تصمیم‌های آن و اینکه اطلاعات در بیشتر موارد هویت سازمانی را دربردارد (مؤمنی، ۱۳۸۰: ۲۳۲).

 

سیستم‌های اطلاعات مدیران ارشد علاوه بر تجهیزات کامپیوتری متعارف، باید در قالب شبکه‌ای گسترده طراحی شوند تا دسترسی اطلاعات را از همه جای جهان میسر کنند. بنابراین طرح‌ریزی سیستم کنفرانس از راه دور و سیستم‌های اطلاع‌رسانی چندرسانه‌ای از ضرورت‌های این‌گونه سیستم‌هاست.
۲ـ۱ـ۱۴ـ۴٫ سیستم‌های اطلاعات راهبردی (SIS)^[54]
سیستم‌های اطلاعات راهبردی و یا به‌عبارتی سیستم‌های پشتیبان راهبردی (SSS)،^[۵۵] به نوع خاصی از سیستم‌های اطلاعات کاربردی گفته می‌شود که «اطلاعات راهبردی» را برای تحقق و پشتیبانی از اهداف راهبردی سازمان تهیه و تأمین می‌کند. این سیستم‌ها در رده‌های عالی سازمان‌ها و نهادهای پیچیده‌ای چون ارتش، نهادهای سیاسی، اقتصادی، تجاری، و بعضی سازمان‌های دولتی چون شهرداری‌ها که در شرایط راهبردی، پیچیده، بحرانی، غیر قابل پیش‌بینی، رقابت‌انگیز و چالش‌انگیز به‌سر می‌برند، برای مقابله با شرایط سخت محیطی و حفظ بقای خود مورد استفاده قرار می‌گیرند. با توجه به ویژگی‌های خاص اطلاعات راهبردی که درستی و امنیت آنها بسیار حیاتی و تعیین‌کننده است، باید در طراحی سیستم‌های اطلاعات راهبردی به گونه‌ای سیستم را طرح‌ریزی و شالوده‌گذاری کرد که قدرت دستیابی به اطلاعات برای همگان به‌شدت محدود شده و تنها کسانی بتوانند از خدمات و اطلاعات آن بهره‌مند شوند که از تصمیم‌گیرندگان سطوح عالی سازمان باشند.
۲ـ۱ـ۱۴ـ۵٫ سیستم‌های اطلاعات پشتیبان تصمیم (DSS)^[56]
DSSها به نوع خاصی از سیستم‌های اطلاعاتی کاربردی خودکار گفته می‌شوند که اطلاعات پردازش‌شده مورد نیاز مدیران را برای پشتیبانی از فرایند تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری‌های نیمه‌ساختاریافته یا غیرساختاریافته تأمین می‌کنند. برخلاف EIS که اطلاعات مورد نیاز مدیران را به منظور اتخاذ تصمیمات تهیه می‌کنند، DSSها، به‌طور مستقیم در تصمیم‌گیری نقش ندارند، بلکه این امکان را در اختیار مدیران قرار می‌دهند تا با بهره گرفتن از برخی محاسبات، تحلیل‌ها و برآوردها، سریع‌تر و آسان‌تر تصمیم بگیرند. بنابراین اهداف اساسی DSSها عبارت‌اند از: کاهش ابهامات و سوءتعبیرها، افزایش سرعت تصمیم‌گیری، افزایش اعتبار و صحت انتخاب‌های ردیابی‌شده و افزایش درجه مطلوبیت تصمیمات اخذشده.
۲ـ۱ـ۱۴ـ۵ـ۱٫ اهمیت DSS
در عصر کنونی که هر موضوعی در پی افزایش نیازها، تغییرات محیطی و فن‌آوری به‌شدت پیچیده بوده، مدیریت و تصمیم‌گیری نیز بسیار سخت و پیچیده است، امروزه هیچ مدیری بدون اطلاعات مطلوب، پالایش‌شده و مستدل، که جز از راه پردازش اطلاعات و تجزیه و تحلیل دقیق مسائل و رویدادها حاصل نمی‌شود، نمی‌تواند به‌طور درست تصمیم‌گیری کند. بنابراین با توجه به توانایی‌های DSS در حل مسائل نیمه‌ساختاریافته و غیرساختاریافته و ارائه تحلیل‌ها و پیش‌بینی بعضی از گزینه‌ها در شرایط مبهم، این سیستم به عنوان پشتیبان، به مدیران برای اتخاذ تصمیمات کمک بسیار مؤثری می‌کند.
۲ـ۱ـ۱۴ـ۵ـ۲٫ ویژگی DSS‌ها
سیستم‌های پشتیبان تصمیم از سیستم‌های اطلاعاتی کاربردی مبتنی بر کامپیوترند که ضمن دارا بودن خصوصیات مشترک کلیه سیستم‌های اطلاعاتی، دارای یک‌سری ویژگی‌های خاص نیز هستند که به‌صورت اجمالی به معرفی آنها می‌پردازیم:

 

1. 1. علاوه بر سخت‌افزار و نرم‌افزارهای مختلف به ابزارها و امکانات تحلیلی، مدل‌سازی و شبیه‌سازی نیز نیاز دارند؛

 

1. 1. اغلب در تصمیم‌سازی و افزایش کیفیت و اثربخشی فرایند تصمیم‌گیری نقش دارند؛

 

1. 1. بیشتر در تصمیمات نیمه‌ساختاریافته و یا غیرساختاریافته کاربرد دارند. بنابراین به جای روش الگوریتمی بیشتر از روش‌های اکتشافی و ابتکاری استفاده می‌کنند (ری‌اکس،^[۵۷]۲۰۰۴: ۱۶۷)؛

 

1. 1. اطلاعات DSSها جایگزین قضاوت‌های انسانی نمی‌شوند، از این‌رو به‌طور مستقیم به اتخاذ تصمیمات منجر نمی‌شوند؛

 

1. 1. بعضی از DSSها توانایی و قابلیت یادگیری را دارند؛

 

1. 1. DSSها به‌طور کلی مسئله‌محورند و به‌طور معمول به کاربران امکان و فرصت می‌دهند تا انواع سؤالات را مطرح کرده و پاسخ بگیرند؛

 

1. 1. قادر به تحلیل حساسیت و جستجوی هدف هستند، بنابراین به کاربران امکان می‌دهند تا تأثیر تغییرات از متغیرهای مفروض را بر روی پیامدها بسنجند. زمانی که مدیری در مورد یک مدل و یا یک مسئله فرضیاتی را مطرح کرده و مطمئن نیست که تأثیر احتمالی هر متغیر چگونه است، می‌تواند از DSS برای ارزیابی فرضیه‌ها استفاده کند؛

 

1. 1. از آنجایی که DSSها دارای پایگاه‌ داده‌ها و مدل‌های کارآمدی هستند، بنابراین توانایی‌های بسیار بالایی در مدیریت اطلاعات و تولید مدل‌های گرافیکی و به‌ویژه نمودارها دارند؛

 

1. 1. بعضی از DSSهای هوشمند قادر به پیش‌بینی و تشخیص مسائل نیز هستند، بنابراین در بهینه‌سازی تصمیمات و سطح عملکردها بسیار نقش دارند.

 

۲ـ۱ـ۱۴ـ۵ـ۳٫ ابزارها و کاربردهای DSSها
DSSها دارای کاربردهای متنوعی‌اند که هر کدام، با توجه به ماهیت کاربردی خود، نیازمند روش‌ها، ابزارها و امکانات خاصی هستند.
صفحه‌گسترده‌ها: مجموعه‌ای از نرم‌افزارهای کاربردی هستند که برای اجرای بسیاری از عملیات و محاسبات مهم سیستم‌های پشتیبان تصمیم به کار گرفته می‌شوند. این نرم‌افزارها توانایی بسیار بالایی در محاسبات آماری، ریاضی، تجاری، مالی و مهندسی داشته و امکان مدل‌سازی، تحلیل و حل مسائل پیچیده را در فرایند تصمیم‌گیری فراهم می‌کنند. از نمونه‌های بسیار معروف صفحه‌گسترده‌ها می‌توان به نرم‌افزار Excel اشاره کرد که در طراحی سیستم‌های مالی، پیش‌بینی شرایط و کارهای تجاری و مالی، ارائه گزارش‌های جامع و تهیه و تولید مدل‌های گرافیکی، به‌ویژه نمودارها، کاربرد بسیار گسترده‌ای دارند.
پایگاه داده‌ها: پایگاه داده‌ها و بانک‌های اطلاعاتی نه‌تنها از ابزارهای بسیار حیاتی DSSها محسوب می‌شوند، بلکه در بسیاری از موارد بخش تفکیک‌ناپذیر و جدانشدنی این‌گونه سیستم‌ها به حساب می‌آیند.
سیستم‌های هشداردهنده: این سیستم‌ها که هم از نوع سخت‌افزاری و هم از نوع نرم‌افزاری استفاده می‌شوند، از نمونه‌های کاربردی بسیار مهم سیستم‌های اطلاعات پشتیبان تصمیم هستند. این سیستم‌ها که در شناخت، پیش‌بینی و پیشگیری بسیاری از بحران‌ها و حوادث و سوانح طبیعی نقش ارزنده‌ای را ایفا می‌کنند، به سوابق اطلاعاتی گسترده، برنامه و سخت‌افزارهای خاصی نیازمندند (محمودی، ۱۳۸۲: ۷۹).
سیستم‌های خبره (ES):^[58] می‌توان گفت که سیستم‌های خبره از مهم‌ترین ابزارها یا به عبارتی کاربردهای سیستم‌های پشتیبان تصمیم هستند. این سیستم‌ها که نوعی نرم‌افزار و یا برنامه کامپیوتری محسوب می‌شوند، در زمینه‌های متنوعی، بعضی از توانایی‌های انسان متخصص و خبره، چون استدلال، ارزیابی، پیش‌بینی، حل مسئله، تشخیص و استنتاج را شبیه‌سازی می‌کنند (ری‌اکس، ۲۰۰۴: ۱۸۰). سیستم‌های خبره که بر پایه کسب تجربه، شناخت و دانش ایجاد می‌شوند، با انجام بعضی محاسبات، بررسی‌ها و تفسیرها به خیلی از سؤالات کاربران پاسخ داده و آنها را در حل مسائل خاص و همچنین تسریع و بهبود تصمیم‌گیری کمک می‌کنند.
سیستم‌های شبیه‌ساز: این سیستم‌ها دنیای واقعی را به وسیله مدل‌سازی، برنامه‌نویسی و سیستم‌های کامپیوتری و اتوماتیک، تبدیل به سیستم‌های مجازی می‌کنند. شبیه‌سازی به مجموعه‌ای از روش‌ها، تکنیک‌ها، و فرآیندهایی اطلاق می‌شود که با آنها می‌توان بعضی از اهداف، اعمال و کاربردهای سیستم واقعی را به وسیله سیستم مجازی، بازسازی یا متجلی و محقق کرد، بدون اینکه سیستم ایجاد‌شده، سیستم واقعی باشد. کاربردهای سیستم‌های شبیه‌ساز بسیار متعددند که برای نمونه می‌توان به شبیه‌سازی پرواز، شبیه‌سازی موشک، آزمایش هسته‌ای و شبیه‌سازی بحران‌ها اشاره کرد.
۲ـ۱ـ۱۴ـ۶٫ سیستم‌های پردازش تبادلات یا تراکنش‌ها (TPS)^[59]
سیستم‌های پردازش تراکنش‌ها و یا داد و ستد، که شاخه‌ای از سیستم‌های اطلاعات کاربردی در مدیریت (MIS) هستند، به سیستم‌های هوشمند و خودکاری گفته می‌شود که به صورت تعاملی، پویا و بی‌درنگ، داده‌ها و متغیرهای اطلاعاتی مختلف را از منابع مختلف دریافت کرده، و طبق برنامه‌ای خاص آنها را در برخورد و پردازش قرار می‌دهند. حاصل تمامی این رویدادها، تولید یک‌سری نتایج و اطلاعات بسیار ارزشمندی است که در تصمیم‌گیری‌ها، برنامه‌ریزی‌ها و اجرای اهداف سازمانی استفاده می‌شوند. از جمله خصوصیات مهم TPSها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
ـ TPSها علاوه بر پشتیبانی از تصمیمات، پشتیبان عملیات نیز هستند. بنابراین در بیشتر برنامه‌ریزی‌ها، محاسبات و عملیات مختلف سازمانی نقش مؤثری دارند؛
ـ ساختار یک TPS، چه از بعد سخت‌افزاری و چه از نظر نرم‌افزاری، از مجموعه‌ای از اجزای به‌هم‌پیوسته، منسجم و یکپارچه‌ای‌ تشکیل می‌شود که به صورت شبکه‌ای پویا با روش تعامل آزاد و بی‌درنگ تنظیم شده است، به‌طوری که کوچک‌ترین تغییر در یکی از بخش‌ها، متغیرها و یا برنامه‌های سیستم، کل سیستم از تغییر متأثر شده، بنابراین نتیجه محاسبات و پردازش‌ها نیز تغییر پیدا می‌کند.
۲ـ۱ـ۱۴ـ۷٫ سیستم‌های اطلاعات اداری (OIS)^[60]
OIS و یا به تعبیر بسیاری از نویسندگان، سیستم‌های اتوماسیون اداری (OAS)،^[۶۱] مجموعه‌ای از یک‌سری ابزارها و امکانات سخت‌افزاری، نرم‌افزاری، تجهیزات شبکه و چندرسانه‌ای و منابع اطلاعاتی مختلفی است که برای تسهیل کارهای اداری و پشتیبانی از عملیات و ارتباطات سازمانی با یکدیگر سازمان‌دهی و متشکل شده‌اند. با OISها می‌توان اطلاعات و اسناد اداری را تولید، نگهداری و مدیریت کرده و عملیات مرتبط با فعالیت‌ها و وظایف اداری و دبیرخانه‌ها را به صورت سیستماتیک و خودکار کرد. این سیستم‌ها می‌توانند به‌طور محسوسی بوروکراسی اداری را کاهش داده و به جای آن سیستم بدون کاغذ مبتنی بر کامپیوتر و شبکه ایجاد کرد تا سازمان‌ها بتوانند بدون کوچک‌ترین جابه‌جایی و استفاده از نیروی انسانی، ارتباطات درون‌سازمانی و برون‌سازمانی را محقق کنند. رایج‌ترین ابزارها و نرم‌افزارهایی که در OIS مورد استفاده قرار می‌گیرند، عبارت‌اند از: شبکه‌های محلی، اینترنت و تجهیزات مرتبط با آنها، تجهیزات صوتی و ویدئویی، تجهیزات چندرسانه‌ای و مونتاژ، نرم‌افزارهای MS-Office، نرم‌افزارهای خاص اتوماسیون اداری، سرویس‌های مختلفی چون پست الکترونیکی، وب‌سایت‌ها، و ابزارهای ارتباطی مکمل چون فاکس و تلفن و غیره.
۲ـ۱ـ۱۴ـ۸٫ سیستم‌های مدیریت منابع انسانی (HRS)^[62]
این سیستم‌ها که به آن HRIS^[63] نیز می‌گویند، از دیگر سیستم‌های مهم اطلاعات کاربردی‌اند که از نظر ماهیت کاربرد از نوع سیستم‌های پشتیبان عملیات محسوب می‌شوند. هدف از HRSها، تهیه، پردازش، ذخیره‌سازی و بازیابی اطلاعات مورد نیاز سازمان‌ها برای برنامه‌ریزی، جذب، استخدام، آموزش، ارزیابی عملکرد، بازنشستگی و کارهای رفاهی کارکنان سازمان‌هاست. بنابراین کلیه اطلاعات حیاتی و مورد نیاز سازمان‌ها در مدیریت منابع انسانی، اداره امور کارکنان، کارگزینی و اداره امور استخدامی به‌ وسیله این سیستم‌ها تهیه و تأمین می‌شود. HRSها به ابزارها و امکانات پیچیده‌ای نیاز ندارند؛ هر سازمانی می‌تواند نسبت به گستره و دامنه عملیات خود، با تهیه تعدادی کامپیوتر و طراحی بانک اطلاعاتی جامع، سیستم اطلاعات مدیریت منابع خود را به صورت مجزا و یا شبکه‌ای ایجاد کند. از سیستم‌های جانبی HRS می‌توان به سیستم طراحی مشاغل و برنامه‌ریزی نیروی انسانی، سیستم جذب و استخدام، سیستم آموزش، سیستم ارزشیابی، سیستم حقوق و دستمزد و سیستم بازنشستگی اشاره کرد.
۲ـ۱ـ۱۴ـ۹٫ سیستم‌های اطلاعات حسابداری (AIS)^[64]
سیستم‌های اطلاعات حسابداری از نخستین سیستم‌های اطلاعات کاربردی هستند که در دهه ۱۹۶۰ ابداع شدند. این سیستم‌ها که در ماهیت از نوع سیستم‌های پشتیبان عملیات هستند بیشتر مبتنی بر محاسبه و پردازش داده‌ها و به‌ویژه داده‌های حسابداری‌اند. AISها فقط سیستم‌های ذخیره‌سازی و بازیابی اطلاعات نیستند، بلکه توان و پتانسیل بیشتر عملیات و محاسبات مالی و حسابداری چون محاسبه سود و زیان، مدیریت عملیات مالی، تجزیه و تحلیل و ارزیابی مسائل حسابداری، مدیریت بودجه، مدیریت داد و ستد و مبادله‌های مالی، تنظیم و تبادل اسناد مالی را دارند. مجموعه‌ای از سخت‌افزار و بعضی از نرم‌افزارهای کاربردی خاص، چون Excel و SPSS، در این‌گونه سیستم‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند که بیشتر در سازمان‌های بزرگ و پراکنده، با ساختار شبکه‌ای، متشکل و سازمان‌دهی می‌شوند. گفتنی است که سیستم‌های اطلاعات حسابداری و سیستم‌های اطلاعات مالی (FIS)^[65] که اغلب در مراکز تجاری و بازرگانی‌ رایج‌اند، با هم مترادف‌ بوده و تفاوت عمده و مهمی ندارند. گاهی مطرح می‌شود که FIS به مدیریت و برنامه‌ریزی مالی به منظور افزایش سرمایه در سازمان‌ها و شرکت‌های تجاری اختصاص دارد، در حالی که AISها نیز، چنانچه به‌خوبی برنامه‌ریزی شوند، قادر به تحقق اهداف ذکرشده هستند. زیر‌سیستم‌های AIS شامل سیستم اعتبارات و بودجه، سیستم کنترل مالی، سیستم داد و ستد، سیستم حقوق و دستمزدها، سیستم سرمایه‌گذاری و سیستم‌ هزینه‌ها می‌باشد.

۲-۱-۵۵ تئوری مالکیت

در بحث تئوری حسابداری عمومی، انواع تئوری های مالکیت و نحوه نگرش به وجود موسسات مطرح می شود. یکی از آنها “تئوری نهاد اجتماعی” است که این نگرش با وضعیت صنعت برق مطابقت دارد.
در تئوری نهاد اجتماعی، موسسه یا سازمان را به عنوان یگان عمومی در نظر می گیرند که علاقه مندان به این واحد، منحصر به سهامداران آن نیستند. از جمله اشخاصی که علاقه موثر و پذیرفته شده به موسسه دارند، مشترکین، دولت، کارکنان، طلبکاران و بدهکاران و معامله گران می باشند.
خط مشی های حسابداری، به ویژه در زمینه گزارشگری مالی، با توجه به این مفهوم و ضرورت پاسخ به نیازهای افراد علاقه مند قابل تنظیم است (آیین نامه متحدالشکل مالی وزارت نیرو).

۲-۱-۵۶ روش متحدالشکل حسابداری

همگام باتوسعه فیزیکی صنعت برق کشورکه سالهای آغازین خودرابه عنوان یک صنعت زیربنایی می گذراند، روش متحدالشکل حسابداری برای شرکتهای برق منطقه ای، باهمکاری کارشناسان داخلی وخارجی با اقتباس ازسیستم موردعمل در موسسات برق کشورهای پیشرفته به مرحله اجرا گذاشته شد. این روش با مطالعه تطبیقی باشرایط صنعت برق ایران تدوین و در فروردین ماه سال ۱۳۴۶ همزمان با مجموعه فعالیت های وزارت نیرو برای اجرای برنامه های توسعه صنعت برق به اجرا درآمد.

در آن تاریخ جز معدودی ازشرکتها مانند سازمان آب وبرق خوزستان که سابقه ای داشتند، بقیه جدیدالتاسیس یا درشرف تاسیس بودند و سیستم حسابداری مدون و متحدالشکلی نداشتند.
با وجود آنکه این روش قابلیت اجرایی ازطریق استفاده ازماشین های محاسب را داشت، ولی به علت آنکه این تکنولوژی هنوز درکشور فراگیر نبود، باهمکاری موثرکارکنان وکارشناسان صنعت و برگزاری دوره های آموزشی به طور دستی پیاده و اجرا شد. متعاقب پیاده شدن سیستم ورفع اشکالات و انجام اصلاحات تدریجی، هریک ازشرکتها به طور مستقل به مکانیزه کردن سیستم اقدام کردند.
گرچه این روش در اصول و کلیات مغایرتی با سایر روش های حسابداری اعم از عمومی، بازرگانی یا قیمت تمام شده ندارد، اما با توجه به ویژگیهای این صنعت از نظر ترکیب عوامل سه گانه ” سرمایه، زمین و کار آن را در گروه صنایع سرمایه بر قرار داده می دهند، همچنین تعدد و تنوع تاسیسات و کالاها و تجهیزات سرمایه ای مورد نیاز شامل انواع نیروگاه ها، خطوط انتقال نیرو، فوق توزیع و شبکه های فشار متوسط و فشار ضعیف و غیره از یک طرف و نیازهای اطلاعات مدیریت در کدگذاری حسابها از طرف دیگر اهمیت خاصی به حسابهای تاسیسات داده است و مکانیزم هایی در آن تعبیه شده تا دسترسی به ارزش تاسیسات در مراحل مختلف اجرایی (در دست ا جرا، تکمیل شده و …) یا ارزش هر یک از گروه لوازم و تجهیزات اصلی را امکان پذیر می سازد و محاسبات استهلاک را با توجه به تنوع هر یک از تجهیزات اصلی- که مجموعه ای از آن یک واحد اموال قابل بهره برداری را شامل می شود، آسان و عملی می کند.
روش متحدالشکل حسابداری صنعت برق مجموعه ای است شامل حسابهای دارایی، بدهی و سرمایه، درآمد، هزینه و حسابهای معین مربوط که ماهیت هر حساب را تعریف و با شماره و ترتیب خاصی مشخص کرده و برابر دستورالعملهای مربوط نحوه تشخیص و ثبت و طبقه بندی هر رویداد مالی، مکانیزم های محاسباتی و مستند نمودن آن را پیش بینی کرده است.

۲-۲ بخش دوم

 

۲-۲-۱ مروری بر سیستم متحدالشکل مالی توانیر

حسابداری صنعت برق به معنای علمی و فراگیر آن تحت عنوان “روش متحد الشکل حسابداری” در فروردین ماه ۱۳۴۶ از سوی وزارت نیرو تدوین و با استعانت و نظارت مستقیم کارشناسان مالی وزارت نیرو در شرکتها و سازمان های برق ایران که در کار تولید، انتقال و توزیع فعالیت دارند به مورد اجرا گذارده شد. در طی سالهایی که از اجرای این روش حسابداری می گذرد بر اثر تجارب حاصله پاره ای اضافات حذف، برخی مسائل ایضاح و برحسب اقتضا نکات و دقایق چندی نیز به متن سابق الذکر افزوده گردید و اینکه حاصل کار در شکل کنونی در دسترس حسابداران، حسابرسان و افرادی که به نحوی در شرکت های برق با موضوعات مالی سروکار دارند گذارده می شود.
با اینکه حسابداری برق در اصول کلی و متنوع با دیگر رشته های حسابداری اعم از عمومی، بازرگانی و صنعتی دارای وجوه اشتراک می باشد، با این همه مسائل و نکاتی در این روش وجود دارد که خاص حسابداری صنعت برق می باشد.
۱- دفاتر و سوابق
شرکت های برق دفاتر حسابداری خود را باید به ترتیبی نگاهداری نمایند که از جهت اطلاعات مربوط به هر حساب کامل و جامع باشد. کلیه دفاتر حسابداری و ضمائم و مدارک مربوطه باید به طرز صحیحی نگاهداری شده و در مواقع مقتضی جهت رسیدگی در اختیار مقامات وزارت نیرو قرار داده شوند. امحاء این مدارک و سوابق تنها با اجازه وزارت نیرو و رعایت قوانین موضوع کشوری امکان پذیر خواهد بود.
۲- شماره گذاری حسابها
شماره کدهایی که برای حسابها در نظر گرفته شده باید جزئی از عنوان آن حسابها تلقی شده و در صورتهای مالی، ترازهای آزمایشی تراز نامه ها و صورتحساب های درآمد و هزینه که توسط شرکت های برق تنظیم و برای وزارت ارسال میگردد قید شود. به منظور تسهیل در تشخیص حسابهای سرمایه ای یا هزینه های عملیاتی مربوطه شرکت های برق می توانند از سیستم شماره گذاری فرعی در دفاتر یا برنامه های کامپیوتری خود که به طرز مناسبی ارقام و مبالغ حسابها را تفکیک و تشریح نماید استفاده کنند.
۳- دوره حسابداری
حسابهای شرکت برق باید به طور ماهانه تنظیم و نگاهداری شوند به طوری که کلیه عملیات و ارقام هر ماه در حسابهای همان ماه منظور گردد سال اول مالی شرکتهای برق پایان اسفندهر سال بوده و در تاریخ مزبور حسابها باید بسته شوند مگر انکه وزارت نیرو ترتیب دیگری را مقرر کرده باشد.
۴- پرسش و تفسیر
به منظور هم آهنگی و رعایت یکسان اصول و موازین این روش حسابداری هر نوع شبهه و ابهامی در مورد تعبیر متن حسابها بروز نماید باید با نظر و صلاحدید وزارت نیرو مرتفع گردد.
۵- متن حسابها
وجود یک قلم در یک حساب فقط موقعی منظور نمودن انرا در حساب مربوطه ایجاب می نماید که در متن آن حساب قلم مزبور یا مشابه آن تعیین شده باشد.
۶- اقلام معوقه
کلیه اقلام مربوط به عملیات سنوات قبل که قبلا به حسابها منظور نشده باید بنا به مورد به حساب های ۴۳۴ بستانکاری های متفرقه بمازاد با ۴۳۵ بدهکاری های متفرقه بمازاد منظور گردند.
۷- اقلام ممیزی نشده
در صورت عدم تغایر با مقررات مالی و معاملاتی و سایر قوانین موضوعه هنگامی که گزارش مالی شرکت تهیه می شود چنانچه داد و ستدی انجام شده باشد که در حساب های مالی موثر باشد ولی مبلغ مورد داد و ستد را در موقع بستن حسابها در اختتام دوره حسابداری نتوان به طور دقیق تعیین نمود باید براورد آن مبلغ را در حسابهای مربوطه منظور نمود. بدیهی است براورد نمودن اقلام جزیی که تاثیر قابل ملاحظه ای در حسابها نخواهد داشت ضروری نمی باشد.
۸- توزیع حقوق و هزینه های کارکنان
هزینه های حقوق، دستمزد و مزایای کارکنان مربوط به حسابهای مختلف از قبیل نوسازی، تعمیر و نگاهداری و عملیات باید بر مبنای زمان واقعی صرف شده توزیع شود. چنانچه توزیع هزینه ها با این ترتیب امکان نداشته باشد می توان زمان صرف شده برای عملیات مشابه را مبنای توزیع این قبیل هزینه ها قرار داد. اطلاعات حسابداری لازم برای این امر از قبیل گزارش اوقات کار باید به ترتیبی تنظیم شود که توزیع هزینه های کارکنان به حساب های مربوطه به سهولت امکان پذیر باشد.
۹- ذخیره های عملیاتی
چنانچه وزارت نیرو مقرر دارد شرکت های برق می توانند به منظور تامین بیمه اموال، صدمات و خسارات وارده، تعمیرات عقب افتاده و غیره از ذخیره عملیاتی استفاده نمایند. پیش بینی میزان ذخیره های مزبور را نیز وزارت نیرو تعیین خواهد کرد.
۱۰- مدارک و سوابق
شرکت ها باید مدارک، سوابق و اسناد مربوط به واحدهای عملیاتی حوزه فعالیت خود را به تفکیک و به طور جداگانه برای نیروگاه ها خطوط انتقال و شبکه توزیع از جهت قیمت تمام شده، افزایش های انجام گرفته، برکناری ها، هزینه های عملیات و تعمیر و نگهداری نگاهداری نمایند.

۲-۲-۲ تاسیسات برق

الف: این حساب شامل قیمت تمام شده تاسیساتی خواهد بود که در تملک سازمان یا شرکت برق بوده و در عملیات بهره برداری مورد استفاده میباشد و طول عمر خدمتی آن نیز بیش از یک سال از تاریخ بهره برداری است و طبق اصول و ضوابط ثبت گردد.
ب: بهای افزایش ها و اصلاحات اموال استیجاری منظور در این حساب باید در کدهای فرعی جداگانه که قابل تمیز و تفکیک از تاسیسات متعلق به شرکت باشد ثبت گردد.
۲-۲-۳ تاسیسات برق نگاهداری شده برای استفاده آتی
این حساب شامل بهای تاسیسات برق متعلق به شرکت است که تحت برنامه معینی جهت استفاده اتی نگاهداری می شود. در ضمن حساب مزبور شامل تاسیسات تحویلی و خریداری شده که به عللی پس از تاریخ تحویل و خریداری مورد بهره برداری قرار نگرفته و جهت استفاده آتی نگهداری شده است. همچنین تاسیساتی که قبلا توسط شرکت مورد بهره برداری قرار گرفته و بعدا از خدمت خارج شده ولی در نظر است که در آینده مورد استفاده مجدد قرار گیرد در این حساب منظور می شود.

۲-۲-۴ ذخیره استهلاک تاسیسات برق مشغول به کار

الف: اقلام مشروحه زیر باید در بستانکار این حساب منظور شود:
۱- مبالغی که در بدهکار حساب ۴۰۳ هزینه استهلاک یا در حسابهای تصفیه شده برای هزینه استهلاک جاری منظور شده است.
۲- مبالغ ذخیره استهلاک مربوط به تاسیسات خریداری شده که به عنوان واحدهای عملیاتی تحویل گردیده است.
ب: موقعی که یک واحد از تاسیسات مشغول به کار استهلاک پذیر از رده خدمتی برکنار می شود، قیمت دفتری واحد مذکور به علاوه هزینه برداشت مربوطه در بدهکار این حساب منظور می گردد و همچنین ارزش بازیافتنی یا سایر مبالغ قابل وصول از قبیل بیمه در بستانکار این حساب ثبت می شود. در موقع برکناری هزینه های برداشت و ارزش بازیافتی ابتدا در دستور کارهای برکناری محاسبه و منظور می شود. سپس پس از اتمام عملیات برکناری، توزیع هزینه های مزبور در کدهای فرعی این حساب بشرح مندرج در بند ذیل انجام می گیرد.
در دفتر کل و ترازنامه تنظیمی یک رقم کلی و مرکب برای حساب ذخیره استهلاک تاسیسات برق در نظر گرفته می شود. اما شرکتهای برق موظفند جهت مقاصد تجزیه و تحلیل، جزئیات سوابق کدهای معین این حساب را بر اساس انواع طبقات تاسیسات موجود ۱)تولید بخاری ۲) تولید گازی ۳) تولید هیدرولیک ۴) تولید دیزلی ۵) خطوط انتقال ۶) شبکه توزیع ۷) تاسیسات عمومی نگاهداری نمایند.
موقعی که یک واحد عملیاتی تاسیسات از حسابی به حساب دیگر از یک شرکت برق به شرکت برق دیگر و یا احیانا از یک حساب به حساب اموال غیربرقی انتقال می یابد، نحوه محاسبه ذخیره استهلاک مربوطه باید به طریقی که دستورالعمل تاسیسات برق آمده است انجام گیرد.
شرکتهای برق مجازند فقط جهت مقاصدی که در بالا شرح داده شد از ذخیره استهلاک استفاده نمایند. هر نوع انتقال قسمتی از این حساب به مازاد یا استفاده از آن به طریقی، منوط به کسب مجوز از وزارت نیرو می باشد.
۲-۲-۵ سرمایه گذاریها و وامها
این حساب شامل قیمت دفتری سرمایه گذاری و وامهای اعطایی در سایر شرکتهای تابع وزارت نیرو نظیر ساتکاب و غیره و همچنین سایر شرکتها و سازمانهایی که به تشخیص مجمع عمومی وزارت نیرو ضروری نماید خواهد بود.
۲-۲-۶ دارائی های جاری
دارائی جاری عبارت است از وجوه نقدی، موجودی کالا، حسابهای دریافتی و به طور کلی دارائی هایی است که در شرایط عادی کار و در آینده نزدیک به سهولت قابل تبدیل به وجه نقد می باشد.
۲-۲-۷ صندوق
این حساب شامل موجودی های بانکی و نیز وجوه نقدی در صندوق شرکت به استثنای وجوه تنخواه گردان خواهد بود که شرکت می تواند به طور جاری و روزمره از آن برداشت نماید.

مقنن در سال ۱۳۵۲ مواد ۱۸۳ و ۲۵۵ قانون مجازات عمومی را در سال ۱۳۰۴ را تکرار می‌کند و معافیت مرتکب جرم سقط جنین را بر اساس حفظ حیات مادر که همان ضرورت است می‌داند و تشخیص اینکه چه زمانی ضرورت ایجاد می‌شود و در نتیجه مرتکب جرم از مجازات معاف است به عهده‌ی مسئولین ذیربط می‌باشد.
برای مثال: به استناد ماده‌ی ۱۷ آئین‌نامه انتظامی پزشکی مصوب کمیسیون مشترک دادگستری و مجلس مورخ ۳/۳/۱۳۴۱ مسئولیت فوق را به عهده‌ی پزشک و قابله قرار داده است و در صورت تخطی از مراجعه به هیئت مدیره نظام پزشکی، مرتکب نمی‌تواند از مسئولیت جزایی معاف و مبرا باشد.^[۵۴]

ماده‌ی ۲۵۵ قانون مجازات عمومی سال ۱۳۵۲ صفت عام‌الشمولی داشته به ویژه اینکه به خلاف ماده‌ی ۴۱ قانون مجازات حالت اضطرار و عدم مسئولیت مرتکب گویا می‌باشد البته این گویا بودن دلیل بر عدم ذکر لفظ اضطرار نیست. علی‌هذا یا باید قائل شویم ذکر مواد ۱۸۳، ۴۲ و ۲۵۵ بلافایده و بدون اثر بوده و یا اینکه بگوییم مواد مذکور مبتنی بر ماده ۴۰ همان قانون بوده و در نتیجه بیان مصداق می‌کنند. که این وجه دوم به نظر صحیح‌تر می‌باشد چرا که هر چند مصادیق بیان و واضح شوند ولو به اندازه‌ی کم، به مقصود قانونگذار نزدیکتر و مکلفین را در به دست آوردن وظیفه خود کمک نماید.
ب: دوران پس از انقلاب

 

1. 1. قانون مجازات ۱۳۶۱ و ۱۳۶۲

 

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی قانونگذار تغییرات عمده‌ای را در بخش قوانین جزایی ایران ایجاد نموده مخصوصاً در رابطه با حدود و قصاص و دیات و تعزیرات.
مقنن در خصوص حالت اضطرار و شرایط تحقق آن در ماده‌ی ۳۰ قانون مجازات اسلامی اشاره نموده و متن ماده‌ با ماده‌ی ۴۰ قانون مجازات عمومی مصوب سال ۱۳۵۲ یکی می‌باشد. با این تفاوت که تبصره ماده ۴۰ قانون مجازات عمومی را حذف نموده و به دلایل تبصره مذکور را ذکر نکرده است. تبصره ۴۰ قانون مذکور حذف شده ولی دلیل این حذف معلوم نیست ولی به نظر می‌رسد وجود تبصره واجب است چون مأمورین که موظف به مقابله با خطر هستند اگر از وظیفه‌ی خود دست بردارند و به ادعای حالت ضرورت، خود را معاف سازند خلاف قانونمندی مقنن و انصاف و عدالت است لذا مناسبت اقتضاء می‌کرد که قانونگذار اسلامی تبصره‌ی مذکور را ذکر نماید و از طرفی برخی حقوقدانان تشخیص را به عهده‌ی دادرس دادگاه گذاشته‌اند.^[۵۵]
دادرس باید احراز کند آیا مأمور قدرت بر انجام وظیفه داشته یا نه؟ و آیا عدم انجام وظیفه به خاطر فرار از وظیفه بوده یا نه؟ اگر توانست احراز کند به مقصود قانونگذار از وضع تبصره در ماده‌ی ۴۰ مذکور رسیده است و در این صورت می‌توان گفت که حذف تبصره در ماده‌ی ۳۰ قانون مجازات اسلامی بلامانع است.
اما عده‌ای حقوقدانان این نظر را قبول ندارند. مقنن در ماده‌ی ۳۰ قانون مذکور ـ دیه و ضمان مالی از حکم این ماده مستثنی است ـ تبصره را اضافه نموده است. به این دلیل که خسارتی بدون جبران باقی نماند و اگر این تبصره نباشد در حالت اضطرار قائل به عدم مسئولیت مدنی شخص مضطر می‌شویم.^[۵۶] ولی باز به نظر می‌رسد وضع این تبصره به علت فوق‌الذکر نباشد چرا که عدم مسئولیت جزایی فرد مضطر مانع از مسئولیت مدنی او نیست و از طرفی ذکر این تبصره از نظر عده‌ای به مورد است: چون بعضی در ماهیت دیه اختلاف دارند. عده‌ای می‌گویند دیه خسارت شرعی است.^[۵۷] و عده‌ای دیگر ماهیت آن را مجازات دانسته‌اند و عده‌ای نیز ماهیت آن را هم جبران خسارت و هم مجازات دانسته‌اند.^[۵۸]
از طرفی اگر ماهیت دیه را مجازات فرض کنیم بنابر ماده‌ی ۳۰ جرایم اضطراری را قابل مجازات نمی‌داند و ذکر تبصره استثناء بر این ماده است منتها دیه استثنای متصل است چون ماهیت دیه از مجازات می‌باشد و ضمان مالی مستثنای منقطع است.
و اگر ماهیت دیه را جبران خسارت فرض کنیم بنابراین تبصره مذکور به طور کلی استثنای منقطع خواهد بود. لذا اگر ماهیت دیه مجازات نباشد تبصره و مفاد آن تخصصاً از حکم ماده‌ی ۳۰ خارج خواهد بود.
ـ قانونگذار در ماده‌ی ۱۲۵ قانون حدود و قصاص مقرر می‌دارد: «هر گاه کسی مضطر شود که برای نجات از مرگ یا جهت درمان بیماری سخت به مقدار ضرورت شراب بخورد محکوم به حد نخواهد شد».
همان گونه که در متن ماده آشکار است مسئله اضطرار مطرح شده و در صورت ارتکاب فعل حرام مسئولیت جزایی منتفی است. نظر اجماعی فقهاء امامیه بر این است که فرد مضطر در صورت ارتکاب جرم و نوشیدن مسکر، مستوجب حد نمی‌باشد و ماده‌ی ۱۶۷ قانون مجازات اسلامی به مال ۱۳۷۰ هم مطابق با همین نظرات فقهاء امامیه می‌باشد و در آن تصریح به عدم مجازات شده است.
قانونگذار در بند ۲ ماده ۳۲ قانون مجازات اسلامی عیناً عبارت بند ۲ ماده‌ی ۴۲ قانون مجازات عمومی مصوب سال ۱۳۵۲ را تکرار نموده و در صورت اضطرار، ارتکاب فعل ممنوعه را جایز دانسته است.
ـ در ماده‌ی ۲۱۳ قانون مجازات اسلامی در باب حدود و قصاص، زمانی سرقت را موجب حد می‌داند که از روی اضطرار و ناچاری سرقت نکرده باشد که از مفهوم این شرط استفاده می‌شود: اگر فرد مضطر از روی اضطرار و ناچاری که دارد سرقت نماید مستوجب حد نمی‌باشد. لذا مقنن عامل اضطرار را دلیل بر عدم مجازات سارق مضطر دانسته است. (همانگونه که قانونگذار اسلامی در سال ۱۳۷۰ در بند ۱۰ ماده ۱۹۸ قانون مجازات اسلامی اضطرار را مد نظر قرار داده است). ناگفته نماند قانونگذار سرقت در حال اضطرار را مستوجب عدم حد دانسته ولی سرقت در حال قحطی را به دلیل تبصره ماده ۲۱۵ همان قانون مستوجب تعزیر دانسته است و در اختیار حاکم است. پس از نظر نتیجه با یکدیگر اختلاف دارند.
ـ ماده ۱۳۹ قانون مجازات اسلامی نیز که مصوب ۱۳۶۲ است در این رابطه صحبت می‌کند که اگر فردی ادوات زراعتی را ضایع کند و حیوانات اهلی را مسموم کند، علاوه‌بر پرداخت خسارت، ۷۴ ضربه شلاق نیز دارد.
در مقایسه‌ی این ماده با ماده ۲۵۲ قانون مجازات عمومی مصوب ۱۳۵۲ استناد می‌شود که قانونگذار اسلامی با تغییراتی در متن ماده ۲۵۲ و با اضافه کردن مصادیقی دیگر، عامل را قابل مجازات دانسته مگر در صورت ضرورت که این حکم قابل اجرا نخواهد بود.

 

2. 2. قانون مجازات سال ۱۳۷۰ و ۱۳۷۵

 

در قوانین این سال تغییراتی حاصل شد و مجازات به چهار بخش عمده: حدود، قصاص، دیه، تعزیرات تقسیم شد. در سال ۱۳۷۰ همان قوانین جزایی سال ۱۳۶۱ به تصویب رسید ولی در بعضی ابواب، تغییراتی حاصل شد. اما در مسئله‌ی اضطرار در ماده ۵۵ قانون مجازات اسلامی تنها تغییر شکلی نسبت به قانون سال ۱۳۶۱ به چشم می‌خورد چون فقط لفظ آتش‌سوزی در این ماده افزوده شده و این مثال‌ها در متن ماده تمثیلی است.
در مورد تبصره این ماده نیز قانونگذار تأکید دارد که هیچ خسارتی به طور کلی نباید بدون جبران باقی بماند. چون حالا که از مسئولیت جزایی معاف شده، مسئول جبران خسارت وارده بر دیگری باید باشد.
ـ در سال ۱۳۷۵ تغییراتی در مورد ماده ۵۹۱، ۵۹۲ و ۵۹۵ در مورد حالت اضطرار نیز ایجاد شد.
قانونگذار در ماده‌ی ۵۹۱ قانون تعزیرات و تبصره ماده ۵۹۲ قانون تعزیرات و تبصره ۲ ماده ۵۹۵ قانون تعزیرات دقت کافی در امور اقتصادی و اجتماعی جامعه داشته و مسئله‌ی اضطرار و چگونگی تأثیر آن را در موارد اقتصادی و اجتماعی بیان داشته است.
قانونگذار اسلامی در مواد مذکور تصریح کرده چنانچه شخصی در موقعیت رشوه دادن یا ربا دادن قرار گرفت و چاره‌ای جز ارتکاب این اعمال ممنوعه را نداشت، او را مضطر دانسته و از مجازات معاف دانسته بلکه دستور به استرداد اموال وی که از طریق رشوه و ربا از بین رفته، داده است.
آنچه از مقایسه میان قوانین سابق ولاحق در مورد اضطرار به دست می‌آید همان حذف تبصره ماده‌ی ۴۰ قانون مجازات عمومی مصوب سال ۱۳۵۲ و افزودن تبصره‌ی الحاقی به ماده‌ی ۵۵ قانون مجازات اسلامی است.

 

1. 1. حذف محدودیت وظیفه‌ی قانونی در حالت ضرورت برای مأمورینی که برای مقابله با خطر احتمالی استخدام شده‌اند. مثل: مأموران انتظامی، آتش‌نشانی و نجات غریق.

 

1. 1. تأکید قانونگذار بر اینکه هیچ خسارتی بدون جبران نماند و در صورت ارتکاب عمل ممنوعه، فرد مضطر از مجازات معاف بوده و تبصره‌ی الحاقی بر ماده‌ی ۵۵ قانون مذکور مؤید این مدعاست. تفاوت‌های دیگری هم دارد.

 

گفتار سوم :قانون مجازات مصوب ۱۳۹۰- ۱۳۹۱
ماده ۱۵۱ قانون مجازات اسلامی : هر کس هنگام بروز خطر شدید فعلی یا قریب الوقوع از قبیل آتش سوزی ، سیل ، طوفان ، زلزله یا بیماری به منظور حفظ نفس یا مال خود یا دیگری مرتکب رفتاری شود که طبق قانون جرم محسوب می شود قابل مجازات نیست ، مشروط بر اینکه خطر را عمدا ایجاد نکند و رفتار ارتکابی با خطر موجود متناسب و برای دفع آن ضرورت داشته باشد .
تبصره – کسانیکه حسب وظیفه یا قانون مکلف به مقابله با خطر می باشند . نمی توانند با تمسک به این ماده از ایفاء وظایف قانونی خود امتناع نمایند .
در قانون مجازات جدید ، تبصره دیه و ضمان مالی از حاکم این ماده مستثنی است حذف شده و تبصره جدید جایگزین آن شده است تبصره ماده ۴۰ قانون مجازات عمومی همین بوده ولی حذف شده بود و دلیل این حذف معلوم نبود ولی وجود تبصره واجب و لازم به نظر می رسد که در قانون مجازات جدید سال ۹۰ ، ۹۱ لحاظ شده است . حذف شدن این تبصره به این دلیل اشتباه بود که چون مامورین که موظف به مقابله با خطر هستند اگر از وظیفه خود دست بردارند و به ادعای حالت ضرورت ، خود را معاف سازند خلاف قانونمندی مقنن و انصاف و عدالت است لذا مناسبت اقتضاء می کرد که قانونگذار اسلامی تبصره مذکور را ذکر نماید ، که اینکار انجام شد و تبصره اضافه شد .
مثال: پاسبانی که در حال نگهبانی است، اگر برای دفاع از خود هنگامیکه کسی با اسلحه روبروی او ایستاده ، فردی را که از آنجا عبور می کرده را جلوی خود نگاه دارد که تیر به خودش اصابت نکند، اینجا نمی تواند به اضطرار استناد کند زیرا او در حال انجام وظیفه قانونی خود بوده و نمی بایست در این شرایط، برای نجات جان خود، جان دیگری را به خطر می انداخت، او از ایفای وظایف قانونی خود امتناع کرده پس مسئولیت کیفری او پابرجاست.
- همچنین در قانون مجازات جدید، زلزله و بیماری نیز اشاره شده است.
گفتار چهارم: در حقوق فرانسه
الف: قانون جزای قدیم ۱۸۱۰
ریشه‌ی تاریخی و منشاء اولیه حقوقی کیفری فرانسه را باید در حقوق رُم باستان و درآمیختگی این حقوق با حقوق کلیسایی جستجو کرد.^[۵۹] نه از این جهت که قوانین و مقررات رُم فرضیه‌هایی نظیر مطالعات کنونی ما داشته‌اند بلکه از این جهت که بعضی از این قواعد در مقررات آن‌ ها موجود بوده است.
قوانین رُم ناظر به این مطلب است که عامل این جرم هدفی از عمل مجرمانه ندارد مگر آنکه از خطری رهایی بیابد نه آنکه حالت ضرورت را بهانه کرده باشد. برای آنکه حق دیگری را به نفع خودش ضایع کند. و علت اینکه چنین شخصی را مجازات نمی‌کردند یکی این بود که عمل را جرم نمی‌دانستند، یکی اینکه عمل دارای طبع نامشروعی نبود.
ـ فلاسفه و جرم‌شناسان قرن هفدهم و هجدهم متفقاً دزدی‌های ضروری را تجویز می‌کنند.
ـ قانون جزای ۱۷۹۱ و ۱۸۱۰ حالت ضرورت را پیش‌بینی نکرده‌اند. فقط در صورتی که وضعیت کار طوری باشد که بتواند مشمول عنوان قدرت غیر قابل مقاومت شود، طبق ماده‌ی ۶۴ با آن رفتار می‌شود یعنی مشمول حالت ضرورت می‌شود و از مجازات معاف می‌باشد.
ـ در مقررات قدیم فرانسه اعم از احکام و فرامین یا قوانین زمان انقلاب کبیر صحبتی از حالت ضرورت نیست. هر چند به جرائمی اشاره داشت که ضرورت آن را ایجاب میکرد^[۶۰].مانند سدّ معبر به دلیل سنگینی ترافیک و سقط جنین در مواقع ضرورت .
در سراسر قرن نوزدهم دادگاهها اکراه داشتند که ضرورت را آشکارا دفاع مشروع بشناسند.ترجیح میدادند آن را از موارد اضطرار به شمار آورند. ^[۶۱] در دعوائی که شهرت تاریخی یافت و در آن مادری برای فرزندان گرسنه اش نان دزدیده بود،به حکم اضطرار از مجازات معاف شد.^[۶۲]
در دعوائی دیگر چند یهودی که اسناد رسمی مجعول برای فرار از کنجکاوی پلیس، در زمان اشغال فرانسه به وسیله ی نازی ها به کار برده بودند، دفاعشان به علت اضطرار پذیرفته شد و تبرئه شدند. ^[۶۳]
گاهی نیز دادگاهها از محکوم کردن اشخاص به علت فقدان قصد ارتکاب جرم، خودداری می ورزیدند^[۶۴]
ججج
بعضی‌ها از قتل ضروری نام برده‌اند ولی ناظر به دفاع مشروع است.
در مورد قتل عمدی مرتکب محکوم به اعدام می‌شد مگر اینکه مشمول عفو قرار می‌گرفت که آن هم موقعی بود که قتل در حالت ضرورت انجام می‌شد.
سایر جرائم در حالت ضرورت را رویه‌ی قضایی و اصول علمی تأکید کرده‌اند به خصوص در مورد سرقت غذا و خوراک هنگام قحطی و سختی، راجع‌به سرقت، اتفاق نظر علما بر مجازات است اگر چه علت را مختلف بیان می‌کنند. ولی در هیچ موردی راجع‌به جبر اخلاقی بحث نشده، قانون جزای ۱۸۱۰ حتی کلمه‌ی جبر اخلاقی (اکراه معنوی) را تلفظ نمی‌کند و فقط جمله‌ی نیروی غیر قابل مقاومت را به کار برده است.
همین اصطلاح را رویه‌ی قضایی به عنوان قوه‌ی قهریه ترجمه کرده است و اصطلاح جبر اخلاقی، ترجمه‌ی ناقصی است برای معاف کردن مجرمین در حالت ضرورت، در صورتی که جبر اخلاقی غیر قابل مقاومت، قابل تصور نیست.

دیدگاه­ های کیفیت
فعالیت­های کیفیت
قابلیت ­های رقابتی
ابعاد کیفیت
شکل ۸-۲: چارچوب ارتباط بین ابعاد، دیدگاه ­ها و فعالیت­های کیفیت (Zhang, 2001)
از نظر زانگ هر یک از دیدگاه­ های مربوط به کیفیت، تمرکز بر تعدادی از ابعاد هشت­گانه دارد و عموماً هیچ یک از آنها قادر به تحقق تمامی ابعاد نخواهد بود (رمضانیان و اسماعیل­پور، ۱۳۹۱، ۶).
در هر صورت توجه عمده محققان کیفیت در بخش تولید به ابعاد فیزیکی و ملموس بودن، متناسب با نیاز مشتری، استاندارد بودن، قابلیت اندازه ­گیری محصول و … می­باشد. ولی سنجش کیفیت در بخش خدمات مشکل است و ابعاد و مدل­هایی از سوی صاحب­نظران این حوزه (تولید خدمات) برای مدیریت کیفیت برشمرده­اند؛ با کیفیت در بخش تولید کالا تفاوت دارد. برای آشکار شدن این تفاوت­ها ذیلاً به مدیریت کیفیت خدمات و ابعاد آن پرداخته می­ شود.

ب) مدیریت کیفیت خدمات
کیفیت خدمات را به ” اندازه ­گیری کیفیت خدمات و سطح خدمات ارائه ­شده منطبق بر انتظارات مشتری، ارائه خدمات با کیفیت به­معنای تأیید بر انتظارات مشتری بر پایه منسجم” تعریف نمودند (پاراسورامن و همکاران، ۱۹۸۸، ۱۶). کیفیت خدمات شبیه کیفیت محصول نیست که پس از تولید مصرف شود، بلکه با حضور مشتری هم زمان تولید و مصرف می شود. ممکن است خطای انسانی در طول فرایند تحویل خدمات رخ دهد. بخشی از این خطا توسط کارکنان و بخشی توسط مشتریان انجام می گیرد. نظارت و کنترل بر این خطا ها در فرایند ارائه خدمات آسان نیست (Prabha Ramseook & Soolakshna, ,Bhiwajee, & Perunjodi, 2010, 38).
کیفیت خدمات را معمولاً با ویژگی­های آن بیان می­ کنند. ویژگی­های جداکننده یک خدمت را به صورت زیر می­توان توضیح داد:
- خدمت مجرد است: در اینجا کلمه مجرد به­معنای؛ « نداشتن بعدهای فیزیکی و قابل درک نبودن بوسیله پنج ارگان حسی » می­باشد. با این بعد مهم­ترین ویژگی خدمت مجرد بودن آن­ است. چون­که خدمت فعالیتی است که با رفتارها می­توان به میان گذاشت و بعد فیزیکی ندارد. وابسته به این ویژگی­اش خدمت:
با هر کدام از واحدهای اندازه ­گیری از قبیل؛ کیلوگرم متر و لیتر که مقدار را بیان می­ کند، قابل تعریف نیستند.
- قابل درک با پنج ارگان حسی نیست: به این ترتیب قبل از انجام خرید، حس کردن، مشاهده کردن، لمس کردنش، قابل بحث نبوده و نشان داده نمی­شوند (نمادین نیست). بعضی خدمات مانند بیمه، با چیزهایی که با دست قابل گرفتنی است نشان داده می­شوند؛ اما این نمایش بر ویژگی مجرد بودن آنها تأثیر نمی­گذارد.
- قابل تقسیم نیست: با عناصری که آن را تشکیل و معنا می­ دهند، یکپارچه (واحد) است. عناصر تشکیل­دهنده این واحد (یکپارچه) از یکدیگر جداپذیر نیستند. به­گیرنده خدمتی که ارائه خواهد شد، همان­طور که تعریف­شده به همان شکل ارائه گشته و تغییرات انجام­شده، بر روی آن خدمت را نیز تغییر می­دهد.
- خدمت قابل جداشدن از تولیدکننده خدمت نیست: کالا نخست تولید بعد فروخته می­ شود؛ ولی خدمات هنگام تولید مصرف می­ شود. موفقیت و یا عدم موفقیت در بازاریابی خدمت، به روابط مابین تولیدکننده و خریدار وابسته است و ماهیت رابطه مستقیماً در کامیابی اثر می­گذارد. از این­رو خدمت یکپارچه­ای است که از تولیدکننده آن جداناپذیر می­باشد، در نتیجه خدمت؛
- در بازارهای متفاوت در عین حال (هم­زمان) بازاریابی (به فروش عرضه) نمی­ شود.
- خدمات مختلف هم­زمان و یک­جا قابل بازاریابی نیست (بازیابی نمی­ شود).
- نزدیکی و مناسبت رودررو بین تولیدکننده و مصرف ­کننده را ایجاب می­ کند.
- قابل ذخیره نبوده و مشکلات ذخیره انبار را ندارد. به این ترتیب، بعد از عرضه یک خدمت به بازار در صورت عدم مصرف ضرر اقتصادی بوجودآمده؛ بعداً قابل جبران نیست.
- خدمات را نمی­ توان استاندارد کرد: شکل اساسی تولید خدمات با رفتارهای انسان تحقق می­یابد. از این­رو حتی یک شخص خدماتی را که تولید و عرضه می­ کند، از یکدیگر می­توانند متفاوت باشد. خدمت بنابه اعتبار ذات کیفیت، ظرفیت و محتوایش تفاوت (تغییر) نشان می­دهد. این تغییر از زمانی به زمان دیگر، از خریداری به خریدار دیگر، از تولیدکننده­ای به تولیدکننده­ای دیگر، بنابه روابط مابین تولیدکننده با مصرف ­کننده و بر حسب موقعیت قرار گرفته­شده، می ­تواند به ­وجود آید. از این­رو؛
- کیفیت خدمت، از قبل و به­ طور قطعی قابل سنجش نیست.
- ماهیت خدمت، به ظرفیت و قابلیت شخصی که آن را تولید می­ کند، وابسته است.
- ایجاد تعادل بین مقدار خدمت ارائه ­شده و مورد تقاضا، همیشه در اختیار مؤسسه نمی ­باشد. هنگام افزایش تقاضا ناکافی ماندن عرضه خدمت؛ در ارائه خدمت زیاد، نبود تقاضا و ضرر و زیان­های اقتصادی منجر می­ شود (Zeithalm A.Panasuraman ,and L.berry.leonard ,1985).
فیتزسیمونز و موناجی ویژگی­های خدمات را به­ صورت زیر بیان کردند:
- فوریّت^[۱۲۴]: این حقیقت که خدمات همان زمان که خلق می­شوند، مصرف نیز می­گردند و این­که نمی­ توان خدمات را انبار کرد، یک ویژگی اساسی در مدیریت خدمات به ­شمار می­رود. این ناممکن بودن ذخیره و انبار کردن خدمات، مانع بهره­ گیری از شیوه سنتی تولیدی اتـکا به موجودی­ها؛ به­عنـوان ابزاری برای مقابله با نوسانات در تقاضا می­ شود (فیتزسیمونز و موناجی، ۱۳۸۲، ۴۲).
- بی­دوامی^[۱۲۵]: یک خدمت، یک چیز یا کالای بی­دوام است. یک صندلی خالی هواپیما را در نظر بگیرید، یک اتاق خالی بیمارستان یا هتل را در نظر بگیرید، یک ساعت بیکاری یک دندانپزشک را در نظر بگیرید؛ در هر مورد فرصت­های زیادی هـدر رفته است. از آن­جا که خدمات را نمی­ توان ذخیره کرد، برای همیشه از بین می­رود و نمی­ توان از آن استفاده کرد. به­ کارگیری کامل ظرفیت خدمات به چالشی مدیریتی تبدیل می­ شود، زیرا تقاضای مشتری دایماً تغییر می­ کند و نمی­ توان با ایجاد موجودی به این تقاضاها پاسخ داد.
تقاضای مصرف خدمات کوتاه­مدت و دوره­ای است و تفاوت زیادی بین اوج و سقوط تقاضای خدمات دیده می­ شود.
- ناملموس بودن^[۱۲۶]: خدمات، عقاید و مفاهیم هستند و کالاها، اشیا. بنابراین نمی­ توان برای ابداعات در خدمات، حق مالکیت معنوی و برای مبدع آن حقوق ثبت و انحصار در بهره ­برداری قایل شد. برای تضمین منافع یک مفهوم خدماتی، شرکت باید به­سرعت گسترش یابد و رشد کند و رقبا را کنار بگذارد.
طبیعت ناملموس خدمات در عین حال برای مشتریان مشـکل می­آفریند. مشتری هنـگام خرید یک کالا می ­تواند آن را ببیند، حس کند و عملکرد آن را قبل از خریداری آزمایش کند. اما در خصوص یک خدمت، مشتری باید به شهرت شرکت خدماتی اکتفا و اتکا کند. در بسیاری از حوزه ­های خدماتی، دولت به منظور تضمین قابل پذیرش بودن عملکرد خدمات، وارد میدان شده و مداخله کرده است. دولت از طریق اقداماتی چون ثبت شرکت، اعطای پروانه کار و وضع مقررات و قوانین مناسب می ­تواند، به مشتریان اطمینان خاطر بدهد که سطح آموزش و عملکرد برخی شرکت­های خدماتی در حد استانداردهای تعیین شده است.
- ناهمگونی^[۱۲۷]: تلفیق ماهیت ناملموس خدمات از یک طرف با مشتری؛ به­عنوان فردی که در سیستم تحویل و ارائـه خدمات مشارکت می­ کند. از طرف دیگر، منجر به متفاوت شدن خدمات از یک مشتری به مشتری دیگر می­ شود. البته، تعـامل بین مشتری و کارکنـان خدماتی، فرصت تجربه یک کار انسانی کامل­تر را فراهم می­آورد. در خدمات، فعالیت کاری عموماً متوجه کارکنان است تا متوجه چیزها. اما استثنائاتی نیز وجود دارد، به­ ویژه در خدمات پردازش اطلاعات (مثل ارتباطات) و تبدیل و تحویل و نقل و انتقال اموال مشتری (مثل خدمات دلالی). در آن دسته از صـنایع خدماتی که تماس با مشتری محـدود است، اغلب شـاهد کاهشی چشـم­گیر در سطح بهره­ گیری از نیروی کار، به­ دلیل معرفی تکنولوژی اطلاعات هستیم (فیتزسیمونز و موناجی، ۱۳۸۲، ۴۵).
- خدمات و فرایند نمی ­توانند در وجه مشترک از هم متمایز باشند، آنها بطور هم­زمان رخ می­ دهند. لذا نتایج به شرح زیر است:
- تولید فرایند است، فرایند تولید است.
- خدمت نمی­تواند ذخیره شود، خدمت دریافت نشده هدر رفته است. مانند اتاق یک هتل و صندلی هواپیمایی که استفاده نشده باشد. اگر ظرفیت از تقاضا پیشی گیرد، بخش استفاده نشده هدر رفته است. اما اگر ظرفیت کافی نباشد، مشتری در صف انتظار قرار می­گیرد، یا این­که از دست می­رود. یکی از مشکلات اصلی در بخش خدمات این است که چگونه می­توان بین عرضه و تقاضا توازن برقرار کرد؟
- خدمات نسبتاً نامحسوس است. خدمت را نمی­ توان در اداره ثبت اختراعات به­ثبت رساند و بدین وسیله از آن حمایت کرد. همچنین شرح دادن خدمت مشکل است. بنابراین شخص باید در راستای محسوس کردن خدمت تا جایی که قابل دسترس­تر شود، تلاش کند (مثال­ها، عکس­ها، بروشورها، توصیف امکانات و غیره …).
- لحظه انتخاب خدمت نتیجه مجموعه ­ای از لحظات انتخاب است. هر لحظه تصمیم ­گیری متشکل از تعاملات چندگانه­ای است که کنترل کردنش از خارج، مشکل است به­عنوان مثال؛ کارمند مسئول این تعاملات است، به علاوه اهمیت انجام آن در اولین فرصت است و هم­زمان با ارائه خدمت با تقاضای مشتری مطابقت دارد. به­محض این­که خدمت ارائه می­ شود دادن عکس­العمل صحیح بسیار دشوار است.
- اهمیت تجربه در مقایسه با روش­های دیگر گفتگو. با توجه به این حقیقت که خدمات امری نامحسوس است. حالت­های ارتباطی مانند وسائل ارتباط جمعی سنتی تالی بسیار کمتری در مقایسه با ارتباط با ادراک مستقیم در صحبت رودررو دارند. موفقیت یک فیلم غالباً توسط این پدیده توضیح داده می­ شود. این مسئله اساس وفاداری مشتری است (تبول، ۱۳۸۴، ۲۰۷).
تنوع و تغییرپذیری احتیاجات؛ نه تنها ممکن است انتظارات از یک مشتری به مشتری دیگر تغییر کند، بلکه حتی خریدار ممکن است بر طبق شدت تعامل یا شرایط (به­عنوان مثال، تجارت یا اوقات فراغت) هر لحظه نظرش تغییر کند، اسـاس متفاوتی که برای مشتری یا خریـدار به­کار می­رود، تنـوع گسترده­ای از نقـش­ها را مشخص می­سازد و این­که تعریف کردن آنها الزامی است. مثلاً یک کـاربر، پذیره­نویس، شهروند، شخص، ذی­نفع، تماشاگر، مالیات­دهنده، عود، صبور، مریض، همان، بازدیدکننده.
برداشت خرید از کیفیت همه­جانبه است. خدمت، نتیجه یک­سری لحظه انتخاب است که توسط مشتری تجربه شده است، سپس او به­ صورت کلی رضایت خود را ابراز می­ کند:
- «من دوست دارم از آنجا خرید کنم» و یا «آه، دیگر هیچ­وقت به آنجا نمی­روم، از آنجا خوشم نمی­آید» به عبارت دیگر، به­منظور فهمیدن منشأ نارضـایتی پرسیدن «چرا نه؟ » سودمند است. این موضـوع غالباً از چیزی نشأت می­گیرد که به­خودی خود از اهمیت کمی برخوردار است اما تأثیر کلی خود را به ثمر می­رساند.
خریدار می ­تواند از طریق مشارکت سهیم باشد و خریدار ممکن است از تجربه و دانش شخصی خویش استفاده کند. همچنین او ممکن است بخواهد به شرایط مسلط شود و یا در وقت صرفه­جویی کند. بنابراین ممکن است بگوییـم که خریدار می ­تواند تا حدودی به­عنوان کارمند تلقی شود و یا در وقت صرفه­جویی کند. بنابراین ممکن است بگوییم که خریدار می ­تواند، تا حدودی به­عنوان کارمند تلقی شود. اگرچه مشارکت خریدار یک جزء اضافی ناپداری به وجود می­آورد، ولی ممکن است به سمت کاهش در هزینه­ های افراد و بهبود در کنترل کیفی سوق داده شود. خریدار نیز می ­تواند نقش مهمی را در اظهارنظر درباره شیوه طرح و توسعه خدمت، بازی کند.
در خدمات یک شبکه ضروری می­باشـد؛ به­خاطر این­که خدمت تنها در حضور خریدار معنی پیدا می­ کند، کانال­های پخشی که برای محصولات تولیدشده وجود دارد موجود نمی ­باشد. از این­رو، شبکه­ ای از دفاتر نمایندگی، رستوران­ها و مغـازه­های زنجیره­ای الزامی است و به­منظور اصلاحات جدید، توسعه انتقال­پذیری خدمت را مورد هدف قرار می­دهد (شبکه اطلاعاتی) (تبول، ۱۳۸۴، ۲۰۸).
توجه به کیفیت در بخشی از خدمات دولتی که حالت انحصاری دارند؛ معمولاً آن چیزی که آن دستگاه دولتی به­عنوان معیارهای کیفیت تعیین می­ کند، در ارائه خدمات مدنظر قرار می­گیرد. نظر شهروندان متقاضی استفاده از خدمات مورد غفلت قرار گیرد؛ این وظیفه حاکمیت است که نظر مشتریان خود را اخذ نماید و با توجه به پیشرفت جامعه و افزایش انتظارات شهروندان از طریق بهبود مستمر در کیفیت خدمات انتظارات مشتریان را برآورده سازد.
علی­رغم تفاوت­های بیان­شده بین کیفیت در تولید و کیفیت در خدمات؛ باید اذعان داشت که این دو نقطه مشترک کلیدی با یکدیگر دارند. این نقطه مشترک رضایت مشتری است. زیرا هر دو میزان کیفیت کالا یا خدمات ارائه ­شده را از دید مشتری می­سنجند. همچنین در تولیـد و خدمات، داشتن ویژگی­هایی در غـالب ابعاد و شاخص ­ها، به­عنوان معیاری برای سنجش کیفیت محسوب می­شوند. تفاوت عمده آنها در ملموس بودن در کیفیت تولید و ناملموس بودن کیفیت خدمات مطرح است.
ابعاد و ویژگی­های مطرح­شده درباره مدیریت کیفیت در خدمات، هر کدام از مدل­هایی نشأت گرفته­اند؛ در ادامه این تحقیق نمونه­هایی از مدل­های مدیریت کیفیت در خدمات به­شرح ذیل اشاره می­ شود.
۵-۱-۲ نمونه ­ای از مدل­های مدیریت کیفیت در خدمات
تعدادی مدل­های مفهومی کیفیت خدمات که توسط محققان و دانشمندان مختلف در سراسر جهان تحقیق نمودند، وجود دارد. این مدل­ها به­عنوان ابزاری در سازمان­های خدمات برای کمک به برنامه ­های بهبود کیفیت بکار گرفته شدند. سیتس و همکارانش^[۱۲۸]، لیستی از مدل­های کیفیت خدمات را ارائه دادند. برای مثال این مدل­ها شامل: مدل کیفیت کارکردی- فنی^[۱۲۹] (گرونورس^[۱۳۰]، ۱۹۸۴)، مدل شکاف^[۱۳۱] و مدل کیفیت خدمات^[۱۳۲] (پاراسورامن و همکاران، ۱۹۸۵، ۱۹۸۸(، مدل زنجیره فایده خدمات^[۱۳۳] )هسکت و همکاران^[۱۳۴]، ۱۹۹۴) و مدل کیفیت خدمات رضایت­بخش اسپرنج و مکوی^[۱۳۵] (اسپرنج و مکوی، ۱۹۹۶) هستند. این مدل­های مفهومی همراه با سایر مدل­ها، به توسعه مکاتب مختلف فکری کیفیت خدمات کمک کرده ­اند. به­ طور کلی، در ادبیات بازاریابی خدمات در حال حاضر سه مکتب مهـم مدل­سازی کیفیت خدمات، یعـنی مکتب نوردیک (مکتب شمالی اروپـا)، مکتب جامع (کل­نگر)، مکتب شکاف امریکای شمالی (مکتب تجزیه و تحلیل شکاف^[۱۳۶]) وجود دارد.
در تقسیم ­بندی­های دیگری، مدل­های مختلف برای ارزیابی کیفیت، با سه رویکرد نتیجه­محور، فرایند محور و سیستمی خدمات ارائه شده است. البته عوامل تعیین­کننده کیفیت خدمات در مدل­ها قرابت و مشابهت­های زیادی با یکدیگر دارند، برای نمونه جدول مقایسه­ ای (۶-۲)، عوامل تعیین­کننده کیفیت خدمات که توسط پاراسورامان، هیودفامر^[۱۳۷] (برای خدمات انتفاعی)، استورات و والش^[۱۳۸]، گاستر (برای خدمات غیرانتفاعی)، گاروین (برای کیفیت محصولات) و ماستون مطرح شده را نشان می­دهد.
جدول ۶-۲: مقایسه عوامل تعیین­کننده کیفیت خدمات

در واقع یک مرام و یک مکتب است، که بر جهانبینی عشق بنا شده. در واقع، طریقه‌ای است در میان برخی مکاتب، که برای کشف حقیقت، نه بر عقل و استدلال، بلکه بر «ذوق» و «اشراق» و «اتحاد با حقیقت»، تکیه دارد. و در بسیاری از اقوام و ملل و مذاهب مختلف جهان، شایع و رایج است.

عرفان در اصطلاح عبارت است از شناخت قلبی که از طریق کشف و شهود، نه بحث و استدلال حاصل می‌شود و آن را علم وجدانی هم می‌خوانند.

 

• •  

 

 

 

• • • •  

     

     

 

 

 

1. 1. عشق:

 

عشق لذّتی اغلب مثبت است که موضوع آن زیبایی است. همچنین احساسی عمیق، علاقه‌ای لطیف و یا جاذبه‌ای شدید است که محدودیتی در موجودات و مفاهیم ندارد و می‌تواند در حوزه‌هایی غیر قابل تصور ظهور کند.

 

• •  

 

 

 

• • • •  

     

     

 

 

 

1. 1. عشق عرفانی:

 

عشق از مسائل بنیادین عرفان و تصوف اسلامی است، چندان که بدون در نظر گرفتن آن، عرفان وحکمت متعالیه قابل فهم نیست. البته عشق از مقولاتی است که تعریفش به ذات، نامیسر است وکنهش درغایت خفا و پوشیدگی است.
عشق برای صوفی از جمله عواطف نیست، بلکه جذبهای است الهی. در تصوف وقتی صحبت از عشق الهی به میان میآید منظور کششی است که از جانب حق متوجه صوفی میشود و صوفی را به حق میکشاند. بنابراین تاکید نه بر کوشش عاشق بلکه بر کشش حق است.

 

• •  

 

 

 

• • • •  

     

     

 

 

 

1. 1. اخلاق:

 

علم اخلاق شاخه‌ای از علوم انسانی است که موضوع آن شناخت مصادیق ارزش ها و بیانگر راه های کسب فضائل و ترک رذائل اخلاقی است. در فلسفه اخلاق درباره خوب یا بدبودن یک امر چند گرایش وجود دارد. یک گرایش تنها در صورتی یک امر را خوب می‌داند که نتیجه‌(ها)یی دلخواه به همراه داشته باشد (نتیجه گرایی/ پیامدگرایی/ غایت گروی) اما گرایشی دیگر بدون رد نتیجه‌های دلخواه خوب بودن یک امر را ذاتی می‌داند (وظیفه گرایی) برخی از ادیان گرایش دوم در اخلاق را پذیرفته و ادعا مینمایند. در اخلاق دین‌مدار این نتیجه‌ها ممکن است در جهان دیگر که فرامادی است نیز اتفاق بیافتند اما در اخلاق نادین‌مدار رخداد نتیجه‌های دلخواه برای مثلا جامعه انسانی تنها در جهان مادی مد نظر است. در این اخلاق ریز الگوهای اخلاقی و این ‌که چه اموری نتیجه‌هایی دلخواه برای مثلا جامعه انسانی دارند، ممکن است با اجماع روانشناسان و جامعه‌شناسان برجسته تعیین شود نه متولیان دین.
روش شناسی پژوهش:
پژوهش یه عنوان یک فرایند نظامند برای یافتن پاسخ یک پرسش یا راه حل یک مساله نقش ایفاء میکند. به عبارت دیگر در پژوهش محقق با توجه به پرسشی که در ذهن دارد به جمع آوری اطلاعات پیرامون آن پرداخته و با شکلی هدفمند و دارای نظام آن اطلاعات جمعآوری شده را تنظیم و با ارائه راهکارها و پیشنهادات به نتیجهی دلخواه دست پیدا خواهد کرد (دلاور:۴۳، ۱۳۸۲).
این پژوهش با توجه با ماهیت آن در حوزه ادبیات و اندیشه های دو ادیب به عبارتی احمد غزالی و مولوی و با موضوع مقایسه اندیشه های احمد غزالی در سوانح العشاق با مثنوی معنوی مولوی، یک پژوهش ادبی بحساب میآید.
پژوهش ادبی فعالیتی است برای شناخت ادبیات نثر و نظم مربوط به یک شاعر و یا یک نویسنده مطرح با در نظر گرفتن اندیشه های نویسنده و یا شاعر، بررسی اسلوب ادبی، نحوه بکار بردن ارایه ها، واژگان و…، استفاده از وقایع و رخدادها، شخصیتها.
این پژوهش به روش کتابخانهای صورت گرفته و روش جمعآوری داده ها و اطلاعات مورد لحاظ در پژوهش به صورت فیش برداری از مهمترین نکات ادبی بوده است.
پژوهشهای تاریخی یکی از دشوارترین انواع پژوهش است این پژوهش ضمن بررسی آثار خلق شده منظوم و یا منثور، پژوهشهای در رابطه با ارتباط بین عوامل دخیل در اثر را مورد تعبیر و تفسیر و ارزیابی قرار می‌دهد. در این روش هدف این است که با بررسی کیفیت اثر، شناخت دقیق و درستی از ضعفها و کمیها وکاستیها ارائه شود تا وضع موجود بهتر درک گردد در روش های دیگر مانند توصیفی یا تجربی محقق می‌تواند نمونه مورد مطالعه را با میل خود انتخاب نماید، اما در پژوهش تاریخی مجبور است فقط اطلاعات و اسنادی را که از گذشته باقی مانده‌اند مورد بررسی قرار دهد.

 

• •  

 

 

 

•  

Istanbul Cooperation Initiative(ICI) ↑
NATO,’’Istanbul Cooperation Initiative’’ http://www. nato.int/nato _static/assets /pdf /pdf _2014_04/20140331_140401-factsheet-ICI_en.pdf,p2(last visit 16/6/2014) ↑
البته بایستی توجه داشت که سازمان همکاری شانگهای،تنها سازمان منطقه ای در منطقه آسیای میانه و شرق اروپا محسوب نمی گردد چرا که برای نمونه می توان به سازمان کشورهای مستقل هم سود (سی.آی.اس) که در نتیجه فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به وجود آمد اشاره نمود.این سازمان،مجمعی است مرکب از روسیه و یازده جمهوری پیشین اتحاد شوروی که با توافق نامه ۸ دسامبر ۱۹۹۱ پایه گذاری شد.رهبران سه جمهوری روسیه،اوکراین و روسیه سفید موافقت نامه ای را برای جایگزینی یک مجمع جدید به جای اتحاد شوروی امضاء کردند.در ۲۱ دسامبر همان سال نیز در آلماتی مرکز قزاقستان،سران یازده جمهوری بازمانده از شوروی سابق پروتکلی بر این توافق نامه اضافه کردند و بر اساس آن، جمهوری آذربایجان،ارمنستان،روسیه ،قزاقستان،قرقیزستان،ازبکستان،تاجیکستان،ترکمنستان،مولداوی ،روسیه سفید و اوکراین با حقوق مساوی،جامعه کشورهای هم سود را به وجود آوردند. با امضای این پروتکل،سازمان به طور رسمی کار خود را آغاز کرد و مینسک،مرکز بلاروس به عنوان مرکز اداری و اجرایی آن انتخاب شد.برای اطلاعات بیشتر در این مورد ن.ک به: کولایی،الهه و صداقت،محمد؛موانع هم گرایی در سازمان ((کشورهای مستقل هم سود))،پژوهش نامه ایرانی سیاست بین الملل،سال اول،شماره یک،پاییز و زمستان ۱۳۹۱،ص۹۵٫ ↑

طباطبایی،سید علی؛بررسی تطبیقی رویکرد راهبردی چین،روسیه،آمریکا،هند،پاکستان و ایران به سازمان همکاری شانگهای،فصلنامه راهبرد،سال بیستم،شماره ۶۰،پاییز ۱۳۹۰،ص۱۷۰٫ ↑
آدمی،علی؛عزیزی،حمید رضا،پیشین،ص۲٫ ↑
اعظمی،هادی؛زرقانی،سید هادی؛دبیری،علی اکبر؛تحلیل اولویت های منطقه ای و دیدگاه های ژئوپلتیک در شکل دهی به سازمان های منطقه ای(نمونه مورد:سازمان همکاری شانگهای)،پژوهش نامه ایرانی سیاست بین الملل،پاییز و زمستان ۱۳۹۱،سال اول،شماره یک،ص۹٫ ↑
بدیعی ازنداهی،مرجان؛شریفی رضوی،مجید؛میراحمدی،فاطمه سادات،بازتاب های جهانی شدن سیاسی بر سازمان همکاری شانگهای،فصلنامه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی،بهار ۱۳۹۳،سال چهاردهم،شماره ۳۲،ص۲۱۴٫ ↑
حاجی یوسفی،امیر محمد؛الوند،مرضیه سادات،ایران و سازمان همکاری شانگهای:هژمونی و ضد هژمونی،پژوهشنامه علوم سیاسی،بهار ۱۳۸۷،شماره ۱۰،ص۱۸۱٫ ↑
فیاضی،محسن؛سازمان همکاری شانگهای،فرصتی برای مشارکت چین و روسیه،فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،زمستان ۱۳۸۸،شماره ۶۸،ص۲۵٫ ↑
The Shanghai Convention on Combating Terrorism, Separatism and Extremism ↑
http://www.sectsco.org/EN123/show.asp?id=68,p1(last visi 13/12/2014) ↑
http://www.sectsco.org/EN123/show.asp?id=68,p2(last visit 13/12/2014) ↑
Charter of the Shanghai Cooperation Organization
↑
http://www.sectsco.org/EN123/show.asp?id=69,p1(last visit 14/12/2014) ↑
The Regional Counter-terrorist Structure  ↑
United Nations. Department for Disarmament Affairs,’’ The United Nations Disarmament Yearbook 2006, Volume 31’’, United Nations Publications,2007,p173.
↑
United Nations. Department for Disarmament Affairs,’’ The United Nations Disarmament Yearbook 2006,Op.Cit,p173. ↑
United Nations,’’ The Relationship Between Disarmament and Development in the Current International Context, Volume 30; Volume 2005’’, United Nations Publications, 2005,p145.
↑
Ibid,p145. ↑
با بررسی تاریخی از خشونت طلبی در سرزمین ایران از جمله از طریق کاربرد تسلیحات متعارف این چنین به نظر می آید که ایرانیان یکی از صلح دوست ترین اقوام در طول تاریخ بوده اند و کمترین قوانین را در این راستا داشته اند.ب این صلح طلبی ایرانیان پیش از اسلام نیز صبغه تاریخی و نیز مدون داشته است به طوری که در بند ۱۸ از هات ۳۱ در گاثاها آمده است: ((هیچ کس نباید به گفتار و فرمان شخص تبهکار و گمراه کننده گوش فرا دهد چون که چنین کسی،خانه و ده و شهر و کشور را به ویرانی و تباهی خواهد کشید. پس بر ماست که در برابر این گونه مردمان، با جنگ افزار پاکدامنی و پارسایی ایستادگی کنیم و آنان را از خود دور سازیم.))برای اطلاعات بیشتر در این باره ن.ک به : عالی پور،حسن؛نسبیت مفهوم حقوقی تروریسم از نگاه فقه،فصلنامه مطالعات راهبردی،سال سیزدهم،شماره چهارم،زمستان ۱۳۸۹،ص۱۲۳٫ ↑
البرزی ورکی،مسعود؛حقوق بشردوستانه در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران،فصلنامه حقوق و مصلحت،سال اول،شماره اول،زمستان ۱۳۸۷،ص۸٫ ↑
البرزی ورکی،مسعود؛پیشین،صص ۲۰-۳۲٫ ↑
محمد نسل،غلامرضا؛بررسی قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح مصوب سال ۱۳۸۲ و تطبیق آن با قانون سال ۱۳۷۱-قسمت اول،فصلنامه دانش انتظامی،سال پنجم،۱۳۸۲،شماره ۴،ص۱۲٫ ↑
جوکار،حمید؛انواع سلاح های مرتبط با قانون به کارگیری سلاح توسط نیروهای مسلح در موارد ضروری و اصول تیراندازی،ماهنامه دادرسی،بهمن و اسفند ۱۳۸۹،شماره ۸۴،ص۳۶٫ ↑
رادفر،عبدالرحیم؛تحلیلی برقانون به کارگیری سلاح توسط نیروهای مسلح در موارد ضروری،ماهنامه دادرسی،خرداد و تیر ۱۳۸۳،شماره ۴۴،ص۷۸٫ ↑
موحد،محمد؛آشنایی با قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح /قسمت هشتم،ماهنامه دادرسی،خرداد و تیر ۱۳۷۷،شماره ۸،ص۳۰٫ ↑
از جمله می توان به سخنان مهم مقام معظم رهبری(مد ظله العالی) پس از برگزاری رزمایش اخیر محمد رسول الله ارتش جمهوری اسلامی ایران در پهنه ی وسیعی از آب های خلیج فارس،دریای عمان و اقیانوس هند اشاره نمود. ایشان فرمودند: (( ملت ایران اهل تجاوز به هیچ کشور و ملتی نیست اما هر گونه تجاوز و حتی تهدید را با قدرت کامل و به گونه ای پاسخ خواهد داد که معترضان و متجاوزان را از درون متلاشی کند.)) ایشان در بخش دیگری از سخناننشان خاطرنشان ساختند که ((هر کس که فکر تجاوز به جمهوری اسلامی ایران در مخیله اش خطور کند،باید خود را آماده دریافت سیلی های محکم و مشت های پولادین ارتش،سپاه و بسیج و دریک کلام،ملت بزرگ ایران کند.))برای اطلاعات بیشتر دراین رابطه ن.ک به:
Khabar Online,’’رزمایش ارتش؛رونمایی از دکترین جدید دفاعی http://www.khabaronline.ir/detail/192621/politics/military,p1(last visit 16/1/2015) ↑
جمهوری اسلامی ایران علاوه بر اینکه توانسته است دکترین دفاعی خود را در زمینه بکارگیری تسلیحات متعارف پیاده سازی و تثبیت نماید بلکه بر توان نظامی خود در این راستا به ویژه با وجود تحریم های تسلیحاتی ظالمانه بین المللی ،بیافزاید. چندین نمونه از اقدامات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران به منظور افزایش توان به کارگیری تسلیحات متعارف در زمان تحریم های تسلیحاتی بین المللی در ذیل مورد توجه قرار گرفته است. البته بدیهی است که اقدامات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران برای افزایش توان به کارگیری تسلیحات متعارف در جهت بازدارندگی و حفظ صلح و امنیت منطقه ای،محدود به موارد ذیل نشده بلکه این موارد عمده ترین آنها محسوب می گردد
۱-اتکاء به توان داخلی تولید تسلیحات
اتکا به توان داخلی تولید تسلیحات یکی از ویژگی های اصلی در قابلیت سازی ایران برای دور زدن تحریم های تسلیحاتی شورای امنیت بوده است.با این حال،اتکای ج.ا.ایران بر توانایی داخلی تولید تسلیحات نه به واسطه رژیم های تحریم های تسلیحاتی شورای امنیت بلکه به دلیل جنگ ایران و عراق در دهه ۸۰ میلادی و امتناع دول غربی و شرقی از تجهیز نظامی ایران در مقابل رژیم بعثی عراق کلید خورد به گونه ای که به تدریج واحدهای تحقیقات و توسعه نظامی چون واحد جهاد خودکفایی تسلیحات ایران شکل گرفت که از تسلیحات کوچک و سبک که عمدتا برگرفته از فناوری های غربی بود به برنامه موشکی رسید علی رغم تبلیغات وسیع دول غربی مبنی بر اتکاء ایران به فناوری و تسلیحات بیگانه به ویژه با متحدان روس و چینی باید گفت که برای نمونه آخرین قراردادهای تسلیحاتی ایران و روسیه در دسامبر۲۰۰۵-یک سال پیش از آغاز تحریم های تسلیحاتی شورای امنیت- به ارزش ۵/۱ میلیارد دلار منعقد شد که شامل فروش سیستم MIG-29 و چند فروند هواپیمای سوخو ۲۴،قایق های گشت سریع، سیستم موشکی دفاع هوایی TOR-M1 و تانک های تی-۷۲ و قرارداد تسلیحاتی اواسط ۲۰۰۶ راجع به تحویل ۶ فروند هواپیمای تهاجمی سوخو ۳۹ و تحویل قطعات یدکی برای هفت فروند هواپیماهای سوخو ۲۵K متعلق به نیروی هوایی عراق که در جریان جنگ ۱۹۹۱ خلیج فارس به ایران تحویل داده شد-. اتکاء به توان داخلی تولید تسلیحات در ایران امروزه به حدی رسیده است که در سپتامبر ۲۰۰۶،جمهوری اسلامی ایران اعلان کرد که اکنون در حال فروش تسلیحات به ۵۷ دولت جهان می باشد که نسبت به سال قبل از آن ۱۷درصد رشد در فروش صنایع دفاعی را نشان می دهد.این رشد در ماه ها و سال های بعد تا به امروز ادامه داشته به گونه ای که هر ساله ۱۵ الی ۲۰ درصد بر فروش تسلیحات ج.ا.ایران افزوده شده است.این در حالی است که از سال های ۱۹۹۷-۲۰۰۴ میلادی،رژیم پوشالی صهیونیستی بنا به گزارش موسسه تحقیقات کنگره آمریکا نزدیک به ۵/۸ میلیارد دلار تسلیحات نظامی که ۱/۷ میلیارد دلار از ان تنها از وزارت دفاع آمریکا خریداری شده است،تحویل گرفته است که نشانگر اتکای بیش از حد آن به تسلیحات خارجی دارد.
۲-همکاری با کشورهای و گروه های متحد
خوداتکایی بر توان داخلی تسلیحاتی و نظامی مانع از همکاری های هدفمند و راهبردی ایران با کشورهای متحد چون کره شمالی،چین و روسیه نشده است.آغاز این همکاری راهبردی نظامی نه از زمان اعمال تحریم های تسلیحاتی شورای امنیت بلکه از زمان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران آغاز شده است به گونه ای که بنا بر برخی تخمین ها،ج.ا.ایران در مقابل فروش نفت به کره شمالی تا حدود ۹۰ درصد از تسلیحات مورد نیاز خود را از این کشور تامین نمود.از سوی دیگر در سال های اخیر این همکاری نظامی و تسلیحاتی ادامه داشته است به گونه ای که معروف ترین نمونه آن در همکاری دو کشور در ساخت موشک میان برد شهاب سه که با بهره گرفتن از فناوری موشک نو دانگ کره شمالی تولید و توسعه یافته است،می باشد. (,۲۰۰۶ ( Charles از جمله این موارد،می توان به تلاش های ایالات متحده به منظور جلب متحدان ایران چون چین و روسیه به منظور جلوگیری از صادرات تسلیحات تحت الشمول این تحریم دانست از جمله بر اساس منابع سایت افشاگر ویکی لیکس، وزارت خارجه ایالات متحده آمریکا در سال اواخر نوامبر ۲۰۰۹به دنبال صادرات تسلیحات چین به ایران از طریق یک شرکت صوری الکترونیکی مالیزیایی با صدور یک بیانیه سیاسی از مقامات چینی اعلان کرد: (( ما معتقدیم که انتقال این امکانات نظامی تحت کنترل به موجودیت های مشمول تحریم های ۱۷۳۷ ممنوع می باشد.)) در کنار این امر،جمهوری اسلامی ایران کمک های تسلیحاتی خود را به گروه های شیعه در یمن جنوبی،غزه،سودان،سوریه،ساحل عاج و ده ها کشور دیگر که در آن گروه های مقاومت در حال نبرد برضد دول دست نشانده غربی هستند به منظور استقرار یک نظام برخاسته از خواست الهی و رای مردمی یا بازپس گیری مناطق اشغالی(رژیم صهیونیستی) یا اعمال خودمختاری(یمن جنوبی) تشدید نموده است.
۳-مهندسی معکوس نظامی:
معروف ترین عملیات مهندسی معکوس نظامی ایران به پهپاد RQ-170 شرکت لاکهید مارتین موسوم به((چهارپای قندهار))در سال ۲۰۱۱باز می گردد.البته جمهوری اسلامی ایران پیش از این حداقل در یک مورد موشک های فونیکس AIM-54cکه پیش از انقلاب اسلامی ۲۷۰ فروند از آن از آمریکا خریداری شده و در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران نیز کاربرد فراوانی داشت،از سال ۲۰۰۵ اقدام به مهندسی معکوس نموده بود که البته موفقیت آمیز بوده و منجر به ساخت موشک های فکور-۹۰ شد. هم چنین ایران توانسته بود پیش از عملیات RQ-170 در عملیات مشابه دیگری در فاصله سال های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ دو پهپاد RQ-11 و پهپاد اسکن ایگل که به حریم هوایی ایران در منطقه خلیج فارس تجاوز نموده بودند را با مهندسی معکوس به صورت موفقیت امیز فرود آورد.اگرچه مقامات نظامی و سیاسی آمریکا درصدد بودند و هستند تا به دست گرفتن کنترل این پهپادها را ناشی از نقص فنی جلوه گر نموده به گونه ای که پیش از فرود تمامی اطلاعات آن پاکسازی شده است اما واقعیت آن است که نیروی مقتدر نظامی ایران به ویژه نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی توانست تا با مهندسی معکوس، این پهپادها را(از جمله پهپادها RQ-170 در نزدیکی شهر کاشمر)،زمینه فرود آن را در خاک ایران اسلامی فراهم نماید..انجام مهندسی معکوس نظامی در این عملیات خود گواه دیگری بر شکست نظام تحریم های تسلیحاتی شورای امنیت و یک جانبه بوده که ج.ا.ایران در مقابله با اعمال و تشدید این تحریم ها اتخاذ کرده است.
۴-انجام رزمایش های پیامبر اعظم(ص)
یکی از اقدامات جمهوری اسلامی ایران برای نشان دادن بی اثر بودن تحریم های تسلیحاتی شورای امنیت،انجام رزمایش های مختلف بوده است. مهم ترین این رزمایش ها،رزمایش پیامبر اعظم(ص) ۱ تا ۸ بوده است که جمهوری اسلامی ایران در انها از موشک های بالستیک چون شهاب ۱ استفاده می کند.برای نمونه یگان هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در رزمایش پیامبر اعظم ۷ موشک های بالستیک شهاب ۱ و ۳ ،زلزال،فاتح ۱۱۰ و تندر را به همراه پرتاب موشک ضد کشتی خلیج فارس را در سال ۱۳۹۱ با موفقیت آزمایش نمود..نکته دیگر این رزمایش،حضور فعال پهپادهای ایرانی در این همایش است.سردار علی فدوی فرمانده نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در این زمینه گفته است: ((ما بر روی شناورهایمان،موشک هایی که بیش از ۲۲۰ کیلومتر برد دارند،قرار داده ایم انهم نه شناورهای روان و معمول دنیا،بلکه بر روی شناورهای بسیار کوچک،با سرعت بالا ،قدرت مانور و آتش بالا و به لحاظ کوچکی ضد رادار یعنی رادارها در مقابل شناورهای کوچک ذلیل هستند…. ما صد درصد منطقه خلیج فارس،تنگه هرمز،دریای عمان را از ساحل می توانیم مورد اصابت قرار دهیم انهم با موشک های ساحل به دریا که آنها نیز کاملا داخلی هستند.)) انجام موفقیت آمیز این پرتاب ها،توسط کمیته کارشناسان قطعنامه ۱۹۲۹ به عنوان نقض عمده بند ۹ قطعنامه ۱۹۲۹ آورده شده است.نکته دیگر دقیق بودن این موشک ها است به نحوی که تصاویر ماهواره ای این امر را اثبات می نماید.انجام این چنین رزمایش هایی منجر شده است که معاندان نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران خیال باطل حمله به تاسیسات نظامی و تحریم های تسلیحاتی بیشتر ایران را رها سازند.برای اطلاعات بیشتر دراین مورد ن.ک به :
Kazeroni,Syed Mostafa,’’The United Nations Security Council’s Arm Embargoes against Islamic Republic of Iran’’,The Journal of Resistive Economy,vol 6,2015,pp 165-180. ↑
United Nations Programme of Action Implementation Support System,’’Programme of Action’’ http://www.poa-iss.org /InternationalTracing /International TraicingInfo .aspx ?CoI = 92 &pos=1000,p1( last visit 18/11/2014) ↑
در زمینه قطعنامه جهان دربرابر خشونت و افراطی گری خشونت آمیز ن.ک به:
United Nations General Assembly’s Resolution A/68/L.31،http://www.unic-ir.org/event/A-68-L%2031.pdf,p3. ↑
مهاجرانی،میر سعید؛معرفی موسسه کنترل تسلیحات و خلع سلاح،فصلنامه سیاست دفاعی،پاییز و زمستان ۱۳۸۱،شماره ۴۰ و ۴۱،ص۱۹۸٫ ↑
باری بلچمن؛تاماراکا واینز؛ تهدید و به کارگیری نیرو در سیاست خارجی آمریکا،فصلنامه سیاست دفاعی،پاییز ۱۳۷۸،شماره ۲۸،ص۶۳٫ ↑
یزدان فام،محمود؛استراتژی دفاعی ایالات متحده آمریکا پس از ۱۱ سپتامبر،فصلنامه مطالعات راهبردی،سال هشتم،شماره دوم،تابستان ۱۳۸۴،ص ۳۸۴٫ ↑
همان،ص ۳۸۴٫ ↑
فلیپ لاویه، ژان؛برخی پیشرفت ها و چالش های جدید در حوزه حقوق بشردوستانه بین المللی، چاپ شده در مجموعه مقالات کتاب اسلام و حقوق بین الملل بشردوستانه،مرکز مطالعات تطبیقی اسلام و حقوق بشردوستانه بین المللی با همکاری نشر میزان،چاپ اول،۱۳۹۲،ص۳۳٫ ↑
صلاحی،سهراب؛آمریکا و بازتعریف قواعد حقوقی در اعمال رفتارهای غیرانسانی نسبت به اسیران جنگی،فصلنامه مطلعات حقوقی دانشگاه شیراز،دوره پنج،شماره یک،بهار و تابستان ۱۳۹۲،ص۱۱۶٫ ↑

اگر کسی هزار تومان به دوستش بدهکار باشد و برای بازپرداخت بدهی خود همین مبلغ را از بانکی وام گرفته به دوستش به پردازد، بدهی خویش را پاک کرده و باید در سر رسید وام، بدهی دوم را به بانک به پردازد.

در روشی دیگر، همین بدهکار می‌تواند به بانک بگوید که از سوی او مبلغ هزار تومان به دوستش به پردازد تا او نیز در سر رسید معینی، مبلغ یاد شده را به بانک پس دهد. تفاوت نخست این دو حالت آن است که در صورت نخست، شخص بدهکار پول را از بانک می‌گیرد و به بستانکار خویش می‌دهد، ولی در صورت دوم بانک خود این کار را انجام می‌دهد. در این حالت مبلغ هزار تومانی که بانک به بستانکار می‌دهد، هیچ گاه به ملک شخص بدهکار در نمی‌آید، بلکه به طور مستقیم از بانک به ملک بستانکار در می‌آید. بنابراین، در حالت نخست به راستی وامی از بانک گرفته شده، ولی درحالت دوم وامی گرفته نشده است. ریشه ضمان این شخص در برابر بانک درصورت نخست، همان وام گرفتن است، ولی در حالت دوم دستوری است که شخص به هزینه کردن مالی به بانک داده است و چون بانک این مبلغ را به دستور او هزینه کرده، او نیز ضامن آن خواهد بود. بدین سان این بدهکار از عهده‌ی بدهی دوست خویش بیرون می‌رود بی‌آن که پولی از بانک وام بگیرد، ولی ضامن پولی است که بانک به بستانکار پرداخته است.
در چنین حالتی اگر شخص بدهکار، از آغاز به بانک بگوید: اگر بدهی هزار تومان مرا به بستانکارم بپردازید من در سر رسید معینی هزار و صد تومان به بانک خواهم پرداخت، هرگز ربایی نخواهد بود؛ چرا که وامی درکار نبوده و افزایش مبلغ تنها در وام حرام است. از همین راه می‌توان بهره جست و در همه‌ی داد و ستدهایی که پول نقد در اختیار نیست، به بانک یا شخص دیگری گفت: اگر بهای کالایی که من از فلان فروشنده خریده‌ام بپردازید من در سر رسید معینی آن را با‌اندکی افزایش خواهم پرداخت.
پاسخ: از این راه نیز دو پاسخ در سخن شهید صدر می‌بینم:
نخست: دلیل‌هایی که افزون خواهی بستانکار را از بدهکارحرام می‌شمارد، در نگاه عرف و با نادیده گرفتن ویژگی‌های موردش [= الغاء خصوصیت]، بر این مطلب نیز دلالت دارد که هیچ بستانکاری نباید بدهکارش را به پرداخت مبلغی افزون‌تر وا دارد، چه این بستانکاری از یک وام سرچشمه گرفته باشد و چه از ضمان دیگری چون ضمان دستور به هزینه‌ای دادن. این پذیرفته نیست که بگوییم: اگر بستانکار چیزی را به ملک بدهکار در آورده باشد، نباید چیزی افزون‌تر از بدهی او را بخواهد، ولی اگر چیزی را به ملک بدهکار در نیاورده باشد، چنان که در مورد دستور پرداخت بدهی به بانک دیده‌ایم، می‌تواند افزون خواهی کند. عرف چنین دوگانگی را نمی‌پذیرد.
دوم: اگر از اشکال نخست، چشم بپوشیم و بپذیریم که فزون خواهی بستانکار در مورد دوم رواست، جای این پرسش می‌ماند که چرا باید افزایش درخواستی بستانکار را پرداخت. اگر در این جا عقد قرض وجود ندارد، پس چه چیزی ما را به دادن این مبلغ افزوده وادار می‌کند؟
می توان گفت: در این جا هم می‌توانیم عقد جعاله‌ای داشته باشیم. بدهکار هنگامی که به بانک یا شخص پیشنهاد می‌کند که بدهی او را به پردازد و او در آینده آن را پس دهد، از آغاز می‌گوید اگر بدهی مرا به دوستم بپردازید من در سر رسید پرداخت، هزار و صدتومان خواهم داد. بدین سان، عقد جعاله‌ای شکل می‌گیرد و به موجب این عقد، بدهکار باید مبلغ افزوده را هم به پردازد.
در پاسخ می‌گوییم: همان اشکالی که در راه نخست آورده‌ایم، در این جا نیز می‌آید. در نگاه عرف پرداختن بدهی کسی به بستانکارش، جدا از مبلغ بدهی، ارزش دیگری که بتوان بر آن جعاله‌ای قرارداد کرد ندارد. البته ناگفته نماند که اگر پرداختن همین بدهی با کار و تلاش همراه باشد که دارای ارزش است، می‌توان بر آن جعاله‌ای قرارداد کرد؛ مانند این که بستانکار در شهر دیگری است و بانک باید با انجام کاری بیش‌تر، چون مسافرت بدهی‌اش را به او برساند. در چنین جاهایی می‌توان مزد کارهای جنبی بانک یا شخصی دیگر را بر اساس جعاله پرداخت.
راه سوم:
این راه در همه‌ی گونه‌های وام کاربرد ندارد، تنها در وام‌هایی که در شهری دیگر به کسی داده می‌شود می‌توان از این راه بهره جست. برای نمونه اگر کسی در تهران از بانکی درخواست کند که به نماینده او در شیراز مبلغی را به عنوان وام به پردازد و بانک هم این کار را انجام دهد. از آن جا که در بازپرداخت وام اصل آن است که در همان شهری باشد که وام را در آن گرفته‌اند، این شخص باید وام خود را در شیراز پس دهد، ولی او توان چنین کاری را ندارد و می‌خواهد وام خود را پس از بازگشت از سفر در تهران به پردازد. در چنین جایی بانک می‌تواند در برابر گذشت از حق دریافت وام در شیراز، مبلغی افزون‌تر را از این شخص بگیرد و وام را هم در تهران بازپس گیرد. چنین مبلغی در واقع ربا نیست، بلکه بهایی است که بانک در برابر چشم پوشی از حق خویش، می‌ستاند.
البته باید بدانیم که این راه در همین موارد نیز، همیشه کارایی ندارد و گاهی هم دچار ربا می‌شود؛ زیرا: اگر قرارداد این شخص با بانک بدین گونه است که حتی اگر وام خود را در شیراز هم به پردازد، باید مبلغ اضافی را بدهد، این خود ربای آشکار است. آری اگر چنین قراری نگذارند، شخص می‌تواند به هنگام سررسید وام خود از بانک دیگری در شیراز بخواهد که وام او را به بانک نخست به پردازد و بدین‌سان از دادن مبلغ افزون‌تر رهایی یابد. با امکان چنین چیزی کدام بانک است که وام‌های این گونه دهد و هیچ سودی هم دریافت نکند.
راه چهارم:
این راه که در برخی پژوهش‌های فقهی نیز از آن نام می‌برند، جایگزین کردن (بیع) است به جای (قرض). اکنون که پول‌های درگردش، برخلاف گذشته، برگه‌های اسکناس است، به جای وام دادن هزار تومان پول و باز پس گرفتن هزار و صد تومان به هنگام سر رسید وام، می‌توان هزار تومان اسکناس را فروخت تا در سر رسید معینی هزار و صدتومان باز پس داده شود. گرچه در این جا دو چیز هم جنس را به گونه‌ای نابرابر مبادله کرده‌اند، ولی چون این دو چیز وزنی یا پیمانه‌ای نیستند، ربای داد و ستدی در کار نخواهد بود. بدین سان می‌توان به جای وام دادن پول‌هایی که از زر و سیم نیستند، آن‌ ها را فروخت و از ربا گریخت.
البته ممکن است گمان کنیم که این خرید و فروش، همه‌ی بهره‌هایی را که در وام ربوی هست، در بر ندارد؛ چه در وام ربوی هرگاه بدهکار بدهی خود را در سر رسید معین نپردازد، برای واپس ‌انداختن آن نیز جریمه‌ای معین می‌کند، ولی در این خرید و فروش اگر بگویند هزار تومان را می‌فروشم که تا دو ماه دیگر هزار و صدتومان بگیرم و برای هر ماه واپس ‌انداختن، بازپرداخت نیز پنجاه تومان باید داده شود، چنین شرطی هم ربا خواهد بود، زیرا: شرطِ باقی نگه داشتن دین است.
با این همه‌ی، از این تنگنا می‌توان گریخت. فروشنده پول می‌تواند از آغاز بگوید: در این داد و ستد شرط می‌کنیم که از هنگام سر رسید بازپرداخت هزار و صدتومان، در هر ماه که خریدار این مبلغ را نپردازد و به تأخیر افتد، پنجاه تومان باید بدهد. این شرط به موجب قرارداد خرید و فروش است و نه وام و در برابر مدت هم نیست تا ربایی پیش بیاید. این درست مانند آن است که فروشنده‌ای شرط کند که خریدار باید تا یک سال هر ماه ده تومان به او ببخشد.
پاسخ: این راه را هم نمی‌توان پذیرفت؛ زیرا: همان گونه که آیت اللّه خویی نیز گفته است، فروش هزار تومان در برابر هزار و صدتومان، در حقیقت وامی آمیخته با رباست که جامه خرید و فروش بر آن کرده‌اند. در نگاه عرف و واقعیت امر، این همان وام و رباست.
این سخن، نه از آن روست که شرایط فروختن در این جا نیست. در این باره مطالبی است که از گنجایش و هدف این نوشتار بیرون است. نکته مهم این که وام یا قرض نزد خردمندان و عرف این است که مالی مثلی را با همانندش در عهده وام گیرنده مبادله کنند. وام دهنده یک کیلو گندم یا هزار تومان پول را به وام گیرنده می‌دهد، تا به همان‌ اندازه گندم یا پول را برای مدت معینی که سررسید می‌نامیم، در عهده‌ی وام گیرنده مالک شود. هر جا چنین مبادله‌ای میان مال مثلی خارجی با همسان خودش در عهده‌ی کسی انجام گیرد، وام است، هر چند دو طرف نام تملیک در برابر عوض یا بها بر آن نهند. بنابراین: چنین خرید و فروشی، همان قرض است و همه‌ی احکام آن را نیز داراست.
راه پنجم:
این راه در واقع گونه اصلاح شده راه چهارم است. از آن جا که در خرید و فروش پول، مبادله دو چیز همسان، که یکی در خارج بود و دیگری در عهده، پیش می‌آمد و از این رهگذر، پای ربا در میان بود. در این راه دو گونه متفاوت پول با دو نام، با هم مبادله می‌شود. اگر فرض کنیم که هر دینار کویتی با صدتومان ایرانی برابر باشد، فروشنده هشت دینار کویتی را به خریدار می‌دهد تا پس از دو ماه هزار تومان ایرانی از او باز پس گیرد. به طور طبیعی اگر این دوگونه پول با یکدیگر مبادله شوند، براساس این نرخ فرضی، هر هزارتومان با ده دینار برابر است، ولی در این خرید و فروش، در برابر هشت دینار قرارگرفته و ربایی هم در میان نیست.
پاسخ: همان سخن پیشین را در این جا نیز می‌توان گفت. این مبادله‌ها در نگاه عرف همان وام است و نه چیزی دیگر. افزون بر این، درباره‌ی پول نکته دیگر آن است که در نگاه و برداشت عرفی، تنها به ارزش آن می‌نگرند و نه ویژگی‌های دیگرش. بدین سان هنگامی که پولی را با پولی مبادله می‌کنیم، در حقیقت ارزش‌های آن‌ ها را با یکدیگر مبادله کرده‌ایم، بر این اساس، قرض بودن چنین مبادله‌هایی آشکارتر می‌شود؛ چرا که میان دو چیز مبادله شده، هیچ دوگانگی نیست و این همان مبادله‌ی چیزی است خارجی با همسان خود در عهده کسی و گفته‌ایم که این وام است و نه فروختن.
آری اگر نگاه عرفی یاد شده به ارزش مالی پول نباشد و خریدار و فروشنده، به راستی خواهان مبادله دو گونه پول با هدف‌هایی خردپسندانه باشند، می‌توان پذیرفت که چنین خرید و فروشی در این صورت درست است، ولی باید بدانیم که گام نخست برای درستی این فرض، نبود هر گونه فریب و گریز از ربا در ذهن خریدار و فروشنده است.
راه ششم:
می‌دانیم که یکی از کارهای بانک، نگه‌داری سپرده‌های مردم و کار با این سپردها به عنوان نماینده یا وکیل است. بر این اساس بانک می‌تواند از وام گیرندگان مبلغی را افزون بر اصل وام دریافت کند و آن را مزد نمایندگی یا وکالت خویش به شمار آورد. این مبلغ ربا نیست؛ چرا که ربا، مبلغ افزوده‌ای است که وام دهنده از وام گیرنده به موجب شرط دریافت می‌کند، ولی بانک پول‌های مردم را از سوی آنان به وام گیرندگان می‌دهد و برای این کار خویش می‌تواند مبلغی دریافت کند. این درست مانند آن است که کسی به دوستش وامی دهد و شرط کند که او مبلغ معینی را به یک مستمند صدقه دهد.
البته، درستی این راه در گرو آن است که از دلیل‌های حرام بودن ربا چنین برداشت کنیم که تنها مبلغ افزوده‌ای که به وام دهنده برسد ربا و حرام است، ولی اگر از این دلیل‌ها چنین دریابیم که در برابر وامی که داده می‌شود، تنها همان‌اندازه باید بازپس داده شود، چه به وام دهنده برسد و چه به دیگری، بانک هم نمی‌تواندمبلغی افزون بر اصل وام دریافت کند.
شاید بتوان گفت پذیرش این راه می‌تواند گریزی از ربا باشد و رباخواران بی آن که مبلغ افزوده را برای خود شرط کنند، آن را برای خویشان و مزدوران خود شرط کنند و درپایان در یک چرخه فریب به همان ربا دست یابند. این نکته مهمی است که پیشنهاد فقهی ما برای راه ‌اندازی کار بانک بدون ربا نیزهرگز نباید بهانه‌ای برای گریز فریبکارانه از ربا به دست دهد.
راه هفتم:
این راه نیز در واقع گریز از ربا نیست، بلکه بررسی درستی و نادرستی دریافت مبلغی است که برخی از بانک‌ها به عنوان بیمه وام می‌گیرند. بانک‌ها برای این که از باز پرداخت وام‌های خود آسوده خاطر باشند، با سازمان‌های بیمه پیمانی می‌بندند و وام‌ها را بیمه می‌کنند و این سازمان‌ها نیز، برای بیمه کردن وام‌ها مبلغی را خواهند گرفت. آیا می‌توان مبلغ چنین بیمه‌هایی را از وام گیرندگان دریافت کرد یا خیر و آیا شرط پرداخت مبلغ بیمه شرطی است که به ربا می‌ انجامد؟
در بررسی این راه می‌گوییم: از نگاه فقهی، قرار داد بیمه را می‌توان یک (عقد) مستقل به شمار آورد و می‌توان آن را (هبه معوّضه) [= بخشش دو سویه] دانست. اگر بیمه را عقدی جداگانه بدانیم هیچ مشکلی پدید نمی‌آید؛ چرا که در واقع بانک از وام گیرنده می‌خواهد که باید کفیل معتبری را پیش از گرفتن وام فراهم کند. بیمه برای تضمین وام، کفیل معتبری است و وام گیرنده باید خواسته بانک را فراهم کند، هر چند این کار هزینه‌ای را هم در برداشته باشد. چنین هزینه‌ای ربا و حرام نیست، چنان که اگر وام دهنده‌ای از وام گیرنده چیزی را به عنوان گرو یا رهن بخواهد و فراهم یا حاضرکردن رهن هزینه‌ای داشته باشد، این هزینه را هرگز نمی‌توان ربا به شمار آورد. بدین سان، پرداخت هزینه بیمه وام از سوی وام گیرنده ربا نیست، هر چند او این هزینه را به بانک به پردازد؛ چرا که بانک در این باره به عنوان نماینده یا وکیل او این مبلغ را به بیمه می‌پردازد.
اگر بیمه را هبه معوّضه [= بخشش دو سویه] بدانیم، باید دید که قرارداد بیمه چگونه بسته می‌شود. اگر بدین گونه باشد که وام گیرنده مبلغی را به بیمه ببخشد تا در صورتی که او وام بانک را نپردازد، بیمه نیز مبلغ وام را به بانک هبه کند، شاید نتوان این را پذیرفت؛ زیرا: شرط تضمین چنین بیمه‌ای از سوی بانک در واقع شرط این است که در صورت تأخیر یا چیزهایی مانند آن، وام گیرنده باید بیمه‌ای را فراهم کرده باشد که مبلغی برابر وام به بانک ببخشد و این همان شرط رباست.
این سخن شهید صدر است، ولی می‌توان در این جا هم گفت: اگر بانک از آغاز چنین شرط کند که هرگاه بیمه مبلغ وام را به او بخشید، بانک هم از بستانکاری خویش دست می‌کشد، دیگر ربا نخواهد بود، چرا که این شرط هیچ چیز بیش‌تری از اصل وام برای بانک نیاورده است.
اگر وام گیرنده با بیمه چنین قرار داد کند که در صورت باز پس ندادن وام، بیمه مبلغ آن را به وام گیرنده ببخشد تا او نیز به حساب بانک وام دهنده واریز کند، اشکال پیشین را نخواهیم داشت؛ چرا که هیچ گونه مبلغ افزون بر وام به بانک نمی‌رسد و قرارداد بیمه، پیمانی است میان وام گیرنده و بیمه که بیرون از ارتباط بانک با وام گیرنده است و بدین سان ربایی پیش نخواهد آمد.
در پایان این راه خوب است این نکته را هم یادآور شویم که هبه شمردن بیمه با نگاه عرف و خود قرارداد کنندگان سازگار نیست. بیمه در نگاه اینان عقدی است جداگانه و خرد پسند. امام خمینی، رضوان اللّه تعالی علیه، نیز در بحث‌های فقهی خود بر همین دیدگاه پای می‌فشارد^[۲]، این چند راه برای گریز از ربا که برخی از آن‌ ها پیش‌نهادهایی برای چگونگی کار بانک‌هاست، در سخن شهید صدر آمده و بررسی شده است.
فصل چهارم
دیدگاه‌های اقتصادی
شهید مطهری

۴- دیدگاه‌های اقتصادی شهید مطهری

از دیدگاه شهید مطهری، اسلام، مکتبی جامع‌گرا و جامعه‌ساز است که داعیه رهبری انسان‌ها و هدایت آنان را در زندگی اجتماعی دارد. و برای انجام این منظور در جهت برقراری روابط سالم اقتصادی، در جامعه، احکام و قوانین اقتصادی بسیاری را وضع و یا امضاء نموده است.
از این رو به اعتقاد وی، اسلام از دو طریق با اقتصاد رابطه و پیوند دارد، یکی از راه مستقیم و بدون واسطه، بدین صورت که اسلام یکسری مقررات اقتصادی درباره‌ی مالکیت، مالیات‌ها و غیره دارد که در حقیقت می‌توان گفت بخش عظیمی از آموزه‌های دینی را مباحث اقتصادی تشکیل می‌دهد. و این چیزی نیست که کسی بتواند به انکار آن به پردازد، زیرا: کتب فقهی که در این زمینه‌ی سالیان متمادی در حوزه‌ی‌های دینی مورد نقد و بررسی دانش‌پژوهان علوم اسلامی قرار می‌گیرد، از قبیل کتاب البیع، کتاب الاجاره، کتاب الوکاله، کتاب الرهن، کتاب الدرث، کتاب الهبه، کتاب الوقف و کتبی دیگر از این نوع بسیار است. با توجه به این انبوه کتب و ما بحث مربوط به اقتصاد است که به اعتقاد وی« اصل« نؤمن ببعض و نکفر ببعض» که قرآن برآن تصریح دارد و مؤمنین را از آن برحذر می‌دارد، مانع از این است که برخی از آموزه‌های اسلام پذیرفته شود و برخی دیگر مورد بی‌مهری قرار گیرد. » (مطهری: ۱۳۶۸، ۱۶).
پیوند دیگری که اسلام با اقتصاد دارد که به صورت غیر مستقیم است، از طریق اخلاق برقرار می‌شود.. « اسلام مردم را توصیه می‌کند به امانت، عفت، عدالت، احسان، ایثار، منع دزدی، خیانت و رشوه و… همه‌ی این‌ها در زمینه‌ی ثروت است و یا قسمتی از قلمرو این مفاهیم ثروت است. تا حدود مسایل اقتصادی روشن نشود، حدود عدالت و امانت و عفت و احسان و هم‌چنین حدود دزدی و خیانت و رشوه روشن نمی‌شود. » (مطهری: ۱۳۶۸، ۱۷)
بر پایه و اساس این دو نوع رابطه است که می‌توان گفت: نگرش و تفسیر اسلام، نسبت به ثروت، مالکیت، فقر، عدالت، رشد و توسعه‌ی و… منبع اصلی کشف برخی از مبانی نظام اقتصادی اسلام است.
«بر این اساس است که به نظر وی برای کشف این مبانی باید از طریق شناخت نگرش اسلام نسبت به موضوعات یاد شده اقدام نمود. خود در این باره چنین می‌گوید: « ما آگاه که می‌خواهیم نظری به نظام اقتصادی اسلام بی‌افکنیم، اول باید بینیم نظر اسلام درباره‌ی ثروت و مال چیست؟ مطهری: ۱۳۶۸، ۱۷)
آن چه به نظر ایشان درباره‌ی ثروت بسیار حایز اهمیت است حیات و قابلیت رشد و نمو ثروت است. شهید مطهری با طرح این مسأله که اسلام می‌خواهد که غیر مسلمان بر مسلمان تسلط و نفوذ نداشته باشد، اظهار می‌دارد که این هدف هنگامی میسر است که ملت مسلمان در اقتصاد نیازمند نباشد. دستش به طرف غیر مسلمان دراز نباشد و الّا نیازمندی ملازم است با اسارت و بردگی (مطهری: ۱۳۶۸، ۱۷).

۴-۱- تفکیک میان روابط طبیعی و روابط اعتباری

شهید مطهری با تفکیک قایل شدن میان روابط طبیعی و روابط اعتباری و قراردادی، دو نوع علم را برپایه اقتصاد در نظر می‌گیرد. بر این اساس دو تعریف را بر پایه علم اقتصاد ارائه می‌دهد. در تعریف اول علم به قوانین طبیعت آن چنان که هست را می‌آورد، امّا در تعریف دوم که علم به روابط اعتباری است، پای اخلاق را نیز به میان می‌کشد.
به نظر وی عدم تفکیک بین این دو رابطه (طبیعی و قراردادی) در علم اقتصاد سبب اشتباهات زیادی شده است که این اشتباهات باعث طرد مسایل ارزشی از گستره‌ی علم اقتصاد گردیده است. خود در این رابطه چنین می‌گوید:
«دو نوع رابطه اقتصادی داریم، روابط طبیعی و روابط اعتباری و قراردادی. از لحاظ روابط طبیعی، علم اقتصاد علم به قوانین طبیعت است آن چنان که هست. یعنی یک علم نظری است. اختلاف نظر در این علم از قبیل اختلاف نظر در علوم نظری است. البته کمتر هم مورد اختلاف خواهد بود، ولی از لحاظ روابط اعتباری، عدالت و ظلم و خوب بدو شایسته و ناشایسته به میان می‌آید و به اصطلاح جنبه‌ی اخلاقی دارد (مطهری: ۱۳۶۸، ۳۷) »
وی آنگاه در ادامه به پیامدهای این عدم تفکیک می‌پردازد و می‌گوید:
«معمولاً در کتب، میان این دو قسمت تفکیک نمی‌شود و همین جهت منشأ اشتباهات زیادی می‌گردد. علم اقتصاد به معنی اوّل، اصول و مبانی دارد. هیچ یک از قوانین و مقررات علم اقتصاد به معنی دوم، تأثیری در اول ندارد، مگر آن گاه که به مرحله‌ی عمل و واقعیت عینی در بیاید، زیرا: مطلقاً امور اعتباری از آن جهت که اعتباری هستند، در امور واقعی و عینی تأثیر ندارند، مگر بعد از آن که به مرحله‌ی عمل در آیند، ولی قواعد و قوانین علم اقتصاد نظری در علم اقتصاد عملی مؤثر است. (مطهری، ۱۳۶۸، ۳۷) ».
شهید مطهری اگر چه تعریف معینی را در رابطه با نظام اقتصادی اسلام ارائه نمی‌دهد، امّا بر مبنای آن چه که در بحث « تعریف مفاهیم اقتصادی» در کتاب نظری به نظام اقتصادی اسلام گفته است، که به نقد و بررسی تعاریف گفته شده در معنای اقتصادی می‌پردازد، می‌توان مؤلفه‌ها و ارکان اصلی این تعریف را از برخی از مطالب ایشان بدست آورد. به عنوان نمونه فرازهای ذیل نمونه‌هایی از مطالبی است که می‌تواند بیانگر این مفهوم باشد:

 اداره امور نمایندگی
اداره امور نمایندگی ثبت شده طبق آئین نامه اجرای قانون اجازه ثبت شعبه یا نمایندگی شرکتهای خارجی باید توسط یک یا چند شخص حقیقی مقیم ایران انجام گیرد.
اسناد ومدارک مورد لزوم برای ثبت نمایندگی شرکت خارجی

الف: در صورتیکه شخص حقیقی نماینده شرکت خارجی باشد بایستی ترجمه فارسی اسناد و اصل مدارک و اطلاعات زیر را به اداره ثبت شرکتها ارائه نماید.
١- تصویر مصدق قرارداد نمایندگی با شرکت خارجی
٢- تصویر شناسنامه
٣- آدرس محل سکونت نماینده و محل نمایندگی
۴- ارائه سابقه فعالیت شخص متقاضی ثبت نمایندگی در زمینه امور پیش بینی شد در قرارداد نمایندگی
۵- تصویر مصدق اساسنامه شرکت خارجی طرف نمایندگی آگهی تاسیس و آخرین تغییرات ثبت شده در مراجع ذیربط
۶- گزارش فعالیتهای شرکت خارجی طرف نمایندگی و تبیین دلایل و ضرورت اخذ نمایندگی
٧- آخرین گزارش مالی تایید شده شرکت خارجی طرف نمایندگی
٨- ارائه معرفی نامه وزارتخانه ذیربط در صورتی که قرارداد با دستگاه مربوطه منعقد شده باشد
٩- اظهارنامه ثبت شعبه شرکت خارجی
١٠- تصدیق ثبت شرکت خارجی
١١- اختیارنامه نماینده یا نمایندگان عمده شرکت خارجی
١٢- کلیه اسناد شرکت که در کشور خارجی تهیه می گردد پس از تایید مرجع ذیربط نظیر مرجع ثبت شرکتها و تایید وزارت خارجه آن کشور بایستی به تایید سفارت یا نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در آن کشور برسد و پس از ترجمه رسمی به فارسی و تایید اداره فنی دادگستری اصل و ترجمه آن به اداره ثبت شرکتها ارائه گردد .
ب: در صورتیکه شخص حقوقی نماینده شرکت خارجی باشد بایستی ترجمه فارسی اسناد و اصل مدارک و اطلاعات زیر را به اداره ثبت شرکتها ارائه نماید.
١- تصویر مصدق قرارداد نمایندگی با شرکت خارجی
٢- تصویر مصدق اساسنامه شرکت متقاضی ثبت نمایندگی
٣- روزنامه رسمی حاوی آگهی تاسیس شرکت
۴- روزنامه رسمی حاوی آگهی آخرین تغییرات ثبت شده خصوصا در مورد مدیران
۵- ارائه سابقه فعالیت شخص حقوقی متقاضی ثبت نمایندگی در زمینه امور پیش بینی شده در قرارداد نمایندگی
۶- اساسنامه شرکت خارجی طرف نمایندگی آگهی تاسیس و آخرین تغییرات ثبت شده در مراجع ذی ربط
٧- گزارش فعالیت های شرکت خارجی طرف نمایندگی و تبیین دلایل و ضرورت اخذ نمایندگی
٨- آخرین گزارش مالی تایید شده شرکت خارجی طرف نمایندگی
٩- ارائه معرفی نامه وزارتخانه ذیربط در صورتی که قرارداد با دستگاه مربوطه منعقد شده باشد.
١٠- اظهارنامه ثبت نمایندگی شرکت خارجی
١١- تصدیق ثبت شرکت خارجی
١٢- کلیه اسناد شرکت که در کشور خارجی تهیه می گردد پس از تایید مرجع ذیربط و تایید وزارت خارجه آن کشور بایستی به تایید سفارت یا نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در آن کشور برسد و پس از ترجمه رسمی به فارسی و تایید اداره فنی دادگستری اصل و ترجمه آن به اداره ثبت شرکتها ارائه گردد. ^[۹۴]
گزارش فعالیت نمایندگی
نماینده یا نمایندگی شرکت خارجی بر اساس ماده ٨ آئین نامه اجرائی قانون اجازه ثبت شعبه یا نمایندگی شرکت های خارجی موظفند گزارش فعالیت نمایندگی در ایران را همراه با صورتهای مالی حسابرسی شده خود ظرف مدت چهارماه پس از پایان سال مالی به دستگاه های ذیربط ارسال دارند.
تذکر: حسابرسی مذکور تا زمانی که آئین نامه اجرائی تبصره ۴ ماده واحده قانون استفاده از خدمات تخصصی و حرفه ای حسابداران ذی صلاح به عنوان حسابدار رسمی مصوب ١٣٧٢ اعلام نشده است باید توسط سازمان حسابرسی و موسسات حسابرسی مورد قبول دستگاه ذی ربط که شرکای آن افراد حقیقی تایید شده توسط اداره نظارت سازمان حسابرسی باشند انجام گیرد.
 وظایف و مسئولیت های شعبه شرکت خارجی
١- انحلال شعبه شرکت در صورت لغو مجوز فعالیت از سوی مرجع ذی صلاح
٢- ارائه گزارش سالانه شرکت اصلی مشتمل بر گزارش های مالی حسابرسی شده توسط حسابرسان مستقل مقیم در کشور متبوع به دستگاه ذیربط
٣- ارائه گزارش فعالیت شعبه یا نمایندگی در ایران همراه با صورتهای مالی حسابرسی شده
ظرف ۴ ماه پس از پایان سال مالی به دستگاه ذیربط برابر ماده ٨ آئین نامه
۴- اداره امور شعبه یا نمایندگی توسط یک یا چند شخص حقیقی مقیم ایران
مبحث دوم:جایگاه حقوقی اقامتگاه شرکتهای تجاری در حقوق بین الملل
در این مبحث در قالب دو گفتار به ارائه جایگاه حقوقی اقامتگاه شرکتهای تجاری در حقوق بین الملل
و طریق ثبت آنها می پردازد .
گفتار اول:جایگاه حقوقی اقامتگاه شرکتهای تجاری در کنوانسیون های بین المللی(لاهه و …)
گفتار دوم: اشخاص حقوقی در حقوق بین الملل
گفتار اول:جایگاه حقوقی اقامتگاه شرکتهای تجاری در کنوانسیون های بین المللی(لاهه و …)
در حقوق بین الملل خصوصی برای حل و فصل تعارض منفی قوانین، کنوانسیون لاهه در ۱۵ ژوئن ۱۹۵۵ با ۱۳ ماده پیش بینی و تصویب شد.^[۹۵]
بند اول : اجرای قانون اقامتگاه به جای قانون ملی اشخاص
بر اساس ماده ۱ کنوانسیون لاهه، هنگامی که کشور متبوع اشخاص، قانون اقامتگاه را بر روابط حقوقی اشخاص اجرا می نماید ولی بر اساس حقوق کشور محل اقامت اشخاص مزبور، قانون تابعیت بایستی بر احوال شخصیه آنان اجرا شود؛ تمام کشورهای عضو این کنوانسیون موظف اند قانون اقامتگاه را بر اتباع بیگانه اجرا نمایند. همچنین، مطابق با ماده ۲ این کنوانسیون، هنگامی که کشورهای متبوع و محل اقامت اشخاص، قانون اقامتگاه را بر اداره احوال شخصیه آنان تجویز نمایند، تمام کشورهای متعاهد، موظف اند تا قانون اقامتگاه اشخاص را بر روابط حقوقی آنان اجرا نمایند. مفهوم اقامتگاه، براساس مفاد این معاهده عبارت است از محل سکونت دائمی و متعارف اشخاص، مگر این که محل سکونت اشخاص وابسته به سکونتگاه دیگر اشخاص باشد؛ یا به دوایر دولتی مرتبط شود که در این صورت اقامتگاه آن اشخاص عبارت است از محل سکونت اشخاص ثالث یا محل استقرار دوایر دولتی.
بند دوم : اجرای قانون تابعیت به جای قانون اقامتگاه
بر اساس ماده ۳ معاهده ۱۹۵۵ لاهه، در صورت توافق میان کشورهای متبوع و محل اقامت اشخاص در اجرای قانون تابعیت بر احوال شخصیه، تمام کشورهای عضو این کنوانسیون موظف به اجرای قانون ملی به جای قانون اقامتگاه بر احوال شخصیه اشخاص مورد نظر هستند. همچنین، اجرای قانون اقامتگاه یا تابعیت اشخاص در کشورهای عضو این کنوانسیون در صورتی محقق می‌شود که هیچ گونه تعارضی میان آن قوانین با نظم کشورهای عضو وجود نداشته باشد. علاوه بر این، اجرای قوانین تابعیت و اقامتگاه نسبت به اشخاصی که در کشورهای غیر عضو این کنوانسیون اقامت دارند یا تبعه هستند، توسط کشورهای عضو الزامی نیست. بنابراین، ملاحظه می‌شود که در تعارض میان قانون اقامتگاه و قانون تابعیت، جهت جلوگیری از ایجاد معضل تعارض منفی قوانین یا إحاله، بر اساس کنوانسیون لاهه ۱۹۵۵، اساس بر اجرای قانون اقامتگاه اشخاص مبتنی است و اجرای قانون ملی اشخاص به تحقق توافق میان کشورهای عضو این کنوانسیون بستگی دارد^[۹۶]. در نتیجه، با اجرای این کنوانسیون، عملاً تعارض منفی قوانین ایجاد نمی‌شود.^[۹۷]
گفتار دوم: اشخاص حقوقی در حقوق بین الملل

فرمول بسته: C₁₂H₂₀O₂
گروه: مونو ترپن اکسیژن دار غیر حلقوی
نریل استات یک استر ترپنی به صورت مایع بی رنگ و با بویی شبیه بوی رز و مرکبات می باشد. این ماده در صنایع عطر سازی به کار می رود. در ضمن نریل استات ایزومر ژرانیل استات می باشد (۵۷).
۴-۷-۱۷٫ جرماکرن Germacrene D

نام شیمیایی: (E,E)-1-Methyl-5-methylene-8-(1-methylethyl)-1,6-cyclodecadiene
وزن مولکولی: ۲۰۴٫۳۵
فرمول بسته: C₁₅H₂₄
گروه: سزکویی ترپن تک حلقه ای
این ترکیب به فرم ۵E و ۱(۱۰) E می باشد و در اسانس های مختلفی نظیر Pseudotsuga japonica وجود دارد.این ماده در دوز ۱۸۰ppm و ۳۶ اثری مثل فرومون دارد. در بررسی اثر ضد باکتریایی این ماده مشخص شده است که روی باکتری هایی نظیر Bacillus subtilis و باکتری های گرم مثبت، اثر باکتریسید دارد. علاوه بر این دارای خاصیت ضد قارچ و حشره کشی و از بین برنده لارو حشرات نیز می باشد.همچنین مشتقات این ترکیب به عنوان یک آنتاگونیست جنسی فرومون به کار می روند (۶۳).
۴-۷-۱۸٫ اسپاتولنول Spatholenol

نام شیمیایی: (۷S)-1,1,7-trimethyl-4-methylidene-1a,2,3,4a,5,6,7a,
۷b-octahydrocyclopropa[h]azulen-7-ol
وزن مولکولی: ۲۲۰٫۳۵
فرمول بسته: C₁₅H₂₄O
نقطه جوش: ۲۶۹–۲۷۰ ^۰C
دانسیته: ۱٫۵۰۸۸
گروه: سزکویی ترپن الکل
اسپاتولنول
دارای خواص ضد باکتریایی در برابر باکتری های اشرشیاکلای و استافیلوکوکوس اورئوس است. دارای خاصیت ضد قارچی در برابر Cladosporium cucumerinum است. از این ترکیب آفت کش استفاده می شود (۴۸).
۴-۸٫ مشخصات آمار توصیفی شامل میانگین، حداکثر، حداقل و انحرف معیار برای هر یک از ترکیب‌های مورد مطالعه بر اساس تجزیه ۱۶ جمعیت A. filipendula

خلاصه مشخصات آمار توصیفی شامل میانگین، حداکثر، حداقل و انحرف معیار برای هر یک از ترکیبات مورد مطالعه در ۱۶ جمعیت A. filipendula . در جدول ۴-۲۳ نشان داده شده است. این مقادیر در خصوص ترکیب‌های مختلف شناسایی شده در اسانس نشان دهنده تنوع بالای فیتوشیمیایی بین جمعیت‌های مختلف A. filipendula. می‌باشد. با توجه به اینکه با کشت این جمعیت‌ها در یک شرایط اقلیمی یکسان، تاٌثیر شرایط مختلف اقلیمی محل برداشت بذرها حذف شده است، این تنوع را می‌توان ناشی از تنوع ژنتیکی بین جمعیت‌ها دانست.
جدول ۴-۲۳٫ خلاصه مشخصات آمار توصیفی شامل میانگین، حداکثر، حداقل و انحرف معیار برای هر یک از ترکیبات مورد مطالعه بر اساس تجزیه ۱۶ جمعیت A.filipendula .

 

نام ترکیب	میانگین	حداقل	حداکثر	انحرف معیار	CV
α-pinene	۱٫۹۱	۰٫۰۰	۶٫۶۰	۱٫۸۸	۹۸٫۳۰
camphene	۱٫۸۱	۰٫۰۰	۴٫۶۰	۱٫۲۹	۷۰٫۹۱
β-pinene

دکتر عباس عرب مازار و پونه روئین تن
(۱۳۸۵)

رگرسیون لجستیک

برخی شاخص های کیفی،نسبت آنی، نسبت جاری، نسبت نقدی، دوره وصول مطالبات، گردش موجودی کالا، نسبت بدهی

 

 

منبع : یافته های پژوهشگر

کاربردهای تحقیق
ریسک اعتباری به عنوان یکی از مهمترین شاخص در انتخاب مشتری و اعطای تسهیلات و سرمایه گذاری مورد توجه بانک ها و مؤسسات مالی است. بنابراین بانک ها و مؤسسات مالی میتوانند یکی از استفاده کنندگان این پژوهش باشند.

سازمان ها و شرکتهای سرمایه گذاری سهام می توانند برای تجزیه و تحلیل صورتهای مالی شرکتها از مدل به کار برده شده، استفاده نمایند. دانشجویان، محققان، شرکتهای بیمه و سرمایه گذاران سهام از جمله استفاده کنندگان این تحقیق نیز محسوب می گردند که می توانند برای تحقیق و پژوهش، صدور بیمه نامه و ارزیابی سهام شرکتهای سهامی از نتایج نهایی آن بهره ببرند.

روش تحقیق
این تحقیق از نظر هدف یک تحقیق از نوع کاربردی می باشد.در این پژوهش، اطلاعات گردآوری شده با بهره گرفتن از نرم افزارهای موجود جهت داده کاوی بر مبنای مدل های مختلف در این حوزه مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهد گرفت.
مراحل اجرایی این تحقیق به صورت زیر قابل خلاصه شدن می باشد :
جمع آوری داده از پایگاه داده های موجود(پرونده های تسهیلات اعطائی سابق بانک مورد نظر و سیستم های عملیاتی کامپیوتری بانک)
شناسایی عوامل تأثیر گذار در رفتار شرکت ها جهت بازپرداخت بدهی که در پایگاه داده های مورد بررسی، موجود می باشد
تعیین شاخص هایی برای تعریف طبقات: شرکت های خوب(دارای توان بازپرداخت بالا) و شرکت های بد(عدم توانائی در بازپرداخت)
تقسیم داده های نمونه به دو مجموعه داده های آموزشی و داده های تست
ساخت مدل ها با بهره گرفتن از داده های آموزشی
آزمون مدل ها با مجموعه داده های تست
سنجش اعتبار مدل ها
ارائه بهترین الگو جهت ارزیابی وضعیت مشتریان
از آنجا که روش ارائه شده در هر تحقیقی باید به لحاظ اعتبار، مورد سنجش قرار گیرد، بنابراین در این تحقیق نیز با عنایت به اینکه روش تحقیق ازنوع” داده محور “می باشد، روش اعتبارسنجی مدلها به این صورت می­باشد که داده ها به دو مجموعه آموزشی و داده های آزمایشی(تست) تقسیم میگردند. صحت طبقه بندی و تفکیک داده های تست در طبقه ها، معیار ارزیابی اعتبار و صحت مدل می باشد. که در این تحقیق از” اعتبارسنجی متقابل مدل با ۱۰ بار تکرار ” استفاده شده است. این روش اعتبارسنجی مدل مجموعه داده ها را به ده قسمت تقسیم نموده و هر بار ۷۵ درصد از داده ها را به عنوان مجموعه داده آموزشی و ۲۵ درصد را به عنوان مجموعه داده تست انتخاب نموده و میزان دقت طبقه بندی را می سنجد. این فرایند ده بار صورت می­گیرد و در نتیجه از کلیه درجات دقت میانگین گرفته شده و به عنوان دقت نهایی مدل ارائه می گردد. که در نهایت از سه روش مذکور برای ارزیابی مشتریان بانک از نقطه نظر اعتبار آنها سعی شده است تا با بهره گرفتن از یک مجموعه داده، مدلی مناسب برای پیش بینی وضعیت اعتباری مشتریان جدید طراحی شود. مدلی که بتواند با کمترین خطا مشتریان را اعتبارسنجی کند.
۱-۱۰-۱ : مدل تحقیق
پس از بررسی میزان اتکای بانک ها به اطلاعات صورت های مالی شرکت در ارزیابی توان مالی آنان در بازپرداخت بدهی ها و نیز قابلیت پاسخگوئی این صورت ها به نیاز های اطلاعاتی جهت انجام این ارزیابی و با توجه به چارچوب نظری ارائه شده ، مدل مفهومی تحقیق حاضر به شکل زیر مدنظر قرار می گیرد.
شکل ۱-۱ :مدل مفهومی تحقیق
بازخورد
تعریف مسأله
(ارزیابی وضعیت کمی وکیفی شرکتها جهت اعطای تسهیلات )
حوزه تصمیم گیری
ایجاد دانش
تفسیر نتایج
آنالیز پایگاه داده
انتخاب و تعدیل داده ها
سازماندهی داده
یکپارچه سازی داده ها
پایگاه داده ها
انتقال داده
(جداول داده)
گزینش راه حل / اجرا
- مرتب سازی داده ها
- الگوبردای از قواعد و شروط :
- مؤلفه ها:
- متغیر های کیفی مالی
- نسبت های مالی
- خوشه بندی

ـ با کمک گرفتن از نظرجان بولوم به نقل از مرکز پیشگیری از جرم استافورد انگلستان، پیشگیری از جرم را می‌توانیم این گونه تعریف کنیم:
پیش‌بینی، شناخت و برآورد خطرات جرائم و اقدام به فعالیت‌هایی برای حذف یا کاهش این خطرات.

شرمن نیز معتقد است، هر رویه‌ای که اعمال شود و نتیجه آن نشان دهد که از نرخ بزهکاری کاسته شده، آن رویه پیشگیری محسوب می‌شود».
ـ گسن (استاد دانشگاه اکس مارسی فرانسه) معتقد است «پیشگیری مجموعه اقدام‌هایی است که هدف غایی آن منحصراً یا به صورت جزیی، محدود کردن دامنه جرم، غیرممکن کردن، مشکل کردن و کم کردن احتمال وقوع آن است.
ـ کوسن نیز پیشگیری را مجموعه‌ای ازاقدامات و تدابیر غیرقهرآمیز می‌داند که با هدف خاص مهار بزهکاری، کاهش احتمال بروز جرم، کاهش دخالت جرم و پیرامون علل جرائم اتخاذ می‌شود. در این تعریف اقدام پیشگیرانه اقدام غیرقهرآمیز است که بر عوامل آسیب زا اعمال می‌شود. (فلاح‌بابایی ۱۳۸۲، ص ۴)
ـ کیزر (۱۹۸۹) پیشگیری از وقوع جرم را تدابیری می‌داند که با کمک آن وسعت و شدت وقوع جرم، چه با کاهش فرصت‌ها و موقعیت‌های بروز و چه با تحت تأثیر قرار دادن قربانیان بالقوه و کل جامعه به حداقل می‌رسد (زینالی،۱۳۸۱، ص ۹۹). دکتر اردبیلی پیشگیری را هر اقدام سیاست جنایی بدون تأکید بر تهدید کیفر یا اجرای آن می‌داند که با هدف تحدید امکان پیشآمد جنایی از راه‌های گوناگون انجام شود. (اردبیلی، ۱۳۸۸، ۴۱)
۳-۲-انواع پیشگیری از جرم
قدیمی‌ترین نوع پیشگیری، پیشگیری از بزهکاری کودکان و پیشگیری از بزهکاری عمومی است. طبق این تفکیک، در مورد کودکان و نوجوانان بزهکار که شخصیت آن‌ ها در حال شکل گیری است باید از تدابیر پرورشی و بازپروری استفاده کرد؛ در حالی که در مورد بزهکاران بزرگسالان باید از ارعاب انگیزی و تهدید به مجازات استفاده شود؛ زیرا شخصیت آن‌ ها شکل گرفته است. اما تاکنون در زمینه دسته بندی پیشگیری از بزهکاری، گونه‌های متعددی از سوی جرم شناسان مطرح شده است. به طور مثال، شماری از جرم شناسان با الهام از دانش پزشکی، الگوی سه گانه پیشگیری یعنی: نخستین، دومین و سومین از بزهکاری را بیان کرده‌اند و برخی دیگر تقسیم بندی پیشگیری از بزهکاری را به دو گونه کنشی و واکنشی ارائه کرده‌اند که امروزه تقسیم بندی اخیر بیشتر مد نظر جرم شناسان است البته تقسیم بندی‌های دیگری نیز صورت گرفته است که در ادامه به آن‌ ها اشاره می‌شود. به هر حال، این متنوع بودن روش‌های پیشگیری بیانگر آن است که بزهکاری از محدوده صرف حقوقی، قضایی و پلیسی خارج شده و مقابله مؤثر با آن از یک سو همکاری و مشارکت نهادهای دولتی و تشکل‌های مردمی را می‌طلبد و از سوی دیگر، مستلزم ایجاد تحول و نوآوری در استراتژی‌ها، ابزارها و نهادهای سنتی و متداول مقابله با جرم است (نجفی ابرندآبادی، ش ۲۰ و ۱۹: ص ۲۰)
۳-۲-۱-پیشگیری اولیه یا نخستین
پیشگیری نخستین یعنی مصون کردن افراد از رهگذر مبارزه با همه زمینه‌های ارتکاب جرم که در چارچوب توسعه اجتماعی قرار می‌گیرند. در این مرحله از پیشگیری، تلاش بر این است که افراد جامعه به سوی ارتکاب جرم گرایش پیدا نکنند. هدف در این سطح از پیشگیری، بهبود شرایط زندگی به منظور عدم مجرم شدن افراد و همچنین تولید ارزش‌هایی است که روابط سالم را بهبود بخشد. در پیشگیری اولیه، بیشتر توجه به رویداد جرم معطوف است تا مجرم تحریک شده. این رویکرد به نظریه شیوه زندگی هیندل لانگ نیز ارتباط داده شده است.
۳-۲-۲-پیشگیری ثانویه یا دومین
پیشگیری دومین یعنی به کارگیری شیوه‌هایی برای حمایت از افراد در آستانه خطر. مانند: معتادان، ولگردان و کودکان بی سرپرست و خیابانی. در این نوع پیشگیری، هدف آن است که با به کارگیری تدابیر مناسب و زود هنگام، از وقوع جرم توسط افرادی که در شرایط بحرانی به سر می‌برند و احتمال بزهکاری از سوی آن‌ ها وجود دارد پیشگیری شود. به طور مثال، در پیشگیری از اعتیاد، تمرکز تلاش‌ها بر روی افرادی است که به صورت تفریحی مبادرت به مصرف مواد می‌کنند و هنوز به درجه اعتیاد نرسیده‌اند. همچنین کودکانی که در خانواده‌های از هم گسیخته و محله‌های فقیرنشین در وضعیت نامناسبی زندگی می‌کنند، یا جوانانی که خشونت را در خانه‌هایشان تجربه کرده‌اند احتمال بزهکاری و مجرم شدن آن‌ ها بیشتر از سایرین می‌باشد.
۳-۲-۳-پیشگیری ثالث یا سومین
این نوع پیشگیری شامل برنامه‌هایی از قبیل: مشاوره برای زنان و بچه‌ها، مداخلات کیفری و گروه‌های گوناگون می‌باشد. تلاش‌های پیشگیرانه در این مرحله برای جلوگیری از رفتارهای مجرمانه است تا مجرمان اصلاح و با محیط اجتماعی خود سازگار شوند و به ارتکاب مجدد جرم گرایش پیدا نکنند. پیشگیری سومین در نتیجه عملیات شناسایی و تشخیص یا عملیات پلیسی برای دستگیری مجرم، زندانی شدن مجرم یا محکومیت و اصلاح رفتاری زندانی به کار می‌رود. این تقسیم بندی توسط کاپلان صورت گرفته است. (رایجیان اصلی، ۱۳۸۳: ص ۱۵۰ و ۱۴۹)
۳-۲-۴-پیشگیری کوتاه مدت یا خُرد
پیشگیری کوتاه مدت به مجموعه راه کارهایی گفته می‌شود که در مدت زمان کمتری انجام می‌شوند. مانند: فراهم کردن روشنایی بیشتر خیابان‌ها، کوچه‌ها و اماکن عمومی، تدوین قوانین جزایی متناسب و بازدارنده، ایجاد مؤسسات مددکاری، فراهم کردن فضاهای مناسب برای گذراندن اوقات فراغت، حمایت از کودکانی که مورد اذیت و آزار و بد رفتاری خانواده قرار می‌گیرند، بستن محله‌ها و اماکن جرم زا، ممانعت از پخش برنامه‌های خشونت زا در تلویزیون و مجهز کردن پلیس و نیروهای انتظامی، تا فرصت‌های وقوع انحراف یا جرم را کاهش دهد. در برخورد بامسائل اجتماعی وفرهنگی نمی‌توان به خاطربرنامه ریزی‌های اصولی ودراز مدت، از اقدامات پیشگیرانه مقطعی و کوتاه مدت غافل ماند (بیات و همکاران، ۱۳۸۷، ص ۲۷). این پیشگیری شامل «پیشگیری اجتماع مدار» یا «پیشگیری اجتماعی» و «پیشگیری زودرس» است.
۳-۲-۵-پیشگیری اجتماعی یا مددکاری اجتماعی
این نوع پیشگیری شامل آن دسته از تدابیر و اقدام‌هایی است که با مداخله در فرایند رشد افراد، بهبود شرایط زندگی آن‌ ها و سالم سازی محیط اجتماعی و طبیعی، به دنبال حذف یا کاهش علل جرم زا و در نتیجه پیشگیری از بزهکاری است. به اعتقاد گسن، این نوع پیشگیری به این دلیل پیشگیری اجتماعی گفته می‌شود که حاصل تجربیات پیشگیری مددکاران اجتماعی بدون مداخله بحث‌های پلیس و دادگستری و معطوف به مبارزه ناسازگاری جوانان بزهکار و محیط رشد آنان است. یکی از اهداف این نوع پیشگیری، کاهش یا از بین بردن علل جرم زا در محیط اجتماعی است؛ و اصولاً برای تغییر شرایطی که به وقوع بزهکاری در اجتماعات محلی و مسکونی کمک می‌کند، طراحی شده است. تأسیس مکان‌های تفریحی و پارک‌ها برای تفریح، تأسیس مراکز آموزشی، پرورشی، فرهنگی، ایجاد درآمد زایی و اشتغال زایی در محله‌ها، تقویت باورهای دینی از طریق فعال کردن مؤثر و مناسب مراکز مذهبی محلی، تشکیل پلیس محلی، گسترش تجهیزات و تدابیری چون باشگاه‌های ورزشی جوانان و پروژه‌های مبتنی بر فعالیت‌ها در جهت منصرف کردن مجرمان بالفعل و بالقوه از خطاهای آینده از مصادیق این نوع پیشگیری می‌باشد. هدف دیگر در پیشگیری اجتماعی، هماهنگ سازی اعضای جامعه با قواعد اجتماعی بوده و محور اقدامات این پیشگیری نیز «فرد» می‌باشد. به بیان دیگر، پیشگیری اجتماعی همانند پیشگیری کیفری، مجرم مدار و فرد مدار است و از طریق: آموزش، ترغیب، تربیت و تنبیه درصدد آن است تا معیار شناخت اَعمال خوب و بد را به فرد القاء کند و قدرت ارزش یابی عملکرد خویش را به او بدهد. نکته اساسی در این مدل از پیشگیری عبارت است از: تخصص، اندیشه و تلاش مضاعف؛ زیرا به دلیل گستردگی و پیچیدگی موضوع ممکن است با وجود سرمایه گذاری‌های هنگفت و کلان، نتیجه مورد نظر در کاهش جرم حاصل نشود. پیروان این نوع پیشگیری بر این عقیده‌اند که از طریق شناخت علل ارتکاب جرم اعم از: فردی و اجتماعی و برطرف کردن آن‌ ها با انجام اصلاحات فردی و اجتماعی مثل: درمان بیماری‌ها و نارسایی‌های جسمی و روحی و بالا بردن ارزش‌های اجتماعی و تقویت نهادهای اجتماعی و تعالی فرصت‌های اقتصادی، تحصیلی، تفریحی، مسکن و غیره می‌توان از تمایلات مجرمانه در افراد جلوگیری کرد. در حقیقت پیشگیری اجتماعی مجموعه اقدام‌هایی است که مهار عوامل اثرگذار در شکل گیری جرم را به دنبال دارد؛ و از آن جا که علاوه بر محیط اجتماعی، بر فرد و انگیزه‌های او نیز تأثیر می‌گذارد؛ برخی به آن «پیشگیری فردمدار^[۴] نیز می گویند. یکی دیگر از اهداف پیشگیری اجتماعی، تقویت بنیادهایی است که با اثرگذاری بر گروه‌های در آستانه خطر، به جامعه پذیری فرد کمک می‌کند. به دیگر سخن، پیشگیری اجتماعی به دنبال هم نوا کردن فرد با قواعد اجتماعی از رهگذر آموزش و پرورش است. آنچه دست اندرکاران این نوع پیشگیری باید انجام دهند، بیرون بردن هر چه بیشتر افراد از نظام کیفری است. به طور کلی، پیشگیری اجتماعی تلاشی برای حل مسائل رفتار مجرمانه با پرداختن به ریشه‌های جرم است و تدابیری را دربرمی گیرد که بر زمینه‌های ارتکاب جرم از رهگذر مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مؤثرند. به همین سبب، پیشگیری اجتماعی بهترین توصیف از پیشگیری نخستین به شمار می‌رود. (رایجیان اصلی ۱۳۸۳، ص ۱۴۹ و ۱۴۸)
۳-۲-۶-پیشگیری رشد مدار یا زودرس
این نوع پیشگیری سعی دارد چنانچه یک کودک به هر دلیلی از خود مظاهر بزهکاری را بروز داد، با مداخله زودرس در وی و محیط پیرامون او، از مزمن شدن بزهکاری او در آینده جلوگیری کند. پیشگیری زودرس، یعنی مداخله روان شناختی - اجتماعی زودرس در فرایند رشد کودکان، برای جلوگیری از عوامل خطرسازی که احتمال پذیرش و تقلید رفتار مجرمانه پایدار را از سوی آن‌ ها در آینده افزایش می‌دهد. عوامل خطر در این پیشگیری مجموعه ای از شرایط فردی و اجتماعی است که پدیداری، پیوستگی و پایداری رفتارهای مجرمانه آینده را در کودکان و نوجوانان به همراه دارد ویژگی‌های این نوع پیشگیری عبارت‌اند از: تربیت مدار بودن، فرد مدار بودن، عام بودن و ره یافت های آن شامل: شناسایی عوامل خطر فردی و اجتماعی و به دنبال آن به کارگیری عوامل حمایتی از طریق مداخلات روان شناختی - اجتماعی زود هنگام در سطوح مدرسه، خانواده و محیط اجتماعی می‌باشد و بر این اندیشه استوار است که مداخله زود هنگام نسبت به کسانی که به دلیل وضعیت‌های خاص در معرض ارتکاب جرم هستند می‌تواند جلوی بزهکاری و تداوم گرایش‌های بزهکارانه آن‌ ها را بگیر (رایجیان اصلی، ۱۳۸۳: ص ۱۵۱ و ۱۵۰).
۳-۲-۷-پیشگیری بلند مدت یا کلان
پیشگیری بلند مدت به ساز و کارهایی گفته می‌شود که در یک فرایند زمانی مدت دار صورت می‌گیرد تا در آینده فرصت‌های وقوع جرم را کاهش دهد. از قبیل: فراهم کردن بسترهای مناسب برای دسترسی افراد به موقعیت‌های مناسب آموزش و پرورش، تدوین و اجرای سیاست‌های کلی برای ایجاد اشتغال اعضای جامعه، تشکیل کلاس‌های آموزش خانواده برای بالا بردن مهارت‌های زندگی، تقویت نقش پیشگیرانه مدارس از طریق ارتقای محتوا و کیفیت برنامه‌های آموزشی و تربیتی، تلاش برای کاهش شکاف اقتصادی در بین اقشار مختلف جامعه و دستیابی به عدالت اجتماعی کلانتری‌ها و پاسگاه‌های انتظامی برای پیشگیری از جرائم گوناگون از قبیل: سرقت، مزاحمت‌های خیابانی، شرارت و کلاه برداری لازم است از این نوع برنامه ریزی‌ها بهره برداری کنند. این پیشگیری برای حذف و یا خنثی کردن عوامل جرم زا، ناظر به سیاست‌هایی است که به صورت ساختار - فرایند و با تمرکز بر عوامل فردی و عمومی بزهکاری در سطح وسیع و فراگیر اتخاذ می‌شوند و شامل سیاست‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و حقوقی است (عباچی، ۱۳۸۳: ص ۵۸)
۳-۲-۸-پیشگیری انفعالی
در پیشگیری انفعالی، برخی از اقدامات معمول و رایچ پیشگیرانه، از نوع هشداری و بازدارنده مانند هشدارهای پلیسی صورت نمی‌گیرد؛ بلکه در یک انتظار انفعالی برای تأثیر این اقدامات باقی می‌مانند. در این نوع از پیشگیری، عوامل اجتماعی (پیشگیری اجتماعی) هیچ گونه تأثیری ندارند و در این بین، کوچک‌ترین نقشی از خود ایفا نمی‌کنند. نقش نهادهای بازدارنده از جرائم مثل: پلیس و مراجع قضایی نیز در این میان بسیار کم رنگ است. (همان)
۳-۲-۹-پیشگیری فعال
در این نوع از پیشگیری، نیروی پلیس محور اصلی پیشگیری است که برای اجتناب و دوری از وقوع جرائم وارد عمل می‌شود و در سطح اجتماعی نیز فعال است. یعنی پلیس برنامه ریزی و هدایت اوقات فراغت گروهی از جوانان را به عهده می‌گیرد که در معرض جرم یا انحراف در زمان و مکان خاصی قرار دارند. در این میان، نقش نهادهای بازدارنده از جرم یا انحراف در زمان و مکان خاصی قرار دارند. در این میان، نقش نهادهای بازدارنده از جرم نیز بسیار مشهود است. در پیشگیری فعال، برنامه ریزی‌های بلند مدت برای جلوگیری از بزهکاری و کاهش آن مد نظر قرار دارد. مسئولان دولتی نیز هر یک به فراخور وظیفه اجتماعی خود، نقش عمده ای دارند و اقدام‌های مستقلی را انجام می‌دهند. (همان)
۳-۲-۱۰-پیشگیری کنشی یا غیر کیفری
پیشگیری غیر کیفری عبارت است از: «جلوگیری از به فعل در آمدن اندیشه مجرمانه با تغییر دادن اوضاع و احوال خاصی که یک سلسله جرائم مشابه در آن به وقوع پیوسته یا ممکن است در آن اوضاع و احوال ارتکاب یابد». به عبارتی دیگر، پیشگیری غیر کیفری درصدد است تا عوامل و ریشه‌های زمینه ساز بروز جرائم و بزهکاری را از راه توجه به مسئله کنترل اجتماعی و تأثیر بر افکار مجرمانه از بین ببرد؛ به طوری که انسان‌هایی پرورش یابند که از جرم به دور باشند. در این نوع پیشگیری، توجه به عواملی محیطی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی که باعث سوق دادن فرد به سوی بزهکاری می‌شوند دارای اهمیت فراوان است. پیشگیری غیر کیفری، در حقیقت درمان ریشه ای قبل از وقوع جرم است؛ که در آن راه کارها خارج از چارچوب دستگاه عدالت مورد بررسی قرار می‌گیرند. این پیشگیری که در مقابل پیشگیری کیفری قرار دارد را گاهی «پیشگیری جدید» نیز می‌نامند. این پیشگیری، مصداق ضرب المثل معروف: «علاج واقعه را قبل از وقوع باید کرد»، می‌باشد. در واقع، پیشگیری کنشی یا غیر کیفری اقدام مناسب غیر کیفری است که از طریق کاهش یا از بین بردن عوامل جرم زا و نامناسب نشان دادن موقعیت‌های ارتکاب جرم درصدد جلوگیری از وقوع بزه و جرم می‌باشد. بنابراین ویژگی‌های پیشگیری کنشی عبارت‌اند از:
- اثرگذاری علیه عوامل یا فرآیندهایی که در بروز بزهکاری نقش تعیین کننده ای دارند؛
- جمعی بودن؛ به این معنا که تمام جمعیت یا گروه معینی را هدف قرار دهد و عدم قهرآمیز بودن و سزا دهی اقدامات به این ترتیب، پیشگیری غیر کیفری شامل پیشگیری از طریق حذف و خنثی کردن عوامل بزه زا وپیشگیری از طریق حذف و یا تغییر موقعیت‌های بزه زاست. پیشگیری کنشی که ازحیث ماهوی اقدامی پیشینی است بامداخله درفرآیند گذاراز اندیشه به فعل مجرمانه اِعمال می‌شود.
۳-۲-۱۱- پیشگیری واکنشی یا کیفری
پیشگیری واکنشی که از نظر مانوی اقدامی پسینی است، پس از ارتکاب رفتار مجرمانه با بهره گرفتن از ابزارهای کیفری از رهگذر نظام عدالت کیفری اِعمال می‌شود. این پیشگیری بر اساس اثری که بر جامعه و یا فرد بزهکار می‌گذارد، به دو گونه «پیشگیری واکنشی عام» و «پیشگیری واکنشی خاص» تقسیم می‌شود. پیشگیری واکنشی عام یک پیشگیری واکنشی جمع مدار یا گروه مدار است که با مخاطب قرار دادن شهروندان از طریق رعب انگیزی و عبرت آموزی جمعی، به دنبال پیشگیری از بزهکاری نخستین افراد است. پیشگیری واکنشی خاص یک پیشگیری واکنشی مجرم مدار است که با اِعمال کیفر بر فرد بزهکار و با رعب انگیزی و عبرت آموزی فردی، درصدد پیشگیری از بزهکاری دوباره افراد است. به طور کلی، پیشگیری واکنشی یا کیفری، ناظر به اقدام کیفری قبل و بعد از وقوع جرم است که با بهره گرفتن از ساز و کارهای نظام عدالت کیفری درصدد کاهش نرخ بزهکاری است. رهیافت پیشگیری واکنشی، ارعاب انگیزی فردی، جمعی و عبرت آموزی می‌باشد تا از بزهکاری نخستین و بزهکاری دوباره افراد جلوگیری کند. این نوع پیشگیری اگر چه به تنهایی پاسخ گوی نیازهای اجتماعی و امنیتی جامعه نمی‌باشد، اما با ادغام در زمینه‌های پیشگیرانه غیر کیفری از جرم و استفاده از هر دو عنصر در کنار هم می‌توان عامل مهمی در زمینه کاهش جرم در اجتماع را فراهم کرد. پیشگیری کیفری از این جهت که دارای مضرات و معایب بسیاری است و برجسم و روان مجرمان تأثیرگذار بوده و زندگی آینده آنان را در جامعه با مشکلات مواجه می‌کند، باید به عنوان آخرین چاره علیه بزهکاری مورد استفاده قرار گیرد. در مجموع اهدافی که از اِعمال پیشگیری کیفری مد نظر است عبارت‌اند از: اصلاح بزهکار، حمایت از جامعه، ارعاب بزهکار و پیشگیری عمومی با ارعاب دیگران.
۳-۲-۱۲- پیشگیری قضایی
پیشگیری قضایی یکی از انواع پیشگیری از جرم است که مبتنی بر تلاش دولت و نهادهای مسئول در زمینه کاهش جرائم و از میان بردن ریشه‌های آن می‌باشد. این سیاست از آن جهت در قالب پیشگیری قضایی بررسی می‌شود که دستگاه حاکم یا دولت به عنوان اولین نهاد در مقابل جرم و بزهکار قرار می‌گیرد و از طریق اِعمال قانون و سیاست‌های تقنینی در مقابل بزهکار، به اصلاح وی می‌پردازد. در سیاست تقنینی، یکی از راه کارهای پیشگیری از جرم، جرم انگاری است. این روش عبارت است از: «فرآیندی که طی آن اَعمالی را که در تضاد با منافع خود می‌بیند، ممنوع اعلام کرده و مجازات‌هایی را برای آن در نظر می‌گیرد». اما این ایجاد محدودیت در زندگی افراد نباید بدون ضابطه و خارج از اهداف و مصلحت اجتماعی باشد. استفاده از پیشگیری قضایی در راستای کاهش جرائم یکی از عناصر مهم در نظام کیفری می‌باشد که وجود آن در نظام کیفری امری لازم و ضروری است؛ زیرا پیشگیری قضایی در دستگاه اجرایی و قانونی باعث ارعاب و وحشت مجرمان به خصوص مجرمان بالقوه می‌شود و تا حد زیادی از ارتکاب جرم و تکرار جرائم جلوگیری می‌کند. تدوین لوایح مناسب در راستای تصحیح سیاست جنایی و اصلاح قوانین با نگرش عالمانه و ناشی از آموزش‌های دینی مانند: بزه پوشی، جرم زدایی، کیفر زدایی و معایب کیفرها به منظور تدوین حقوقی می‌تواند بخشی از اقدامات دستگاه قضایی را در راستای پیشگیری از جرم و بزه شامل شود.
۳-۲-۱۳- پیشگیری انتظامی
وجود نقاط ضعف و تزلزل در هر جامعه ای، احساس امنیت خاطر را از سوی مردم خدشه دار می‌سازد. از آن جایی که گروهی از افراد ناسالم جامعه، رفتاری خلاف روال عادی و در تعارض با ارزش‌های اجتماعی دارند و به فراخور اندیشه و نیات خود، شرایط ضعف، تزلزل و بی ثباتی در بخش‌هایی از جامعه را فراهم می‌آورند، به همین دلیل به منظور جلوگیری از ناامنی و همچنین افزایش ضریب امنیت اجتماعی، دولت‌ها و نهادهای مسئول درصدد کنترل و کاهش جرائم از طریق اجرای برنامه‌های پیشگیری از جرائم برآمدند. پلیس و دستگاه انتظامی یکی از متولیان در راستای امنیت عمومی است که عمده وظیفه آن پیشگیری انتظامی می‌باشد. پیشگیری انتظامی عبارت است از: «مهار و کنترل جرم از طریق اقدامات پلیسی نظیر: افزایش گشت‌های انتظامی و حضور ملموس و مؤثر پلیس در سطح شهر در جهت جلوگیری از اَعمال مجرمانه و کاهش تکرار جرم در چارچوب قانون. همچنین، بررسی روند بزهکاری و علل وقوع آن به منظور اتخاذ تدابیر مقابله با مجرم و انجام اقدامات فوری در امر مبارزه با بزهکاری و جرائم و همکاری با ارگان‌های مسئول در زمینه کاهش جرائم». پیشگیری انتظامی از آن جهت حائز اهمیت است که حافظ نظم و امنیت اجتماعی است. در پیشگیری انتظامی، دولت و نهادهای مسئول مهم‌ترین نقش را در برقراری و حفظ امنیت دارند و حوزه کاری آن‌ ها در چارچوب قانون است (بیات و همکاران، ۱۳۸۷: ص ۳۶-۳۰)
۳-۲-۱۴-پیشگیری عام
پیشگیری از بزهکاری در معنای عام شامل آن دسته از تدابیر و اقدام‌هایی است که از ارتکاب جرم جلوگیری می‌کند. به این ترتیب، هر اقدام واکنشی (کیفری) یا کنشی (غیر کیفری) مطابق این تعریف در گستره پیشگیری از بزهکاری قرار می‌گیرد. پیشگیری عام، پیشگیری جرم مدارانه است و محور آن بر نقش بازدارندگی، ارعاب انگیزی و عبرت آموزی کیفری بر عموم مردم استوار می‌باشد. در این نوع پیشگیری تلاش می‌شود تا با وضع قوانین، تعیین کیفر و اجرای آن در مورد مجرمان، از ارتکاب اولیه جرائم توسط افراد جامعه جلوگیری شود. در پیشگیری عام، ایجاد ترس و ارعاب، تهدید و کیفر و نگرانی از دست دادن اعتبار برای همه کسانی که به صورت بالقوه آمادگی ارتکاب جرم دارند مطرح می‌باشد. این سطح از پیشگیری، عموم افراد جامعه را افرادی در نظر می‌گیرد که به صورت بالقوه آمادگی برای ارتکاب جرم دارند؛ بنابراین کوشش می‌شود تا از طریق ارائه آگاهی عمومی از ارتکاب جرم در افراد جلوگیری شود. (نیازپور، ۱۳۸۳: ص ۱۷۲-۱۷۰)
۳-۲-۱۵-پیشگیری خاص
اثری که مجازات در بازدارندگی مجرم از دست زدن مجدد به ارتکاب جرم دارد، پیشگیری خاص نامیده می‌شود. در این نوع پیشگیری سعی می‌شود با تحمیل مجازات بر مجرم و تنبیه او و رنج و سختی حاصل از مجازات، از ارتکاب مجدد همان جرم یا جرائم دیگر اجتناب شود. بنابراین جلوگیری از تکرار جرم و ایجاد ترس در کسانی که قبلاً مرتکب جرم شده‌اند، مهم‌ترین هدف پیشگیری خاص می‌باشد که در قالب اقداماتی برای تربیت، اصلاح و بازسازی مجرمان صورت می‌گیرد. این نوع پیشگیری معمولاً در کوتاه مدت مثل: مبارزه با اعتیاد و جمع آوری کودکان بدون سرپرست از سطح خیابان‌ها مفید است. بنابراین پیشگیری خاص در برگیرنده «مجموعه تدابیر و اقدام‌های کنشی با هدف مقابله با بزهکاری از رهگذر کاهش یا از بین بردن علل جرم زا و تأثیرگذاری بر فرصت‌های پیش جنائی است؛ به گونه ای که بتوان با بهره گرفتن از ساز و کارهای کنشی، بر شخصیت افراد و موقعیت‌های پیش از ارتکاب جرم تأثیر گذاشت». (رایجیان اصلی، ۱۳۸۳، ص ۱۴۹ - ۱۴۸)
۳-۲-۱۶- پیشگیری وضعی
پیشگیری وضعی در برگیرنده مجموعه اقدامات و تدابیر غیر کیفری است که از طریق از بین بردن یا کاهش فرصت‌های مناسب برای وقوع جرم و نامناسب جلوه دادن شرایط و موقعیت پیش جنایی، از ارتکاب جرم جلوگیری می‌کند. راهبردهای این شیوه، بخشی بر تغییرات محیطی، بخشی بر کنترل بزهکاران و بخشی نیز بر حفاظت از بزه دیدگان تمرکز یافته است. پیشگیری وضعی به عنوان یک نظریه علمی برای کاهش بزهکاری نخستین بار در دهه ۱۹۸۰ میلادی توسط کلارک، کورنیش و هی هیور مطرح شد. آنان در آثار خود همواره به اتخاذ تدابیر مناسب و به کارگیری اقدامات لازم به منظور کاهش فرصت‌ها و موقعیت‌هایی که موجب رفتار بزهکارانه می‌شود و همچنین تغییر رابطه بین بزهکار و بزه دیده تأکید کرده‌اند. این روش، شیوه ای از پیشگیری است که با تغییر وضعیت فرد در معرض بزهکاری و بزه دیدگی و یا تغییر شرایط محیطی مانند: زمان و مکان در صدد است از ارتکاب جرم توسط فرد مصمم به انجام جرم جلوگیری کند. در این روش، گاهی فرد در معرض بزه دیدگی مدنظر قرار گرفته و با حمایت از او یا آن چه در معرض وقوع جرم است، از تحقق عمل مجرمانه جلوگیری می‌شود. در مواردی نیز با تغییر شرایط محیطی اعم از: مکان و زمان، امکان تحقق جرم سلب یا وقوع آن دشوارتر می‌شود. پیشگیری وضعی شامل: از بین بردن کامل برخی از خطرات، کاهش بعضی از خطرات با کاستن از دامنه خسارت وارده، تقلیل برخی از خطرات به وسیله انجام اقدامات امنیتی مانند: نصب دوربین‌های مدار بسته یا افزایش تعداد افراد پلیس برای ترساندن و بازداشتن از ارتکاب جرم، انتقال برخی از خطرات به کمک وسایلی مثل: تسهیل بیمه و نظایر آن و پذیرفتن برخی از خطرات که اجتناب ناپذیر بوده و یا رفع آن‌ ها هزینه‌های غیر قابل تحملی را تحمیل می‌کند، می‌باشد. این نوع پیشگیری با توجه به شرایط بزهکار، نوع جرم، اهداف و موضوع‌های جرم و خصوصیات بزه دیده، اقداماتی را به اجرا می‌گذارد که فرایند آن‌ ها موجب از بین رفتن و یا تضعیف موقعیت‌ها و فرصت‌های ارتکاب جرم خواهد شد. کاهش فرصت‌ها و موقعیت‌های ارتکاب جرم، با توسعه امنیت فیزیکی یا طراحی ساختمان و محله‌ها که در نهایت موجب خطرناک و پرهزینه شدن اَعمال مجرمانه می‌شود، همراه است. در این روش از پیشگیری، مدیریت پیشگیری از جرم با تغییر و اصلاح روش زندگی افراد و محیط سکونت آن‌ ها، به دنبال خنثی سازی عملیات مجرمانه است که در واقع این قبیل اقدامات مکمل کار پلیسی به شمار می‌آید. بنابراین پیش بینی، شناخت و ارزیابی خطر جرم و انجام اقداماتی برای رفع یا تقلیل آن را پیشگیری وضعی می گویند؛ که گاهی از آن تحت عنوان «مدیریت کردن خطر جرم» نیز نام می‌برند. اقدام‌های وضعی پیشگیرنده: اقدام‌های وضعی پیشگیرنده ناظر به رفع اوضاع، احوال و شرایطی است که مجرم را در آستانه ارتکاب جرم قرار می‌دهند. این اوضاع و احوال در جرمشناسی وضعیت‌های قبل از بزهکاری یا وضعیت‌های پیش جنایی نام دارند. (میر خلیلی، ۱۳۸۷: ص ۲۹۷)
به نظر می‌رسد در جرائم جنسی، پیشگیری وضعی مؤثرتر باشد؛ چرا که در این دسته از جرائم اولاً بالا بردن ضریب ایمنی بزه دیده بسیار آسان تر از منصرف کردن بزهکار از ارتکاب جرم است که تحت تأثیر امیال و غرایز درونی طبیعی کنترل نشده اقدام به تجاوز جنسی می‌کند، ثانیاً به خاطر تبعات بسیار منفی این جرم بر روحیه و روان بزه دیده و نگرانی بزه دیدگان بالقوه به ویژه زنان از این موضوع، می‌توان به شکل فعال تری از بزه دیده احتمالی برای پیشگیری کمک گرفت.
۳-۳-پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی
اصول پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی،^[۵] خصوصیات فیزیکی محیط ساخته شده را که مناسب جرم هستند. مورد توجه قرار می‌دهد و بر این اصل استوار است که طراحی و نوع محیطی فیزیکی پیرامون انسان بر رفتار وی تأثیر مستقیم می‌گذارد و رفتار انسان نیز به دنبال آن بر موقعیت‌های جرم زا و ترس از جرم اثر می‌گذارد و کیفیت زندگی را تحت الشعاع قرار می‌دهد. بنابراین با بهره گرفتن از طراحی محیطی می‌توان ارتباط بین محیط پیرامون و فرصت ارتکاب جرم را درک کرد و فرصت‌های ارتکاب جرم را از طریق طراحی محیط مناسب و اتخاذ تصمیم‌های صحیح مربوط به طراحی محیطی کاهش داد. این رویکرد نیز همانند رویکرد پلیس جامعه محور، حل مسئله و اساس پیشگیری از وقوع جرم را از طریق همکاری تنگاتنگ با شهروندان می‌داند. طراحی محیطی مستلزم به خدمت گرفتن نیروی کار و صرف هزینه گزاف برای پیشگیری از وقوع جرم نیست؛ بلکه در بطن آن راهبردهایی نهفته است که می‌توان با بهره گیری از آن‌ ها محیط فیزیکی پیرامون خود را به گونه ای مدیریت کرد که ضمن افزایش کیفیت زندگی و احساس امنیت شهروندان، میزان وقوع جرم نیز کاهش اساسی پیدا کند. به طور کلی می‌توان گفت که پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی برای ایجاد رفتار مطلوب، افزایش کارآمدی و کاهش بروز رفتارهای ضد اجتماعی و انجام اقدام‌های مقتضی برای از بین بردن خطر وقوع جرائم است. از دیگر آثار مثبت این رویکرد می‌توان به تقویت حس تعلق به محیط در ساکنان و حتی افزایش قیمت زمین و خانه اشاره کرد. این دیدگاه از لحاظ مبانی نظری تا حدودی شبیه پیشگیری وضعی است؛ ولی قلمرو و کاربرد آن محدودتر است. این نظریه هدف و تمرکز خود را بر محیط ساخته شده و جرائم مرتبط با آن در مناطق مسکونی مانند: خراب کاری و سرقت قرار می‌دهد. به عبارت دیگر، اگر محیط به نحوی طراحی شود که بتواند موجب بهبود نظارت افراد شده، تعلق ساکنان را به قلمرو خود بالا برده و تصویری مثبت از فضا ایجاد کند، فرصت‌های مجرمانه کاهش خواهد یافت و مجرمان از ارتکاب جرم باز خواهند ماند. زیرا در معادله عقلانی مجرم، میزان تلاش و خطر ارتکاب جرم بیشتر از منافع حاصل از جرم خواهد بود. این دیدگاه نسبت به سایر انواع پیشگیری این مزیت را دارد که: «تغییر وضعیت بسیار ساده تر از تغییر شخصیت افراد است». این نظریه توسط سی.ری. جفری (C.R. Jeffery-1971) ابداع و تنظیم شده است. در کشور انگلستان، این رویکرد منجر به این شده است که در نیروهای پلیس پست‌های تخصصی از افسران رابط به وجود آید که در زمینه طراحی ساختمان‌ها و اماکن عمومی به منظور کاهش کشش آن‌ ها برای جرم و بی نظمی،‌ مشاوره می‌دهند. یکی از انتقادات وارده به این نظریه این بوده که منازل، اماکن خرید، مدارس و نظایر آن‌ ها به گونه ای طراحی شده‌اند که اندکی تأمل می‌تواند نشان دهد که آن‌ ها برای جرم مناسب هستند. اما این فکر هیچ وقت اظهار نشده تا وقتی کار از کار گذشته و جرم انجام شده است. معروف‌ترین شارح نوع طراحی ساختمان بر ارتکاب بزه، اسکار نیومن ^[۶]بود که عبارت «فضای قابل دفاع»^[۷] از وی کلید واژه ای است که این نوع تفکر به وسیله آن شناخته شده است (پیز، ۱۳۸۳: ص ۱۳۸). فضای قابل دفاع به مکان‌های باز، نقاط ورودی و مسیرهایی که برای ساکنان این امکان را فراهم می‌آورند تا از مکان زندگی خود در برابر متجاوزان و فعالیت‌های جرم خیز محافظت به عمل آورند گفته می‌شود. در واقع فضای قابل دفاع یک نظریه طراحی می‌باشد که متأثر از سکونت انسان و تجربه کاربری است که از قسمت اعظم شیوه معماری روز عدول می‌کند. (زینالی،۱۳۸۱، ص ۹۹).
۳-۴- ارکان پیشگیری طراحی محیطی
در این قسمت در نظر داشته تا به ارکان پیشگیری طراحی محیطی پرداخته و موارد آن را به صورت جزیی توضیح دهیم.
۳-۴-۱- تعیین حدود قلمرو (قلمروگرایی)
با ارکان پیشگیری از طریق طراحی محیط و ایجاد یک محدوده معین می‌توان در مسیرهای خاص مانند تردد دانش آموزان از مدرسه به خانه یکسری اقدامات پیشگیرانه انجام داد و به نوعی دادستان با ایجاد پوشش محیطی در مسیرهای گوناگون از وقوع جرائم علیه اطفال به طور گسترده و به طور محدود و ایجاد قلمرو گرایی که در ادامه توضیح خواهیم داد از وقوع جرائم علیه اطفال پیشگیری محیطی کرد.
منظور از تعیین حدود قلمرو، توانایی برقراری اقتدار بر محیط و تعیین شخص مسئول در منطقه و کسانی که مجازند در آن حضور داشته باشند و آن‌هایی که اجازه حضور ندارند، می‌باشد. استفاده از روپوش‌های متحدالشکل یکی از مصادیق تعیین حدود قلمرو است که می‌توان با بهره گرفتن از آن، افراد بیگانه را مثلاً از دانش آموزان تشخیص داد. شاید هیچ عامل محیطی به اندازه قلمروگرایی و نقض آن موجب خشونت انسانی در ابعاد وسیع نشده باشد. مبنای قلمرگرایی انسان ممکن است غریزی باشد؛ ولی ایجاد، مقدار و دفاع از قلمرو در هر فرهنگی متفاوت است. تحقیق درباره قلمرو و پرخاشگری نشان می‌دهد که قلمرویی که بد تعریف شده باشد پرخاشگری بیشتری را به دنبال خواهد داشت. نتایج برخی مطالعات نشان می‌دهد که تعدادی از سارقان برای ارزیابی میزان خطر سرقت از معیار قلمرگرایی استفاده می‌کنند.
۳-۴-۲- مراقبت یا نظارت طبیعی:
نظارت را می‌توان بخشی از محافظت بالقوه محله دانست. اگر مجرم تصور کند که در صورت ارتکاب جرم در معرض نظارت و مشاهده قرار خواهد گرفت، اگر چه در واقع نیز این گونه نباشد، احتمال ارتکاب جرم توسط وی کم تر خواهد شد. زیرا وی در فرایند گذار از اندیشه به عمل، منافع و خطر ارتکاب جرم را می‌سنجد. وی می‌داند که در این محله به علت نظارت بالقوه و احتمال دخالت ساکنان و پلیس، خطر دستگیری بالا خواهد بود و در نتیجه از ارتکاب جرم منصرف خواهد شد. این نوع نظارت بر ۳ گونه است: غیر رسمی یا طبیعی از طریق پنجره‌ها، رسمی یا سازمان یافته از طریق نگهبانان یا محافظان امنیتی و مکانیکی از طریق روشنایی و دوربین مدار بسته (محمودی جانکی و قورچی بیگی، ۱۳۸۸: ص ۳۵۷-۳۵۵)
۳-۴-۳- کنترل طبیعی ورود:
کنترل طبیعی ورود عبارت است از: «قدرت محدود کردن ورود افراد غریبه و همچنین نحوه ورود آن‌ ها». این کنترل شامل راهبردهای غیر رسمی یا طبیعی، رسمی یا سازمان یافته و مکانیکی می‌باشد. تحقیقات نشان می‌دهد مناطقی که دارای ورودی‌ها و دسترسی نامنظم و بی قاعده هستند نسبت به مناطقی که دارای ورودی و دسترسی محدود هستند جرائم بیشتری را تجربه می‌کنند. علاوه بر این، خانه‌هایی که در ابتدای محله یا کوچه واقع شده‌اند در مقایسه با خانه‌هایی که در داخل و مرکز کوچه قرار دارند بیشتر مورد سرقت قرار می‌گیرند. همچنین خانه‌هایی که دسترسی به آن‌ ها آسان است نسبت به مناطقی که دسترسی به آن‌ ها مانند کوچه‌های بن بست محدود است، میزان سرقت نیز بیشتر است. بنابراین می‌توان گفت هرچه دسترسی راحت تر باشد، میزان جرم نیز بیشتر خواهد بود.
۳-۴-۴- تصویر و نگهداری از فضا:
امنیت و قابلیت زندگی در یک فضا بستگی به درک و تصویری دارد که ساکنان و محله‌های مجاور از آن فضا دارند. اگر ساکنان تصویر بدی از آن فضا داشته باشند، احتمال ارتکاب جرم در آن فضا بیشتر خواهد شد. این بخش با نظریه پنجره‌های شکسته ارتباط تنگاتنگ دارد. به این معنا که یک پنجره شکسته و تعمیر نشده نشانه ای از این است که هیچ کس نگران نیست و بنابراین شکستن پنجره‌های بیشتر هیچ هزینه ای ندارد. یا اینکه اگر یک محله تمیز باشد و دیوار نویسی ها سریع پاک شود و خرابی‌ها سریع تعمیر شود، این تصور در ذهن ایجاد می‌شود که این محله، ملک بدن صاحب نیست.
۳-۴-۵-سخت کردن آماج جرم:
سخت کردن آماج جرم در ساختمان به معنای بهبود استانداردهای امنیتی در ساختمان است که موجب دور نگه داشته مجرمان از ساختمان می‌شود. به عبارت دیگر می‌توان گفت سخت کردن آماج جرم به این معناست که آماج‌ها و اشیایی که معمولاً مورد تحریب یا سرقت قرار می‌گیرند به نحوی طراحی شوند که در برابر جرم مقاوم بوده و از تخریب یا سرقت در امان بمانند.

تاثیراتی که اختلاف قرائتها بر تفسیر طبرسی در حوزهی آیات الاحکام داشته است را میتوان در موارد زیر خلاصه نمود: ایشان گاهی اوقات بین دو قرائتِ مختلف که سبب ایجادِ دو حکمِ متفاوت گردیده است، جمع نموده است. در پارهای موارد، از بین دو حکم مختلف که به دلیل اختلاف قرائت، به وجود آمده است؛ با صراحت، یکی از آن دو را برگزیده و یک حکم را استنباط نموده است. گاهی نیز به صورت ترجیحی، یکی از دو یا چند حکم را انتخاب نموده است. علاوه بر اینکه از اختلاف قرائتهایی که در باب آیات الاحکام وارد شده است؛ در جهت تفسیر و پرده برداری و رفع ابهام از آیه استفاده نموده، و نیز برای تاکید بر بیان حکم، از اختلاف قرائتها بهره برده است.

۱-۱-۵- جمع بین دو حکم مختلف (یا جمع بین دو قرائت)
اختلاف قرائتهایی که در آیات الاحکام به وجود آمده است، گاهی اوقات شیخ طبرسی را بر آن داشته است؛ تا بین دو یا چند حکم مختلف، جمع نماید. از جمله اینکه:
وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِی الْمَحِیضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى یَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ؛ از تو در باره عادت ماهانه [زنان‏] مى‏پرسند، بگو: «آن، رنجى است. پس هنگام عادت ماهانه، از [آمیزش با] زنان کناره گیرى کنید، و به آنان نزدیک نشوید تا پاک شوند. پس چون پاک شدند، از همان جا که خدا به شما فرمان داده است، با آنان آمیزش کنید. خداوند توبه‏کاران و پاکیزگان را دوست مى‏دارد (بقره/۲۲۲).
در آیه فوق، واژهی « یَطْهُرْنَ» به دو صورت قرائت شده است: حمزه، کسایی و شعبه، آن را با فتح طاء و هاء و همراه با تشدید قرائت کردهاند؛ به دلیل آنکه مضارعِ «تطهّر» و به معنای اغتسل است که اصل آن «یتطهرن» بوده است که به دلیل وجود تجانس و هم مخرج بودن، تاء در طاء ادغام شده است. و بقیه قراء، آن را با سکون طاء و مضموم نمودن هاءِ مخففه قرائت نمودهاند و آن را مضارعِ «طهر» دانستهاند (محیسن، ۱۴۱۷ق، ج‏۲ ، ص۷۹).
برخی نقشِ اختلاف قرائت در تفسیرِ آیه فوق را، به صورتِ جمع بین دو حکمِ مختلف بیان کردهاند؛ به عبارت دیگر، حکم فقهیِ هردو قرائت در آیه را، با هم جمع نمودهاند (همان، ج‏۲ ، ص۷۹؛ سلامت، ۲۰۰۲م، ج‏۱ ، ص۱۷۰؛ محیسن، ۱۴۱۳ق، ج‏۱، ص ۸۰؛ زقروق، ۱۴۲۳ق، ص۳۲۴). و برخی نیز تاثیر اختلاف قرائت در تفسیر آیهی فوق را با عنوانِ بیان آنچه که در قرائتِ دیگر، مجمل است، دانستهاند (قطان، ۱۴۲۱ق، ص ۱۸۱؛ صباغ، ۱۴۱۰ق، ص ۱۷۹)؛ به عبارت دیگر، یکی از قرائتها را مجمل دانسته و قرائت دیگر را بیانی برای آن قرائتِ مجمل دانستهاند. و لذا در برداشتهای تفسیری خود، نقش اختلاف قرائت را تبیین بیشترِ قرائتِ مجمل یاد کردهاند.
طبرسی در خصوص معنای هر دو قرائت میگوید: در قرائت کلمه «یطهرن» بعضى با تشدید و بعضى بدون آن خوانده‏اند، که معنایش در دو صورت فرق میکند؛ اگر بدون تشدید باشد، به معناى پاکى و تمام شدن خون است؛ نه غسل کردن. ولى اگر با تشدید خوانده شود، معنایش غسل کردن میباشد که مذهب ما و عقیده مجاهد و طاوس بر همین است (طبرسی، ۱۳۶۰، ج۲، ص۳۰۸).
ایشان اختلاف قرائت در آیه فوق را مربوط به آخرین مدت حرمت آمیزش در حال عادت ماهانه دانسته و در این باره نظرات دیگران را بیان مینماید بدین صورت که :
بعضى آخرین مدت حرمت آمیزش را قطع خون میدانند. آنان «یطهرن» را به صورت تخفیف خواندهاند. شافعى میگوید: بعد از قطع خون، شرط حلال بودن آمیزش، غسل کردن زن است. ابى حنیفه تفصیل داده است؛ به این صورت که اگر مدت حیض زن ده روز باشد؛ به مجرد تمام شدن خون، آمیزش حلال است. و اگر مدّت آن کمتر از ده روز باشد؛ تا وقتى که زن غسل نکند یا تیمم ننماید یا وقت نمازى بر او نگذرد، آمیزش با او حلال نمیشود. طبرسی در این بین، نظر عطا و طاووس را مبنی بر اینکه؛ در صورت خون، اگر وضو بگیرد و خود را بشوید آمیزش حلال است، را بیان کرده و برداشت خود را از اختلاف قرائت در این آیه به این صورت بیان میکند که مذهب ما (شیعه) نیز در این مورد با نظر عطا و طاووس هم عقیده است؛ اگر چه مستحبّ است که قبل از غسل، آمیزش نشود (همان، ص۳۰۹). با این بیان، مرحوم طبرسی، بین دو حکم فوق، جمع نمودهاست؛ به این صورت که آمیزش بعد از انقطاع خون، حلال است؛ گرچه حکم استحباب نیز در صورت غسل کردن جاری است؛ نه اینکه عدم غسل، سبب حرمت گردد.
مولف کتاب اضواء البیان فی تاریخ القرآن در این باره میگوید: آخرین مدت حرمت آمیزش، بعد از غسلی که پس از انقطاع کامل خون انجام میگیرد، است. وی مدعی شده است که اینگونه تفسیر کردن، عنوانِ جمع بین دو حکم مختلف را دارد (ابو سلیمان، ۱۴۲۰ق، ص۱۸۴). حال آنکه با این بیان، در واقع آخرین مدت حرمت آمیزش را پس از غسل بیان کردهاند؛ یعنی بر اساس مشدد بودن کلمه. و این به معنی جمع بین دو حکم نیست؛ بلکه اختیار یا ترجیح یک حکم است.
جمع بین دو حکم مختلف و دو قرائتِ متفاوت توسط شیخ طبرسی، منحصر در مثال فوق نمیشود. و در موارد دیگری نیز اینگونه اقدام نموده است؛ از جمله در تفسیر آیه ۲۵ سوره مبارکه نمل. آیه میفرماید:
وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لَا یَهْتَدُونَ * أَلَّا یَسْجُدُواْ لِلَّهِ الَّذِى یخْرِجُ الْخَبْ‏ءَ فىِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ؛ و شیطان اعمالشان را برایشان آراسته و آنان را از راه [راست‏] بازداشته بود، در نتیجه [به حق‏] راه نیافته بودند* آرى، شیطان چنین کرده بود؛ تا براى خدایى که نهان را در آسمانها و زمین بیرون مى‏آورد، سجده نکنند (نمل/۲۴ و ۲۵).
ابو جعفر، کسایى و یعقوب به تخفیف لام در « أَلَّا یَسْجُدُواْ لِلَّهِ» و دیگران به تشدید خوانده‏اند. گفته شده که رویس نیز آن را به تخفیف خوانده است. قرائت با تخفیف لام، حکم وجوب سجده را اقتضاء میکند؛ به دلیل اینکه فعل امر است و امر بر وجوب دلالت دارد. اما قرائت با تشدید لام، فقط از ذم و نکوهش تارکِ سجود، بدون واجب نمودنِ سجده دلالت دارد (زقروق، ۱۴۲۳ق، ص ۳۲۷؛ طبرسی، ۱۳۶۰، ج۱۸، صص ۹۵-۱۰۰).
فراء مى‏گوید: قرائت تشدید، موجب وجوب سجدهی قرائت نمیشود. اما طبرسی در توجیه جمع بین دو قرائت، میگوید: لکن سخن فراء درست نیست؛ زیرا کلام متضمن مذمت بر ترک سجود است و بنا بر این دلالت بر وجوب سجده دارد. نظیر: «وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ؛ هنگامى که به آنها گفته مى‏شود که براى رحمان سجده کنید، گویند: چیست رحمان؟ (فرقان/ ۶۰) » (طبرسی، ۱۳۶۰، ج۱۸، ص۱۰۰). به عبارت دیگر، طبرسی، هم وجوب سجده را بنا بر قرائت به تخفیف از آیه استنباط کرده و هم وجود نکوهش و مذمت برای تارکان سجده؛ بنا بر قرائت با تشدید.
‏۲-۱-۵- ترجیح یک حکم بر سایر احکام
همانطور که گفته شد، با اختلاف قرائتها، اختلاف در احکام پیدا مى‏شود؛ لذا فقها باطل شدن یا نشدن وضوى کسى که زنان را لمس کرده باشد، بر مبناى اختلاف در قرائت (لمستم) و (لامَسْتُمُ) قرار داده ‏اند (سیوطی، ۱۳۸۰، ج‏۱، ص۲۶۹). شیخ طبرسی نیز در تفسیری که از این آیه داشته است، ابتدا بحث اختلاف قرائت در آیه را مورد بحث قرار داده و سپس برداشت خود را از آیه، با توجه به قرائت حفص از عاصم برگزیده است. و معنای مخصوص به قرائتِ لامستم را از آن استنباط و استخراج مینماید. خدای تعالی میفرماید:
وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضى‏ أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً ؛ و [نیز] در حال جنابت [وارد نماز نشوید]- مگر اینکه راهگذر باشید- تا غسل کنید و اگر بیمارید، یا در سفرید، یا یکى از شما از قضاى حاجت آمد، یا با زنان آمیزش کرده‏اید و آب نیافته‏اید، پس بر خاکى پاک تیمّم کنید (نساء/۴۳).
آیت الله معرفت در این خصوص میفرماید: حمزه و کسایی، «او لمستم» قرائت کرده و بقیه قراء «أَوْ لامَسْتُمُ» (معرفت، ۱۴۱۵ق، ج‏۲، ص ۷۷). شیخ طبرسی نیز مینویسد: اهل کوفه؛ به جز عاصم در اینجا و در سوره مائده «لمستم» و دیگران آن را با الف قرائت کرده‏اند (طبرسی، ۱۳۶۰، ج۵، ص۱۵۸). « لامَسْتُمُ» از باب مفاعله و کنایه از جماع است؛ اما لمستم به معنای مطلقِ لمس کردن است (معرفت، ۱۳۷۴، ج‏۲، ص۱۵۹؛ عکّ، ۱۴۰۶ق، ص ۸۶ بتصرف؛ زغلول، ۱۴۲۵ق، ص۱۶۰).
بنابراین، در اینجا صحبت از دو حکم در میان است؛ یکی اینکه در حال جنابت به نماز نزدیک نشدن و دیگری در حالی که با همسران لمس داشتن. برداشت طبرسی در اینجا، جمع بین دو حکم و یا ترجیح یکی از آن دو نیست؛ بلکه ایشان به طور صریح، یکی از دو حکم؛ یعنی حکم جماع را انتخاب میکند. و طبق برداشت ایشان؛ در صورت جماع یا جنابت است که نماز گزاردن نیاز به غسل و یا تیمم بدل از غسل دارد.
در تفسیر مجمع البیان آمده است: منظور از «أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ»، جماع است؛ چنان که از على (ع)، ابن عباس، مجاهد، سدى، قتاده، مختار، ابو حنیفه و جبایى است. و برخى گفته‏اند: منظور لمس با دست یا غیر دست است؛ چنان که از عمر بن خطاب، ابن مسعود، شعبى، عطا و شافعى است. و صحیح، معناى اول است؛ زیرا خداوند حکم جنب را در حال وجود آب به وسیله «وَ لا جُنُباً إِلَّا عابِرِی سَبِیلٍ حَتَّى‏ تَغْتَسِلُوا» بیان کرده است، سپس حکم جنب را در حال نبودن آب بیان مى‏کند. با اینکه حتى حکم کسى که قضاى حاجت کرده است، در صورت نبودن آب بیان مى‏دارد. بنا بر این چگونه ممکن است از بیان حکم جنب در صورت نبودن آب، صرف نظر کند و آیه در صدد حکم شخص محدث است و باید همه اقسام آن را بیان دارد. بدین ترتیب منظور از «لامَسْتُمُ النِّساءَ» جماع است (طبرسی، ۱۳۶۰، ج‏۵، ص ۱۶۲).
نمونهای دیگر از آنچه که شیخ طبرسی از بین دو یا چند حکم مختلف؛ که به دلیل اختلاف قرائتها به وجود آمده است، یکی را پذیرفته است، در آیه ۶ سوره مبارکه مائده است. این آیه شریفه میفرماید:
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاهِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَى الْکَعْبَیْنِ ؛ اى کسانى که ایمان آورده‏اید، چون به [عزم‏] نماز برخیزید، صورت و دستهایتان را تا آرنج بشویید. و سر و پاهاى خودتان را تا برآمدگى پیشین [هر دو پا] مسح کنید (مائده/۶).
اختلاف قرائت در «ارجلکم»، سبب ایجاد دو حکم شرعیِ مخالف با هم گردیده است. حرف لام در «ارجلکم» هم به صورت مکسور و هم به صورت مفتوح قرائت شده است. مکسور بودن لام، وجوبِ مسح کشیدن پاها را اقتضاء میکند و مفتوح بودن آن، وجوب شستن پاها را (ابو سلیمان، ۱۴۲۰ق، ص ۱۸۴). نافع ، حفص، کسایی، یعقوب و ابن عامر، آن را منصوب و عطف بر ایدیکم قرائت کرده؛ پس از نظر ایشان، حکم پاها در وضو گرفتن، شستن آن همانند شستن صورت است. و بقیه قراء به صورت مجرور و عطف بر رئوسکم دانستهاند. بر طبق این قرائت، در وضو؛ پاها نیز همانند سر باید مسح شوند (متولی، ۱۴۲۰ق، ص۴۲؛ قاضی، ۱۴۲۶ق، ص۱۵۲).
گرچه برخی گفتهاند: بین دو تا قرائت در این آیه میتوان جمع نمود؛ یعنی یکی از آن دو را بر مسح کردن بر روی کفش و جوراب، و دیگری را بر شستن پا بدون کفش و جوراب، حمل کنیم (زرکشی، ۱۴۱۵ق، ج‏۲، ص۱۸۲؛ زرقانی، ۱۳۸۵، ص۱۷۵)؛ اما شیخ طبرسی در برداشتی که از اختلاف قرائتها در این آیه داشته است، جمع بین دو حکم را نپذیرفته است و یک حکم را به طور قطع از آیه استنباط و استخراج نموده است. و آن حکم، مسح نمودن پاهاست.
شیخ طبرسی، اختلاف قرائت در این آیه را از مسائلی میداند که حکم آن در میان امت، مورد اختلاف است (طبرسی، ۱۳۶۰، ج۶، ص۲۱۸).
شیخ طبرسی در ذیل این آیه، از کسانی که از بین دو حکم فوق، یکی را استنباط کردهاند، نام میبرد و سپس کسانی که بین دو حکم فوق، جمع نمودهاند را معرفی مینماید (همان، ص۲۲۳).
ایشان صریحاً اعلام میکند که دیدگاهش بر طبق دیدگاه امامیه است؛ و به همین خاطر ابتدا روایاتی را در تایید وجوب مسح پاها ذکر میکند و سپس دلایلی را برای رد کردن شستن پاها در وضو ذکر مینماید. حتی میتوان ادعا نمود که ایشان نسبت به این مسئله با نهایت سختی، از دیدگاه و نظر و برداشت خود دفاع میکند. برخی از دلایل شیخ طبرسی را به طور اختصار ذکر مینماییم.
در تفسیر مجمع البیان نکات زیر آمده است:
الف)کسانى که مى‏گویند: هم مسح و هم شستن پاها واجب است؛ بدون اینکه خود را به زحمت افکنند، جر و نصب کلمه را بر ظاهر آن عطف کرده، جر را بنا بر عطف بر لفظ «رئوس» و نصب را بنا بر عطف بر محل آن دانسته‏اند (همان، ص۲۲۵).
ب) دانشمندان گفته‏اند: این که مسح را به معناى شستن، دانسته‏اند، به چند دلیل باطل است:
۱- خداوند متعال، اعضایى را که در وضو باید شسته شوند، از اعضایى که باید مسح شوند، جدا کرده است. از لحاظ لغت و شرع نیز، مسح و شستن با یکدیگر تفاوت دارند. چگونه ممکن است که مسح و غسل، یکى باشند؟!
۲- هر گاه کلمه «ارجل» عطف بر «رئوس» باشد و در مورد سر، تنها مسح واجب باشد، نه شستن، بنا بر این حکم پاها نیز باید مسح باشد نه شستن. زیرا حقیقتِ ربط میان دو کلمه به وسیله حروف عطف، غیر از این نیست.
۳- اگر مسح به معناى شستن باشد، چه فایده‏اى دارد که استدلال کنند به روایتى که مى‏گوید: پیامبر وضو گرفت و پاها را شست؟! زیرا بنا بر این، ممکن است او پاها را مسح کرده باشد و دیگران مسح را شستن نامیده باشند(همان، ص۲۲۶).
ج) در مورد استشهادى که ابو زید به گفته عرب کرد که آنها مى‏گویند: براى نماز مسح کردم و نگویند: شستوشو کردم، باید توجه داشت که با این جمله، در حقیقت مى‏خواهند اشاره کنند به اینکه وضو گرفته‏اند و مطلب را با ایجاز و اختصار بیان مى‏کنند. بدیهى است که اگر مى‏گفتند: «تغسلت للصلاه»، صحیح نبود و احتمال انجام غسل داده مى‏شد. روى این اصل، کلمه مسح به کار بردند. به خصوص که اعضایى که شسته مى‏شوند، هم مسح مى‏شوند (همان).
نمونهی دیگری از اختلاف قرائتها، که سبب گردیده مرحوم طبرسی در تفسیر احکام شرعی، یکی از آنها را اختیار کند، مربوط به توارث به سبب مهاجرت است که در سورهی مبارکهی انفال مطرح شده است. خدای تعالی در این سوره میفرماید:
إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فی‏ سَبیلِ اللَّهِ وَ الَّذینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهاجِرُوا ما لَکُمْ مِنْ وَلایَتِهِمْ مِنْ شَیْ‏ءٍ حَتَّى یُهاجِرُوا ؛ کسانى که ایمان آورده و هجرت کرده‏اند و در راه خدا با مال و جان خود جهاد نموده‏اند و کسانى که [مهاجران را] پناه داده ‏اند و یارى کرده‏اند، آنان یاران یکدیگرند و کسانى که ایمان آورده‏اند؛ ولى مهاجرت نکرده‏اند، هیچ گونه خویشاوندى [دینى‏] با شما ندارند؛ مگر آنکه [در راهِ خدا] هجرت کنند (انفال/۷۲).
قراء، در فتح واو و کسر آن در واژهی «مِنْ وَلایَتِهِمْ» اختلاف دارند. حمزه به کسر واو و دیگران به فتح خوانده‏اند. چنانچه واو در « وَلایَتِهِمْ» مفتوح قرائت شود، به معنای نصرت و خویشاوندی است؛ اما اگر با کسره قرائت شود، به معنای امارت و زمامداری و میراث است (طبرسی، ۱۳۶۰، ج‏۱۰، ص ۲۶۹؛ فارسی، ۱۴۱۳ق، ج‏۴، ص۱۶۵؛ زقروق، ۱۴۲۳ق، ص ۳۲۷ ؛ ابن جزری، بی تا، ج‏۲، ص ۲۷۷).
شیخ طبرسی در این مورد نیز، یک قرائت را برگزیده و حکم ارث نبردن مومنانی که جهاد نکردهاند را از آیه برداشت نموده است. و این بخش از آیه را اینگونه تفسیر مینماید: و کسانى که ایمان آورده و از مکه به مدینه مهاجرت نکرده‏اند، میان شما و ایشان توارثى وجود ندارد؛ تا اینکه مهاجرت کنند. در این صورت، از یکدیگر ارث مى‏برید (طبرسی، ۱۳۶۰، ج‏۱۰، ص ۲۷۰). و بدین ترتیب طبرسی قرائت فتح «واو» را برگزیده است.
همانطور که گفته شد، گاهی اوقات امین الاسلام طبرسی با توجه به قرائتهایی که از یک آیه شده، حکمی از آنها را بر حکم سایر قرائتها ترجیح داده است. از جمله این موارد میتوان به تفسیر آیه ۸۹ از سوره مبارکه مائده اشاره نمود. آیه شریفه میفرماید:
فَکَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَهِ مَساکِینَ مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَهٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَهِ أَیَّامٍ ؛ و کفّاره‏اش خوراک دادن به ده بینواست- از غذاهاى متوسّطى که به کسان خود مى‏خورانید- یا پوشانیدن آنان یا آزاد کردن بنده‏اى. و کسى که [هیچ یک از اینها را] نیابد [باید] سه روز روزه بدارد.
در قرائتى دیگر از این آیه، اینچنین آمده است: «أو تحریر رقبه مؤمنه»؛ یعنى لفظ مؤمنه به آیه اضافه شده است. این قرائت روشن مى‏سازد که در بنده‏اى که براى کفاره قسم آزاد مى‏شود، ایمان شرط است. قرائت مذکور نظر مذهب شافعى و دیگرانى را تأیید مى‏کند که در این حکم شرطِ ایمان را واجب مى‏دانند (زرقانی، ۱۳۸۵، ص۱۷۴). بنابر این قرائت، شافعی حکم این قرائت را واجب میداند و برخی همچون ابو حنیفه حکم این قرائت را نمیپذیرند (ابو سلیمان، ۱۴۲۰، ص ۱۸۴). اما با توجه به آنچه که در تفسیر مجمع البیان آمده است، مرحوم طبرسی شرط داشتن ایمان را برای کفاره قسم، بهتر میداند و به عبارت دیگر، ایشان این قرائت و حکم آن را بر قرائتی که لفظ مومنه در آن قید نشده است، ترجیح میدهد.
در تفسیر مجمع البیان آمده است که: «أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَهٍ» یعنی: یا اینکه بنده‏اى را آزاد کنند. و مقصود از «رقبه» یک انسانِ سالم است. و فرقى میان مرد و زن و کودک و کافر و مومن نیست. گرچه در این آیه لفظ «رقبه» به صورت مطلق و مبهم آمده است؛ اما مومن بودن او بهتر است (طبرسی، ۱۳۷۲، ج۳، ص۳۶۸). از این رو اختلاف قرائت در برداشت تفسیری مجمع البیان، در این آیه نقش بسزایی را ایفا نموده است.
۳-۱-۵- رفع ابهام ظاهری
در پارهای موارد، قرائتهای گوناگونی که از یک آیه شده است؛ سبب گردیده حکمی را که در آن آیه بیان شده است را با روشنگری و وضوح بیشتر تفسیر نماید. به عنوان نمونه لفظ «فاسعوا» در آیه زیر به صورت «فامضوا» نیز قرائت شده است:
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاهِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْا إِلى‏ ذِکْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ؛ اى کسانى که ایمان آورده‏اید، چون براى نماز جمعه ندا در داده شد، به سوى ذکر خدا بشتابید، و داد و ستد را واگذارید. اگر بدانید این براى شما بهتر است (جمعه/۹).
قرائت « فَاسْعَوْا » به ظاهر، راه رفتن سریع و دویدن را اقتضاء میکند؛ حال آنکه طبق دلایل عقلی و نقلی، راه رفتن سریع، و با شتاب به سوی نماز جمعه رفتن، ملاک نیست. پس قرائت دیگری بیان کننده و روشنگر آن است و این توهم را از آن دفع مینماید. و آن قرائت «فامضوا» میباشد (ابو سلیمان، ۱۴۲۰ق، ص۱۸۴؛ محیسن، ۱۴۱۳ق، ج‏۱، ص۸۱). قرائت آیه به صورت «فامضوا»؛ بیانگر مجرد رفتن است (سلامت، ۲۰۰۲م، ج‏۱، ص۱۷۰).
طبرسی در تفسیر آیه فوق میگوید: فَاسْعَوْا إِلى‏ ذِکْرِ اللَّهِ ؛یعنی فامضوا إلى الصلاه (طبرسی، ۱۳۷۲، ج۱۰، ص۴۳۴). و در ادامه مینویسد: قتاده، ابن زید و ضحاک گفتند: یعنى بروید با سرعت و شتاب به سوى نماز؛ نه با سنگینى و تأنّى. زجاج گوید: یعنى پس بروید به سوى سعى؛ چنان که آن سرعت کردن است. و عبد اللَّه بن مسعود قرائت نمود: “فامضوا الى ذکر اللَّه” و از على بن ابى طالب (ع) و عمر بن خطاب و ابى بن کعب و ابن عباس هم اینطور روایت شده و همین از حضرت ابى جعفر باقر و حضرت عبد اللَّه صادق (ع) روایت شده است، ابن مسعود گوید: اگر من اسراع و سرعت را میدانستم، هر آینه چنان سرعت میکردم که ردایم از کتفم بیافتد. و حسن گوید: آن سعى و دویدن بر قدمها نیست و به تحقیق که نهى شده که براى نماز نیایند؛ مگر با سکینه و وقار، بلکه سعى به دلها و نیّت، و خشوع است (طبرسی، ۱۳۶۰، ج۲۵، ص۲۴).
بنابراین قرائت «فامضوا» توهّمِ وجوبِ سرعت، در رفتن به سوی نماز جمعه را دفع مینماید (صباغ، ۱۴۱۰ق، ص ۱۷۹).
۴-۱-۵- تفسیر و توضیح احکام
صحابه فداکار رسول اکرم(ص) که به خاطر تبرک جستن اجازه نمیدادند قطرات آب وضوی آن حضرت به زمین برسد، هرگز اجازه نمیدادند تفسیرهایی که از ایشان در تبیین آیات قرآن شنیده بودند، به فراموشی سپرده شود. این امر سبب میشد که صحابه در حفظ بیانات رسول خدا (ص) به مثابهی کلام خدا تلاش کنند. پاره ای از این تلاشهای خالصانه، اینگونه ظهور پیدا کرد که تفاسیر نیز در کنار آیات مربوطه درج گردد و این امر در گذر زمان از یک سو موجب توهم تحریف در قرآن و از سوی دیگر موجب بروز اختلاف در قرائت قرآن گردید (کلانتری، ۱۳۷۷، ش ۱۷، ص۱۱۳).
مرحوم طبرسی در برداشتهای تفسیری خود، کمال عنایت و توجه را به این اضافات تفسیری داشته است و در موارد متعدد، بر طبق این قرائتها، به تفسیر آیات قرآن اقدام نموده است. به عنوان مثال خداوند در سوره نساء میفرماید:
وَ أُحِلَّ لَکُمْ ما وَراءَ ذلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسافِحِینَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَهً ؛ و براى شما حلال است که [زنان دیگر را] به وسیله اموال خود طلب کنید- در صورتى که پاکدامن باشید و زناکار نباشید- و زنانى را که مُتعه کرده‏اید، مَهرشان را به عنوان فریضه‏اى به آنان بدهید (نساء/۲۴).

میزان بارندگی
( میلیمتر)

۳۵

۱/۹

۲/۳

۰

۱

۶/۱

۵/۰

۳/۴

۱/۶

۸/۲۹

۳/۵۱

۶/۴۳

 

 

منبع: (مهندسین مشاور شارمند، ۱۳۸۷: ۲۷)
نمودار شماره ۱: میانگین حداقل و حداکثر دما در ماه های مختلف سال
نمودار شماره۲: میانگین حداقل و حداکثر رطوبت در ماه های مختلف سال
نمودار شماره ۳: میانگین میزان بارندگی در ماه های مختلف سال
۴-۱- ویژگی خاص شهر(دسترسی به آبهای آزاد)
شهر بندرعباس به صورت طولی به موازات آبهای خلیج فارس گسترده شده است. دسترسی به آبهای آزاد در محدوده شهر دارای یک سری مزیت و یک سری محدودیت هایی است. از جمله محدودیت های موجود، محدودیت رشد جنوبی شهر، خطرات ناشی از طوفان های دریایی، شرجی شدن هوا، خطر لغزه زیردریایی و روانگرایی خاک را می توان نام برد.
از جمله مزیت های وجود دریا می توان به مرکزیت ورود و خروج کالا، رونق گردشگری در محدوده، نسیم دریا و تنوع زیستی را اشاره کرد. از طرفی دیگر نزدیکی شهر بندرعباس به دریا باعث یک سری مخاطرات زیست محیطی برای آب خلیج فارس و دریای عمان شده است که در این زمینه می توان آلودگی ناشی از حمل و نقل در درون دریا در اثر ورود و خروج کالا و آلودگی های ناشی از فاضلاب شهری که از طریق خورها به دریا منتقل می شوند را متذکر شد(مهندسین مشاور پرداراز،۱۳۸۹: ۱۳۶).

۵-۱- هسته اولیه پیدایش و گسترش شهر بندرعباس
هسته اولیه شهر، بندر کوچک جرون یا گامرون، در غرب خور سید کامل در حوالی محله قلعه شاهی یا پشت شهر فعلی بوده است که در حال حاضر با توجه به مصالح مورد استفاده و اقلیم منطقه هیچ اثری از بناهای آن زمان (قرن ۱۷ میلادی)، باقی نمانده است ولی مدارک مکتوب موجود چنین بیان می کنند که در حدود سال ۱۶۵۰ میلادی، در غرب خور سید کامل در محله ای که قلعه شاهی نامیده می شد تأسیسات متعلق به تجار انگلیسی وجود داشته است. این شهر به سبب فعالیت های بازرگانی و خصوصاً حضور هلندی ها و انگلیسی ها شهر فعالی بوده است. بندرعباس طی سالهای اواسط قرن ۱۹ با توجه به استقرار سرمایه داران و بازرگانان از بصره، محمره(خرمشهر)، عربستان و حتی هندوستان در این شهر، به عنوان مکانی برای انبار کالا و بندر لنگه به عنوان بندر آزاد مطرح می گردد. از آن زمان تا اواخر دوره قاجار بندرعباس اهمیت خود را به عنوان یکی از دو بندر جنوب ایران حفظ می کند. پس از جنگ جهانی اول، با ایجاد و رونق بنادر جدیدی چون بندر امام خمینی، بندر ماهشهر و خرمشهر و احداث راه آهن سراسری، بندرعباس به کلی از رونق افتاد و فعالیت آن منحصر به تجارت ساحلی و داد و ستد با کشورهای جنوب خلیج فارس گردید.
این شهر با آغاز جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط متفقین و تمرکز ترابری دریایی در خرمشهر و بندر امام خمینی ( و پس از آن تا سالهای آخر دهه ۳۰) رونق قبلی خود را از دست دادو به کلی فراموش شد تا جایی که به صورت تبعیدگاه افراد شرور درآمد.
با آغاز دهه ۴۰ و اهمیت یافتن امارات جنوبی خلیج فارس و اهمیت سوق الجیشی بندرعباس، این شهر مورد توجه حکومت مرکزی قرار می گیرد. احداث مسیرهای آسفالته از مقصد کرمان به بندرعباس و شیراز- بندرعباس و همچنین تأسیسات پایگاه های دریایی و هوایی در آن به منظور کنترل هر چه بیشتر بر تنگه هرمز، باعث می شود مهاجرین از دیگر نقاط وارد شهر گردند و جمعیت آن به یکباره رشد شتابانی گیرد ( مهندسین مشاور نقش پیراوش،۱۳۸۷ : ۲۵-۲۴).
۶-۱- مراحل گسترش کالبدی شهر بندرعباس
بندرعباس در اولین تقسیمات کشوری که از دوره پهلوی اول پیشنهاد گردید، جزیی از استان هشتم ( کرمان- مکران) بود. این شهر در سالهای جنگ جهانی دوم (سالهای اولیه دهه ۱۹۵۰) جمعیتی معادل ۱۱ هزار نفر را در خود جای داده بود.
اولین نقشه مدون از شهر بندرعباس در سال ۱۳۳۵ تهیه گردید. در این دوره خور گورسوزان در شرق و خیابان فعلی مالک اشتر در غرب، محدوده اصلی بافت شهری را دربرمی گرفت و وسعت شهر در حوالی سال ۱۳۳۵، ۴۰۰ هکتار برآورد شده است(مهندسین مشاور نقش پیراوش، ۱۳۸۷: ۲۶)، که درسال ۱۳۸۵، به ۵/۵۳۲۳ هکتار افزایش یافته است یعنی طی یک دوره ۵۰ ساله تقریباً ۳/۱۳برابرشده است. در طول پنج سال گذشته (۱۳۹۰-۱۳۸۵)نیز، حدود ۱۷۹۰ هکتار به محدوده بندرعباس اضافه شده و در حال حاضر وسعت محدوده شهر به ۷۱۱۳ هکتار رسیده است. مراحل گسترش کالبدی شهر بندرعباس طی سالهای ۱۳۳۲ تاکنون به پنج مرحله قابل تقسیم است که در جدول زیر ارائه شده است.
۷
جدول شماره ۲: روند رشد کالبدی شهر بندرعباس در دوره زمانی مختلف

 

مرحله گسترش

مقطع زمانی
(سال)

محدوده توسعه یافته شهر
در این دوره

عوامل مؤثر بر گسترش شهر
در این مقطع زمانی

جمعیت پیش بینی شده شهر(نفر)

 

۱

۱۳۳۵

- شرق خور گورسوزان و روستای سورو در فاصله ۳/۲ کیلومتری آن

_

۱۷۷۱۰

 

۲

۱۳۴۳

• • مزیت مطلق هزینهای: به اعتقاد این اقتصاددان لزوم سرمایهگذاری هنگفت در دارایی‌های غیر قابل بازگشت^[۷۱]توسط داوطلبین ورود به صنعت یکی از منابع مهم در ایجاد این مزیت هزینهای برای بنگاههای حاضر در صنعت به شمار میرود. انجام این سرمایهگذاری برای داوطلبین ورود مشکل خواهد بود؛ زیرا تامین این سرمایه هنگفت برای بنگاههای داوطلب ورود آسان نیست. همچنین چون این سرمایه‌گذاری (در صورت شکست در بقای در بازار پس از ورود) غیر قابل بازگشت است لذا تامین آن از سوی موسسات مالی با ریسک زیادی مواجه است، لذا هزینه تامین مالی برای بنگاههای داوطلب ورود افزایش مییابد. هزینه تأمین مالی برای بنگاههای حاضر در صنعت کمتر است، زیرا عملکرد گذشته آنها نشان دهنده اطمینان یا عدم اطمینان آنها برای موسسات مالی میباشد (لیپکزنسکی، ویلسن و گادارد ، ۲۰۰۵: ۲۸۳-۲۸۱).

 

جهت اندازه گیری میزان صرفههای مقیاس در بازار معمولاً از شاخص اندازه حداقل کارای بنگاه (MES)استفاده میشود و برای میزان تفاوت محصول در بازار معمولاً از شاخصهایی چون متوسط نسبت هزینه های تبلیغاتی به فروش بنگاهها در صنعت و یا متوسط نسبت هزینه‌های تحقیق و توسعه به فروش بنگاهها استفاده میگردد.
۳-۵-۱. انواع موانع ورود
عوامل متعددی موجب ایجاد موانع ورود میشوند. علل موانع ورود را به دو گروه علل برونزا و علل درونزا میتوان تفکیک نمود.
۳-۵-۱-۱. علل برونزا
علل برونزا آن دسته از عواملی هستند که در خارج از بازار مورد بررسی قرار میگیرند. فن‌آوری، ماهیت کالا و نیاز به سرمایه فراوان جز این علل هستند. در زیر این علل آورده می‌شوند.
- دسترسی بنگاههای قدیمی به سرمایه فراوان و ارزان؛ وجود چنین مانعی، ورود به صنایع بزرگ و سرمایهبر با MES بالا را بسیار سخت میسازد.
- صرفههای مقیاس؛ اگر این صرفهها در بازاری وسیع باشند، داوطلبین ورود در صورتی در بازار خواهند ماند که سهم بالایی از بازار را به خود اختصاص دهند. این صرفهها شامل صرفه‌های فنی و پولی میباشد.
- تفاوت کالا؛ اصولاً به طور طبیعی کالاها از هم متمایز هستند. تبلیغات مهمترین اقدامی است که بنگاهها در این راستا انجام میدهند.
- مزیت مطلق هزینهای؛ به این معنی است که بنگاههای قدیمی هر سطحی از تولید را با هزینه کمتری نسبت به تازه واردین تولید میکنند. تفاوت هزینه بنگاههای جدید و قدیمی می‌تواند ناشی از تفاوت در مزد پرداختی و قیمت مواد اولیه باشد.
- تنوع؛ تنوع این امکان را میدهد که بنگاههای قدیمی از منابع فراوان خود برای جلوگیری از ورود دیگران استفاده نمایند.
- ضرورت انجام تحقیق و توسعه در حد وسیع؛ مانع دیگر تازه واردین است.
- هزینه بالاسری هنگفت؛ بعضی از صنایع هزینه بالاسری قابل توجهی دارند و این امر موجب دلسردی بنگاههای بالقوه برای ورود میشود. این هزینه ها مشتمل بر مخارج تبلیغات به منظور کسب شهرت، سرمایهگذاری تجهیزات با استفاده محدود و ایجاد شبکه بازاریابی.
- ادغام عمودی؛ گاهاً این نوع ادغام موجب افزایش کارایی و کاهش هزینه ها میشود، و باعث شرایط ورود سخت میشود.
۳-۵-۱-۲. علل درونزا
مجموعهای از رفتارهای استراتژیک بنگاههای پیشرو باعث ایجاد این نوع موانع میشوند. این عوامل بر حسب میل و خواسته بنگاههای قدیمی به وجود میآیند و نوعی رفتار اختیاری به شمار میروند، لذا نمیتوان این موانع رو به طور دقیق مشخص کرد. میتوان چند مورد از این علل را عوامل زیر دانست.
- اقدامات تلافی جویانه و بازدارنده؛ ابزار قیمت، افزایش هزینه های رقبا، تبلیغات و ابداع از جمله این اقدامات میباشد.
- ایجاد ظرفیت مازاد؛ بنگاههای قدیمی با ایجاد ظرفیت مازاد، تهدیدی برای بنگاههای بالقوه محسوب میشود و آنها را از بازاردور میکنند.
- مخارج ارتقاء فروش؛ تبلیغات مهمترین عامل در این مورد است.
- امتیاز انحصاری؛ حق استفاده انحصاری از یک فنآوری و یا امتیاز انحصاری تولید کالا یا کالاهای معین مسبب این علل هستند.
- اقدام برای کسب تسلط بر منابع استراتژیک و اساسی؛ کنترل بر مواد اولیه از این مورد است.
- عرضه کالا به بازار با بستهبندی و طرحهای مختلف (خداداد کاشی و نهاوندیان، ۱۳۷۹: ۷۲-۶۷).
در تعریف منشا و علل بروز موانع ورود اختلاف نظر بین دانشمندان وجود دارد. در ادامه به دو نوع دستهبندی در این مورد اشاره میشود.
۳-۵-۱-۳. موانع ورود ساختاری
موانع ساختاری ورود به بازار عمدتأ به شرایط اصلی صنعت از قبیل هزینه و تقاضا مربوط می‌گردد. این موانع از اقدامات بنگاههای حاضر در صنعت حاصل نمیشود؛ بلکه از ویژگیهای ذاتی صنعت است. در مقابل، موانع ورود استراتژیک به موانعی هستند که حاصل اقدامات آگاهانه بنگاههای حاضر در صنعت جهت دشوار نمودن ورود بنگاههای جدید به بازار میباشد. موانع ورود ساختاری بیشتر از مزیت هزینهای بنگاههای موجود در صنعت بر بنگاههای داوطلب برای ورود نشات میگیرد (لیپکزنسکی، ویلسن و گادارد ، ۲۰۰۵: ۲۸۶-۲۷۹).
برخی از موانع ورود ساختاری عبارتند از:
- صرفههای مقیاس: این صرفه اشاره به کاهش هزینه متوسط تولید دارد که در نتیجه افزایش مقیاس تولید بنگاه حاصل میگردد. با کاهش در هزینه، بنگاه میتواند محصول خود را با قیمت پایینتری بفروشد. وجود صرفههای مقیاس وسیع یا ایجاد مزیت هزینهای برای بنگاه‌های داوطلب ورود به عنوان نوعی مانع ورود تلقی میگردد. برای اندازه گیری شدت این مانع ورود میتوان از نسبت عدم مزیت هزینهای^[۷۲] (CDR) استفاده نمود. این نسبت در ادامه بحث معرفی میشود.
- صرفههای یادگیری: صرفه با کاهش هزینه متوسط تولید و ایجاد مزیت هزینهای برای بنگاههای حاضر در مقابل بنگاههای داوطلب، یک مانع ورود تلقی میشود.
- هزینه های غیر قابل بازگشت^[۷۳]: هزینه های غیر قابل بازگشت هزینههایی هستند که پس از ورود، چنانچه بنگاه قصد خروج از بازار را داشته باشد، نمیتواند آنها را به طور کامل باز پس گیرد. از جمله هزینههایی که ماهیت غیر قابل بازگشت دارند هزینه های تبلیغات و هزینه های مربوط به خرید تجهیزات تخصصی میباشد که بنگاه نمیتواند در صورت خروج مبالغ صرف شده بابت این هزینه ها را باز پس گیرد. بنابراین چون هزینه‌های غیر قابل بازگشت، خروج بنگاههای داوطلب ورود به بازار را بسیار پرهزینه می‌کند به عنوان مانعی برای ورود این بنگاهها محسوب میگردد.
- کنترل نهاده کلیدی: گاهی بعضی بنگاههای حاضر در صنعت مالکیت و یا کنترل برخی نهادههای کلیدی در تولید محصول را در اختیار دارند. این بنگاهها میتوانند مانع دسترسی بنگاههای جدید به این نهادههای کلیدی گردند و مانع ورود ایجاد کنند.
- قوانین و مقررات دولت: مانع ورود ساختاری دیگر مربوط است به قوانین و مقررات ناظر بر امکان حضور رقبای داخلی و خارجی در بازار. این مقررات برای رقبای داخلی معمولأ به صورت مقررات ناظر بر کسب مجوزهای مختلف صنعتی و بهداشتی برای ورود به بازار است. برای رقبای خارجی این مقررات معمولأ به صورت مقررات ناظر بر واردات کالاها است که مهم‌ترین عامل در این زمینه تعرفههای گمرکی است. یکی از روش های محاسبه میزان این نوع از موانع ورود استفاده از معیارهای نشان دهنده حجم نسبی واردات به صنعت است. به عنوان مثال شاخص نفوذ واردات^[۷۴] نشان دهنده میزان باز بودن بازار بر روی رقبای خارجی است. این شاخص نشان دهنده نسبت واردات به مصرف داخلی (کل فروش بنگاههای داخلی منهای صادرات به علاوه واردات) است. هر چه میزان شاخص نفوذ واردات بزرگتر باشد، نشان دهنده آن است که موانع ورود برای رقبای خارجی در این بازار کمتر است.
۳-۵-۱-۴. موانع ورود استراتژیک^[۷۵]
موانع ورود استراتژیک به موانعی اطلاق میگردد که در نتیجه اقدامات آگاهانه بنگاههای حاضر در بازار جهت منصرف ساختن بنگاههای داوطلب ورود به بازار ایجاد میگردد. منشا این موانع، اقدامات بنگاههای حاضر جهت دشوار نمودن ورود به بازار است. قیمتگذاری حدی^[۷۶] (تعیین قیمت کمتر از هزینه متوسط بنگاههای داوطلب ورود با هدف انصراف ورود به صنعت) و قیمت‌گذاری غارتگرانه^[۷۷] (با هدف ورشکست نمودن برخی از رقبا و خروج آنها از صنعت) از اقدامات استراتژیکی بنگاههای حاضر در صنعت میباشد (لیپکزنسکی، ویلسن و گادارد ، ۲۰۰۵: ۲۹۱-۲۸۶).
انتظار بر این است که ورود به بازار در صنایع رشد کننده و خروج از بازار در صنایع رو به زوال انجام پذیرد. هر چند بسیاری از صنایع با ورود و خروج همزمان مشخص شدهاند. دو ویژگی صنایع با ورود و خروج همزمان را به وجود میآورد؛ اول، بنگاهها ناهمگن یا غیریکنواخت هستند؛ و دوم، آیندهنگریشان (مصرفکنندگان بالقوه) در طول زمان تغییر میکند (بلفلام و پیتز، ۲۰۱۰: ۹۷).
۳-۶. تفاوت محصول
تفاوت محصول از دیگر عوامل موثر بر ساختار بازار است. در ساختار رقابت کامل تفاوت محصول وجود ندارد؛ اما در سایر ساختارها معمولاً تفاوت محصول وجود دارد. تفاوت محصول به موقعیتی اشاره دارد که چند کالا یا محصول از دید مصرفکنندگان جانشین بسیار نزدیک برای یکدیگر باشند، اما جانشین کامل یکدیگر نیستند. در این شرایط مصرف‌کنندگان به دلیل وجود تنوع محصولات دارای قدرت انتخاب هستند. تفاوت از دیدگاه مصرفکننده ممکن است به دلیل کیفیت متفاوت محصولات باشد و یا به دلیل طرح و شکل ظاهری متفاوت آنها باشد. خدمات پس از فروش نیز میتواند محصولات یک بنگاه را از محصولات رقبا متمایز کند. تفاوت محصول یکی از زمینه های رقابت غیر قیمتی میان بنگاهها در یک بازار میباشد. بنگاهها جهت ارتقای قدرت بازاری خود و در نهایت افزایش سودآوری سعی در متمایز نمودن محصولات خود از محصولات رقبا مینمایند.
در این بخش به بررسی عامل تبلیغات میپردازیم؛ زیرا در بازارهایی که تفاوت محصول وجود دارد، بخش مهمی از هزینه های فروش بنگاه را هزینه تبلیغات تشکیل می‌دهد. از جمله روش های متداولی که بنگاهها جهت متمایز نمودن محصولات خود از رقبا از آن استفاده می‌کنند، تبلیغات است. اکثر محققین جهت اندازه گیری درجه تفاوت محصول در صنایع مختلف از شدت تبلیغات^[۷۸] استفاده میکنند؛ زیرا سایر روش های ایجاد تفاوت محصول مانند کیفیت را به سختی میتوان کمی نمود. اغلب برای اندازه گیری میزان تفاوت محصول در صنایع مختلف از نسبت هزینه های تبلیغاتی به فروش (شدت تبلیغات) استفاده میشود.
۳-۶-۱. تبلیغات
تبلیغات یکی از متغیرهای مهم رفتاری بازار میباشد که میتواند بر ساختار و عملکرد بازار تاثیر داشته باشد. به طوریکه تبلیغات میتواند بر سود اقتصادی (جنبه عملکردی) بنگاه تبلیغ کننده اثرگذار باشد و همچنین میتواند با افزایش تمرکز (جنبه ساختاری) به انحصارات دامن زده یا با کاهش تمرکز، رقابت را افزایش دهد.
برخی اقتصاددانان تبلیغات را برای اقتصاد کشور مفید و لازم و برخی دیگر آن را صرفاً اتلاف منابع اقتصادی کشور میدانند. اگر مصرفکنندگان به تبلیغات واکنش نشان ندهند، بنگاهها از آن استفاده نخواهند کرد. بنابراین علت واکنش مصرفکنندگان به تبلیغات را میتوان در سه دیدگاه زیر یافت. از جمله دیدگاه های مطرح در این زمینه، دیدگاه اطلاعاتی^[۷۹]، ترغیبی^[۸۰] و تکمیلی^[۸۱] نام دارد.
بر اساس دیدگاه اطلاعاتی مادامی که تبلیغات منبعی برای کسب اطلاعات باشد، مفید و لازم است؛ اما چنانچه تبلیغات صرفاً وسیلهای برای ترغیب مصرفکنندگان به مصرف نوع خاصی از کالا باشد، تبلیغات فقط اتلاف منابع اقتصادی کشور تلقی می گردد. لذا برخی تبلیغات را موجب ارتقای سطح اطلاعات مصرفکنندگان درباره محصولات میدانند، که این باعث افزایش میزان رقابت در بازار میشود. رقابت بیشتر اگر موجب افزایش اطلاعات گردد، موجب افزایش رفاه مصرفکنندگان و در نهایت جامعه خواهد شد. بنابراین برخی تبلیغات را امری سودمند برای کل اقتصاد کشور میدانند.
دیدگاه اطلاعاتی اشاره میکند بر اینکه تبلیغات به مصرفکنندگان اجازه میدهد که تصمیم آگاهانه بهتری اتخاذ کنند. اگر مصرفکنندگان از ماهیت یک محصول آگاه شوند، تابع تقاضا به کشش بیشتر متمایل میشود که این پدیده باعث افزایش رقابت و رفاه اجتماعی میشود (بلفلام و پیتز، ۲۰۱۰: ۱۳۶).
برخی دیگر معتقدند تبلیغات فقط موجب ترغیب مصرفکنندگان برای مصرف نوع خاصی از محصولات و یا به طور کلی مصرف بیشتر میگردد. و لذا تبلیغات تنها موجب اتلاف منابع اقتصادی کشور میشود. طرفداران این دیدگاه اعتقاد دارند تبلیغات از طریق افزایش درجه تفاوت محصول ساختار بازارها را به سمت انحصار بیشتر سوق میدهد و این امر به معنای دور شدن از وضعیت کارای اقتصادی (رقابت کامل) میباشد. بر این اساس برخی معتقدند تبلیغات موجب کاهش رفاه مصرفکنندگان و در نهایت کاهش رفاه اجتماعی میگردد. این دیدگاه اشاره میکند بر اینکه تبلیغات، تقاضا را کم کشش میکند؛ به طوری که مصرفکنندگان به محصول وفادارتر میشوند و بنابراین قیمت محصول بالاتر میرود و ممکن است ورود به صنعت را مشکل سازد (بلفلام و پیتز، ۲۰۱۰: ۱۳۶).
در نهایت در دیدگاه سوم عقیده بر این استوار است که تبلیغات برای محصول تبلیغ شده، تکمیلکننده (مکملی) است. در این دیدگاه تبلیغات اولویتهای مصرفکننده را تغییر نمیدهد و اهمیتی به جنبه اطلاعاتی تبلیغات نمیدهد که آیا باعث انتقال اطلاعات میشود یا نه. چیزی که اینجا اهمیت دارد این است که تبلیغات به عنوان یک نشانه و دلیل در تابع مطلوبیت مصرفکننده وارد شده است.
این دیدگاه جایی در وسط دو دیدگاه بالا دارد؛ به گونهای که تبلیغات به طور عمده غیر آگاهی دهنده به نظر میرسد، اما با این وجود ممکن است برای مصرفکنندگان سودمند باشد و مفاهیم آن برای تخصیص بازار با دیدگاه ترغیبی مشابه است (بلفلام و پیتز، ۲۰۱۰: ۱۳۶).
۳-۶-۲. شدت تبلیغات و ساختار بازار
مطالعات تجربی نشان میدهد که شدت تبلیغات در بازارها یکسان نمیباشد. این موضوع مورد توجه بسیاری از اقتصاددانان قرار گرفته است و آنها تلاش نمودهاند تا علل وجود این پدیده را بیان کنند. برای مقایسه میزان شدت تبلیغات میان بازارها معمولاً از نسبت هزینه های تبلیغاتی به ارزش فروش استفاده میشود. برخی از اقتصاددانان تفاوت در شدت تبلیغات را ناشی از تفاوت در ساختار بازارها میدانند. این گروه از اقتصاددانان مدعی هستند که بر اساس یافته های تجربی شدت تبلیغات در ساختار انحصار چندجانبه در بالاترین حد خود قرار دارد. شدت تبلیغات در ساختار انحصاری کمتر و در ساختار رقابتی در حداقل خود قرار میگیرد.
ساتن (۱۹۷۴)، ارتباط بین تبلیغات، تمرکز صنعتی و رقابت را بررسی کرده است. وی در مطالعات خود نشان داد که در مجموعه صنایع کالاهای مصرفی، ارتباط بین شدت تبلیغات و تمرکز به شکل U معکوس میباشد. به طوریکه شدت تبلیغات با افزایش میزان تمرکز صنعتی افزایش مییابد و به حداکثر خود میرسد، سپس روند نزولی خود را شروع میکند به نحوی که در ساختار انحصار کامل معمولاً شاهد حجم قابل توجهی از تبلیغات نیستیم. لذا شدت تبلیغات در صنایع تقریباً متمرکز، بیشترین و در صنایع با تمرکز بالا، کمترین میباشد. نتایج مطالعات ساتن برای سیاستهای ارتقا رقابت مفید است.
دلایل زیر برای بالا بودن شدت تبلیغات در ساختار انحصار چندجانبه مطرح شده است.
- بنگاهها معمولاً در ساختار انحصار چند جانبه از رقابت قیمتی اجتناب میکنند و لذا از تبلیغات برای رقابت با یکدیگر استفاده مینمایند.
- در ساختار انحصار چندجانبه نسبت به سایر ساختارها معمولاً کالاهای جدید بیشتری به بازار معرفی میگردد که نیاز بیشتر تبلیغات را جهت اطلاع رسانی به مصرفکنندگان ایجاد مینماید.
- سطوح بالای تمرکز در بازار معمولاً انگیزه بنگاههای مسلط را برای تبلیغات در جهت ایجاد مانع برای ورود بنگاههای جدید افزایش میدهد.
۳-۶-۳. تاثیر تبلیغات بر ساختار بازار
میتوان گفت که رابطه تبلیغات و ساختار بازار دو طرفه است و هر دو بر هم اثر متقابل دارند. تبلیغات عمدتاً از دو طریق بر ساختار بازار اثر میگذارد؛ یکی از طریق اثرگذاری بر میزان تمرکز و دیگری از طریق اثرگذاری بر موانع ورود. در بیان نحوه اثرگذاری تبلیغات بر تمرکز صنعتی میتوان گفت که تبلیغات به عنوان یکی از اقلام هزینهای بنگاه میتواند از صرفههای مقیاس بهرهمند گردد. در شرایطی که تبلیغات یکی از اجزای مهم هزینهای بنگاه باشد بهره‌گیری از صرفههای مقیاس در تبلیغات موجب میگردد تا مقیاس کارای بنگاه (MES)، در سطوح بالاتری از تولید قرار گیرد.
اثر دیگر تبلیغات بر افزایش تمرکز صنعتی این است که اغلب تبلیغات انجام شده از سوی بنگاههای بزرگ که حجم تولید و توزیع گستردهتری دارند، مؤثرتر از تبلیغات بنگاه‌های کوچک میباشد.

یافته‎های اصلی این مطالعه با نتایج ادبیات نفرین منابع و رشد سازگار است. بعد از آزمون چندین مدل جایگزین و اندازه‎گیری‎های کیفیت نهادی و توسعه انسانی، دریافتیم که منابع نفتی و سوختی عموماً با رژیم‎های سیاسی که دموکراسی در آنها پایین است و نهادهای اجتماعی غیر تولیدی همراه است. جالب است که منابع نفتی و سوختی، دارایی‎هایی هستند که می‎تواند توسط گروه‎های کوچک در جامعه کنترل شود و در نتیجه منجر به انحراف شدید توزیع درآمدی می‎گردد. کنترل این منابع توسط یک گروه کوچک منجر به مقاومت در برابر صنعتی شدن می‎گردد در نتیجه باعث تاخیر در مدرنیزه شدن و سطوح پایین توسعه می‎گردد.
نتیجه دوم این است که کشور‎هایی با نهاد‎های غیر مولد و گروه‎های سیاسی رانت‎جو دارای ضعف در اکثر شاخص‎های توسعه خود هستند. این یافته دلالت بر این موضوع دارد که پدیده نفرین منابع در مقیاس وسیع‎تری از رشد اقتصادی، کشور‎هایی را تحت تاثیر قرار می‎دهد که تاکید آنها بر منابع نفتی و سوختی است.
در نهایت با در نظر گرفتن اثرات درآمد و عملکرد دولت، وفور منابع نفتی و منابع کشاورزی اثر معناداری بر توسعه ندارد. به بیان دیگر اثر منابع بر توسعه غیر مستقیم است و فقط از طریق کانال‎های کیفیت نهادی اتفاق می‎افتد. نتایج این مقاله تاییدی است بر سایر مطالعات انجام شده که نهاد‎های خوب باعث بهبود متغیر‎های اقتصادی می‎گردد. گر چه این یافته به خودی خود منجر به هیچ توصیه سیاستی نمی‎گردد.
۴٫۲ مروری بر مطالعات داخلی

 

• • جعفر عبادی و علی نیکو نسبتی(۱۳۹۱) در مطالعه ای تحت عنوان ” منابع طبیعی، نهادها، رشد اقتصادی” طی دوره ۲۰۱۰-۱۹۷۰ با بهره گرفتن از روش مقطعی به بررسی پرداخته‎اند و به این نتیجه رسیده اند که کشور‎های دارای منابع طبیعی که نظمی دموکراتیک دارند دچار” نفرین منابع” نشده اند و توانسته‎اند از منابع خود در جهت رشد اقتصادی استفاده کنند.

 

آنها در مطالعه‎شان از شاخص دموکراسی پالیتی ۲ استفاده کرده (این شاخص میزان دموکرات بودن کشورها را می‎سنجد که مقدارآن بین صفر تا ده متغیر است و عدد ده بیانگر وجود بهترین حالت است). متغیر‎های مورد استفاده عبارتند از:
INV: سرمایه‎گذاری(که عبارت ازمتوسط تشیکل سرمایه ناخالص به تولید ناخالص ملی است).
GC: مخارج دولتی(که عبارت از نرخ متوسط رشد نسبتم خارج دولت به تولید ناخالص ملی است).
POP: رشدجمعیت (که عبارت از متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت است)
NAT: منابع طبیعی(که عبارت از نسبت منابع طبیعی به تولید ناخالص ملی درسال پایه است).
DN: ضریب تعاملی
LN:که معرف تولید ناخالص ملی درسال پایه است.
درمرحله اول مدل ذیل تخمین زده شد:
Growth =C+ ln(gdp)+INV+ GC+ POP+NAT+DN
مدل مورد برآورد دارای خود همبستگی مرتبه اول مارکوف بود. منابع طبیعی اثری منفی بر رشد کشورها دارد ولی هنگامی که ضریب تعاملی را بررسی کنیم، نشان میدهدکه درکشورهایی که نظم عمومی وجود دارد منابع طبیعی اثر مثبتی بر رشد اقتصاد دارند .برای به دست آوردن حد آستانه از معادله زیر استفاده شده است:

حاصل معادله فوق ۹۲٫۴ است. همانطور که گفتیم شاخص پالیتی که از آن به عنوان شاخص نظم عام استفاده کردیم، از صفر تا ده متغیر است که ده بهترین حالت آن است این متغیر برای حالات خاص مانند دخالت خارجی یا کودتا، ضرایب منفی به خود میگیرد. نتایج فوق بیان میکند که در کشورهای که شاخص پالیتی بیش از ۹۲٫۴ است، منابع طبیعی اثر مثبتی بر رشد اقتصادی دارند. نگاهی به وضعیت این شاخص برای کشورهای گوناگون نشان می‎دهد که این شاخص برای کشورهایی مانند نروژ، استرالیا وکانادا ده است. برای هند ۴۶٫۸، برزیل ۵۳٫۵ و بوتسوانا ۹۲٫۶ که نشان می‎دهد این کشورها ازحد آستانه رد شده اند در حالی که این شاخص برای کشورهایی مانند چاد ۴۵٫۱، مکزکی۴۳٫۳، اسپانیا۵۱٫۱ و ایران۲۱٫۲ است و برای برخی کشورها مانند سیرالئون، نیجریه و اوگاندا که سا‎ل‎ها جنگ داخلی و کودتا را پشت سر گذاشته‎اند این شاخص ،۱- است که نشان می‎دهد این کشورها به حد آستانه نرسیده‎اند.
اکنون به خوبی می‎توان به سوال مهم در بحث نفرین منابع پاسخ داد. چرا کشوری مانند نروژ و بوتسوانا دچار نفرین منابع نشدند در حالی که سیرالئون دچار نفرین منابع شد. یافته این پژوهش تفاوت این کشورها را در وجود نظم عام در کشورهایی مانند نروژ و بوتسوانا و نظم طبیعی در سیرالئون می‎داند.این تفاوت باعث شکل گیری مجموعه ای متفاوت از نهادها در این کشورها میشود که عامل اصلی رشد و توسعه یا عقب ماندگی این کشورها است.
یافته‎های این پژوهش نشان می‎دهد که مسئله اصلی نه یک یا چند نهاد خاص بلکه نحوه ایجاد نظم در جامعه است که کلیت ساختار نهادی جامعه را تحت تاثیر قرار می‎دهد. لذا کشورهایی که با رویکردی دموکراتیک مسئله نظم راحل کرده‎اند دارای نهادهای بهتری هستند که این نهادها متضمن استفاده مناسب از منابع طبیعی و رشد اقتصادی پایدار است.

 

• • محسن مهر آرا و علیرضا کیخا (۱۳۸۷) در مطالعه‎ای تحت عنوان “نهادها، نفت و رشد اقتصادی در کشورهای متکی به نفت طی دوره ی ۲۰۰۵-۱۹۷۵: روش پانل هم انباشتگی"به مطالعه تأثیرات بلندمدت و کوتاه‎مدت درآمدهای نفتی بر رشد ۳۵ کشور وابسته به نفت با تاکید بر نقش نهادها برای سال‎های ۲۰۰۵-۱۹۷۵ با بهره گرفتن از بررسی پنل هم انباشتگی پرداخته‎اند. و برای این منظور مدل زیر را تخمین زده اند:

 

D : نشان دهنده‎ی تفاضل مرتبه‎ی اول
yit: تولید ناخالص داخلی حقیقی(غیرنفتی)
ai : اثرا ت ثابت ویژه ی کشورها
: اثرات ثابت ویژه ی زمان (سال)
roi : درآمدهای حقیقی نفت
Xit: بردارمتغیرهایکنترل
متغیروابسته، رشد اقتصادی کشورهای صادرکنندهی نفت بدون احتساب بخش نفت است.
در تحلیل‎های هم انباشتگی، وجود روابط بلند مدت اقتصادی آزمون و برآورد می‎شوند. ایده ی اصلی در تجزیه و تحلیل هم انباشتگی آن است که اگر چه بسیاری از سری‎های زمانی اقتصادی نامانا حاوی روندهای تصادفی هستند، اما ممکن است در بلند مدت ترکیب خطی این متغیرها، مانا و بدون روند تصادفی باشند. تجزیه و تحلیل‎های هم انباشتگی به ما کمک می‎کند که این رابطه‎ ی تعادلی بلندمدت را آزمون و برآوردکنیم.
اگر یک نظریه‎ی اقتصادی صحیح باشد، مجموعه‎ی ویژگی‎هایی از متغیرها که توسط نظریه‎ی مذکور مشخص شده است، با یکدیگر در بلندمدت مرتبط میشوند. به علاوه، تئوری اقتصادی تنها روابط را به صورت استاتیک (بلندمدت) تصریح می‎کند و اطلاعاتی در خصوص پویایی‎های کوتاه مدت میان متغیرها به دست نمی‎دهد.
در صورت معتبر بودن تئوری، ما انتظار داریم که با وجود نامانا بودن متغیرها، یک ترکیب خطی استاتیک از این متغیرها مانا و بدون روند تصادف ی باشد. در غیر اینصورت، اعتبار نظریه‎ی مورد نظر زیر سوال قرار می‎گیرد. به همین دلیل به طورگسترده از هم انباشتگی به منظور آزمون نظریه‎های اقتصادی و تخمین پارامترهای بلند مدت استفاده شده است.

 

• • بهرامی واسدی (۱۳۹۱) در مطالعه‎ای تحت عنوان “تاثیر پدیده نفرین منابع بر توسعه مالی و رشد اقتصادی” با بهره گرفتن از روش GMM برای سال‎های ۲۰۰۶-۱۹۸۳ و با بهره گرفتن از تولید ناخالص واقعی سرانه به عنوان متغیر وابسته و شاخص کلی اندازه بخش مالی، معیار نسبت بدهی‎های نقدی به تولید ناخالص داخلی، معیار نسبت اعتبارات داخلی اعطا شده به بخش خصوصی از سوی بانک‎ها به تولید ناخالص داخلی، معیار نسبت اعتبارات داخلی اعطا شده به بخش خصوصی به تولید ناخالص داخلی به بررسی موضوع پرداخته‎اند و به این نتیجه رسیدند که نهادهای مالی بواسطه ارتباط با سرمایه‎گذاری به لحاظ آماری و اقتصادی بر رشد اقتصادی اثر مثبت می‎گذارند.

 

• • ابراهیمی و سالاریان (۱۳۸۸) در مطالعه ای تحت عنوان “بررسی پدیده نفرین منابع طبیعی در کشورهای صادر کننده نفت و تاثیر حضور در اوپک بر رشد اقتصادی کشورهای عضو آن “با بهره گرفتن از روش داده‎های تابلویی به روش GLS برای سال‎های ۲۰۰۴-۱۹۹۰و با بهره گرفتن از متغیر توضیحی وفور منابع طبیعی، فساد مالی، سرمایه‎گذاری فیزیکی و رابطه مبادله و آموزش به بررسی پرداخته‎اند. و به این نتیجه رسیده‎اند که اثر مستقیم درآمدهای نفتی بر رشد اقتصادی مثبت است. اما با ورود متغیر توضیحی دیگر به دلیل اثر درآمدهای نفتی بر این متغیرها و سپس اثرگذاری غیر مستقیم بر رشد اقتصادی اثر کل درآمدهای نفتی بر رشد اقتصادی منفی برآورد می‎شود.

 

• • سلمانی و امیری (۱۳۸۸ ) در مطالعه ای تحت عنوان"توسعه مالی و رشد اقتصادی: مورد کشورهای در حال توسعه” طی دوره ۲۰۰۴-۱۹۶۰ به صورت نه دوره‎ی زمانی پنج ساله با بهره گرفتن از روش داده‎های تابلویی نامتوازن و سه معیار توسعه مالی شامل نسبت اعتبارات داخلی اعطا شده به بخش خصوصی و نسبت بدهی‎های نقدی و نسبت ارزش کل سهام مبادله شده به تولید ناخالص داخلی به بررسی پرداخته‎اند و به این نتیجه رسیده‎اند که تأثیر توسعه مالی بر رشد اقتصادی کشورهای در حال توسعه مثبت است و استفاده از معیارهای مختلف توسعه مالی، افزودن سایر متغیرهای مؤثر بر رشد اقتصادی و نمونه‎ های آماری و دوره‎های زمانی متفاوت تاثیری بر نتایج تحقیق ندارد و نتایج از استحکام برخوردار است.

 

• • خیرخواهان و برادران شرکاء (۱۳۸۲در مطالعه‎ای تحت عنوان"رونق نفتی و نرخ پس انداز در کشورهای اوپک” از زاویه اقتصاد سیاسی مسئله وفور منابع طبیعی و بلای منابع و واکنش نرخ پس انداز در بستر نهادی و منازعات گروه های ذینفع درکشورهای عضو اوپک را مورد بررسی قرار دادند. با معرفی اثر آزمندی اثبات می‎کنند که نرخ پس انداز در کشورهای توسعه نیافته، خلاف ادوار تجاری حرکت کرده و مصرف، در برخی کشورها به نسبتی بیش از میزان رونق منابع افزایش می یابد. یک بررسی کمی اثر آزمندی را برای مجموعه کشورهای عضو اوپک پس از رونق نفتی به اثبات می رساند و در انتها، به این نتیجه رسیده‎اند که اصلاحات نهادی کلید بهبود رفتار پس اندازی در این قبیل کشورها است. آنان ضعف نهادهای قانونی و حضور گروه های ذینفع قدرتمند و رانت جویی را به ظهور پدیده بلای منابع دانسته‎اند.

 

مروری بر مطالعات تجربی انجام شده نشان می‎دهد به رغم این که درسال‎های اخیر بویژه از سال۲۰۰۵ به بعد تحقیقات بسیاری درخارج ازکشوردر زمینه وفورمنابع طبیعی با در نظر گرفتن کیفیت نهادی انجام یافته و یا در حال انجام است و در اقتصادهای نفتی در این زمینه مطالعه‎ای انجام نشده است.
ازاینرو، بررسی موردی نقش آثار کیفیت نهادی در رابطه با وفور منابع طبیعی بر فساد در اقتصادهای نفتی ضروری بوده و با توجه به قرار گرفتن ایران در این گروه ازکشورها حائز اهمیت است، لذا بررسی روابط بین وفور منابع طبیعی و فساد از یکسو و نقش و اهمیت کیفیت نهادی در این رابط ها از سوی دیگر مهم ‎ترین هدف مطالعه را تشکیل می‎دهد. در بررسی‎های صورت گرفته تقریباً ۵۵ درصد تحقیقات پیشین از شاخص فساد استفاده کرده‎اند، همچنین ۱۱ درصد تحقیقات پیشین از شاخص درآمد‎های نفتی استفاده کرده‎اند، ۳۳ درصد تحقیقات پیشین از شاخص منابع طبیعی استفاده کرده‎اند، ۱۱ درصد تحقیقات پیشین از شاخص اشخاص استفاده کرده‎اند، ۵۵ درصد تحقیقات پیشین از شاخص رشد اقتصادی استفاده کرده‎اند،۲۲ درصد تحقیقات پیشین از شاخص کیفیت نهادی استفاده کرده‎اند، ۱۱ درصد تحقیقات پیشین از شاخص مخارج دولتی استفاده کرده‎اند،۱۱درصد تحقیقات پیشین از شاخص توسعه‎ی صنعتی استفاده کرده‎اند،۲۲ درصد تحقیقات پیشین از شاخص توسعه‎ی مالی استفاده کرده‎اند،۱۱ درصد تحقیقات پیشین از شاخص تحقیق و توسعه استفاده کرده‎اند،۱۱ درصد تحقیقات پیشین از شاخص اشتغال بخش خصوصی استفاده کرده‎اند،۳۳ درصد تحقیقات پیشین از شاخص سرمایه‎گذاری و سرمایه‎گذاری خارجی استفاده کرده‎اند،۱۱ درصد تحقیقات پیشین از شاخص رشد جمعیت استفاده کرده‎اند،۱۱ درصد تحقیقات پیشین از شاخص مبادله و آموزش استفاده کرده‎اند، در نمونه‎ی مورد بررسی از روش‎های مختلفی، مثل روش پنل دیتا، روش سیستم معادلات، OLS و …. مورد استفاده قرار گرفته و تقریبا ۴۴ درصد از روش پنل استفاده کرده‎اند.
۲٫۵ نتیجه گیری مطالعات داخلی و بین المللی
جدول (۱): بررسی آمار شاخص های به کار رفته در مطالعات پیشین

۰۰۰۳/۰

 

 

 

آزمون فیشر

 

۰۰۰۰/۰

 

۰۰۰۶/۰

 

۰۰۰۷/۰

 

۸۷۰۹/۰

 

۹۹۳۱/۰

 

۰۱۱۱/۰

 

 

 

منبع: محاسبات محقق
همان طور که در جدول بالا مشاهده میشود؛ بر اساس آمارههای لوین، بریتونگ، برانو و شین و فیشر، تمام متغیرهای مورد استفاده در این پژوهش به جز دو متغیر سهم خالص بدهیهای خارجی از تولید ناخالص داخلی(Debt) و شاخص سرمایه انسانی(HC)، در سطح اطمینان بالای ۹۹ درصد ایستا هستند و فرضیه صفر آزمون مبنی بر وجود ریشه واحد رد میشود. دو متغیر سهم خالص بدهیهای خارجی از تولید ناخالص داخلی(Debt) و شاخص سرمایه انسانی(HC) نیز با توجه به آماره لوین در سطح اطمینان بالای ۹۹ درصد ایستا هستند. در نتیجه پایداری داده های مورد استفاده در پژوهش قبل از برآورد مدلهای پژوهش مورد تایید واقع میشوند.

۴-۴- تخمین مدلها

بعد از بررسی ایستایی متغیرها، در این پژوهش روابط بین متغیرها تخمین زده میشود. قبل از ترکیب نتایج، برای بدست آوردن یک تحلیل کامل از روابط بین استقلال بانک مرکزی، تورم و رشد اقتصادی، هر کدام از این روابط را به صورت مجزا تخمین زده میشود. سپس اثرات همزمان تورم، رشد اقتصادی و استقلال بانک مرکزی با بهره گرفتن از رویکرد خود رگرسیون برداری(VAR) مطالعه میشود.

۴-۴-۱- استقلال بانک مرکزی و تورم

برای بررسی و ارزیابی رابطه بین استقلال بانک مرکزی و تورم در کشورهای منتخب، از تخمین زنندههای گشتاور تعمیم یافته(GMM) برای مدلهای ترکیبی پویا استفاده میشود^[۷۷].
آرلانو و باند (۱۹۹۱) معادله تفاضلی زیر را پیشنهاد میکنند:

در معادله فوق به وسیله عمل تفاضلگیری تاثیرات ویژه هر کشور حذف شده است اما یک تورش جدید ایجاد گردیده است. چرا که جزء خطای جدید یعنی  با متغیر وابسته وقفهدار یعنی  همبستگی دارد.
با فرض:
(الف) همبستگی پیاپی در اجزای خطا وجود ندارد.
(ب) متغیرهای توضیحی X به صورت ضعیف برونزا هستند ( به عبارت دیگر متغیرهای توضیحی با مصداقهای آتی اجزا خطا همبستگی ندارند)
شرایط گشتاوری زیر را میتوان بیان کرد:


با بهره گرفتن از این شرایط، آرلانو و باند (۱۹۹۱) تخمین زنندههای GMM دو مرحلهای را پیشنهاد میکنند. در مرحله اول فرض میشود که اجزای خطا در طول زمان و برای تمام کشورها مستقل و همسان در واریانس هستند و در مرحله دوم، باقیماندههای بدست آمده از مرحله اول برای بدست آوردن تخمین سازگاری از ماتریس واریانس- کواریانس بدون در نظر گرفتن فروض مستقل بودن و همسانی واریانسها استفاده میشود. بنابراین تخمین زننده دو مرحلهای به طور مجانبی نسبت به تخمین زننده یک مرحلهای بسیار کاراتر است.
تخمین زننده GMM براساس این شرایط به عنوان تخمین زننده تفاضلی نامیده میشود و این تخمین زننده توسط روسو^[۷۸] و واچل^[۷۹] (۲۰۰۰) برای داده های سالیانه استفاده شده است.
سازگاری تخمین زنندههای GMM بستگی به اعتبار معتبر بودن ابزارهای به کار رفته دارد. برای بررسی و حل این مسئله، از آزمون مخصوص پیشنهاد شده توسط آرلانو و باند (۱۹۹۱)، بلندل^[۸۰] و باند^[۸۱] (۱۹۹۸) و آرلانو و باند (۱۹۹۵) استفاده میشود. این آزمون سارجان^[۸۲] نام دارد و اعتبار کل ابزارهای به کار رفته را میسنجد.
در اکثر مطالعاتی که رابطه استقلال بانک مرکزی و تورم را بررسی کردهاند، از معادلهای مشابه با معادله زیر استفاده شده است، اما انتخاب متغیرهای توضیحی ممکن است در بین مطالعات مختلف متفاوت باشد. در این پژوهش از مدل تجربی و متغیرهایی که توسط برام^[۸۳] (۲۰۱۱) معرفی شده است، استفاده میشود.
با توجه به مطالعات پیشین از جمله برام (۲۰۱۱)، برای بررسی تاثیر استقلال بانک مرکزی بر تورم، از فرم تابع زیر استفاده میشود:
Inf_it= α+ β_۱ CBI_it+ β_۲ GDP_it+ β_۳ Inf(-1)_it+ β_۴ Debt_it+ β_۵ Open_it+ β_۶ Regim_it+ β_۷ IM + ε_it
که این متغیرها عبارتند از:
Inf: نرخ تورم، CBI: شاخص استقلال بانک مرکزی، GDP: نرخ رشد تولید ناخالص داخلی سرانه، Open: درجه باز بودن اقتصاد، Debt: سهم خالص بدهیهای خارجی از تولید ناخالص داخلی، Inf(-1): وقفه نرخ تورم، Regim: رژیمهای نرخ ارز.
برای تخمین مدل فوق، از روش گشتاورهای تعمیم یافته (GMM) استفاده میشود. نتایج حاصل از تخمین معادلات بعد از انجام آزمونهای مختلف و اطمینان از صحت نتایج در جدول ۴-۲- نشان داده شده است.

جدول۴-۲: تأثیر استقلال بانک مرکزی بر تورم در کشورهای منتخب

 

 

 

Prob

 

t-Statistic

 

Std.Error

 

Coefficient

 

Variable

 

 

 

۰٫۰۰۰۰

 

۵۸۷٫۳۳۱۲

 

۰٫۰۰۰۳۱۶

جزء شرکتهای مالی و سرمایه گذاری نباشد.
حداقل روزهای معاملاتی ۱۰۰ روز باشد.
با اعمال محدودیت های فوق نمونه آماری اولیه این تحقیق ۱۹۸ شرکت گردید که تعداد نمونه آماری این تحقیق به تفکیک اندازه شرکت به شرح زیر می باشد:
۱- تعداد نمونه آماری شرکتهای کوچک ۶۱ شرکت
۲- تعداد نمونه آماری شرکتهای متوسط ۱۰۶ شرکت
۳- تعداد نمونه آماری شرکتهای بزرگ ۳۱ شرکت
۴-۳ حدود مطالعاتی
قلمرو تحقیق چهارچوبی را فراهم می نماید تا مطالعات و آزمون های محقق در طی آن قلمرو خاص انجام پذیرد و دارای اعتبار بیشتر باشد.
۱-۴-۳ قلمرو مکانی تحقیق
این پژوهش کلیه شرکت های پذیرفته شده در سازمان بورس اوراق بهادار تهران (بازار سرمایه ایران) را مورد بررسی قرار می دهد.
۲-۴-۳ قلمرو زمانی تحقیق
دوره زمانی این پژوهش با توجه به در دسترس بودن اطلاعات مربوط به متغیرهای تحقیق و محدودیت های هزینه و زمان، ۵ ساله و از ابتدای سال (۱۳۸۷) تا انتهای سال (۱۳۹۱) است.
۳-۴-۳ قلمرو موضوعی تحقیق
در این پژوهش، بررسی تأثیر اندازه شرکت بر رابطه بین سطح تمرکز مالکیت و عدم تقارن اطلاعاتی شرکت را مورد کنکاش قرار می دهد و در حوزه مدیریت سرمایه گذاری قابل بحث است.
۵-۳ مدل تحقیق و شیوه اندازه گیری متغیرهای تحقیق
شکل ۱-۳ مدل مفهومی تحقیق
برای آزمون فرضیه های این تحقیق از مدل پیشنهادی زیر استفاده شده است. مدل کلی مورد استفاده در پژوهش به صورت زیر است:

ABS _i,t =α +β_۱ BLOCK _i,t +β_۲ PRICE _i,t +β_۳ BM _i,t + β_۴ VOLAT _i,t + ε _i,t
ABS _i,t : معیار عدم تقارن اطلاعاتی برای شرکت i در دوره t
BLOCK _i,t: تمرکز مالکیت شرکت i در دوره t
PRICE _i,t: قیمت سهم شرکت i در دوره t
BM _i,t: نسبت ارزش دفتری به بازار شرکت i در دوره t
VOLAT _i,t: نوسان بازده شرکت i در دوره t
ε _i,t : جمله خطا برای شرکت i در دوره t
۱-۵-۳ متغیرهای مستقل
ب) درصد سهام در دست دارندگان بلوک های سهام(BLOCK): درصدی از سهام منتشره شرکت که در دست پنج سهامدار بزرگ شرکت می باشد.
تمرکز مالکیت (CONC): برای محاسبه تمرکز مالکیت از شاخص هرفیندال هریشمن استفاده شده است. شاخص هرفیندال هریشمن یک شاخص اقتصادی است که برای سنجش میزان انحصار در بازار استفاده می گردد. بدین ترتیب که درصد سهم هریک از عرضه کنندگان در بازار به توان ۲ می رسد و سپس با هم جمع می شوند حاصل که بین ۰ تا ۱ بوده هر چقدر به ۱ نزدیک باشد بیانگر تمرکز و هر چقدر به ۰ نزدیک باشد بیانگر عدم تمرکز خواهد بود در این تحقیق برای سنجش تمرکز مالکیت از رابطه زیر استفاده شده است:
(۱-۳)
CONC _it: تمرکز مالکیت شرکت i در دوره t
BLOCK _it: درصد سهام در دست دارندگان بلوک های سهام شرکت i در دوره
۲-۵-۳ متغیرهای وابسته
شکاف مطلق قیمت های پیشنهادی خرید و فروش: این مقدار از تفاوت قیمت های پیشنهادی خرید و فروش بدست می آید.
(۲-۳)
درمعادله بالاABS شکاف مطلق قیمتهای پیشنهادی، AP _it قیمت پیشنهادی فروش و BP _it قیمت پیشنهادی خرید می باشد.
۳-۵-۳ متغیرهای تعدیل
قیمت سهم: میانگین قیمت سهام شرکت در بازه مورد نظر سالانه یا فصلی.
ارزش دفتری به ارزش بازار: این معیار از تقسیم ارزش دفتری به ارزش بازار شرکت در انتهای دوره بدست آمده است.
نوسان بازده: این متغیر به عنوان شاخص کنترل ریسک مورد استفاده قرار گرفته است. انحراف معیار بازده در طول دوره برای تعیین این معیار محاسبه شده است.
۴-۵-۳ متغیر کنترل (اندازه شرکت)
سرمایه یا اندازه شرکت عبارت است از سهم صاحبان سرمایه از دارایی های شرکت پس از کسر بدهی ها و مطالبات شرکت؛ بدیهی است که اندازه شرکت تعیین کننده حجم و گستردگی فعالیت یک شرکت است، هرچه اندازه شرکت بیشتر باشد، نشان دهنده فرصت رشد بالاتر شرکت است. سرمایه شرکت به عنوان معیار اندازه شرکت در سه سطح اندازه پایین (میزان سرمایه تا ۲۰ هزار میلیون ریال)، متوسط (از ۲۰ هزار تا ۵۰ هزار میلیون ریال) و بالا (بیش از ۵۰ هزار میلیون ریال) تقسیم می گردد.
۶-۳ مدل آماری تحقیق به تفکیک فرضیه ها
۱-۶-۳ مدل آماری فرضیه اصلی تحقیق
فرضیه اصلی این تحقیق رابطه بین سطح تمرکز مالکیت و عدم تقارن اطلاعاتی شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران را بررسی می کند جهت بررسی این رابطه از مدل آماری زیر استفاده شده است:
ABS _i,t = α +β_۱ BLOCK _i,t +β_۲ PRICE _i,t +β_۳ BM _i,t + β_۴ VOLAT _i,t + ε _i,t مدل (۱)
لازم به توضیح می باشد که برای این فرضیه اصلی سه فرضیه فرعی تعریف شده که مربوط به بررسی رابطه تأثیر اندازه شرکت بر رابطه بین سطح تمرکز مالکیت و عدم تقارن اطلاعاتی می باشد که برای فرضیه های فرعی نیز از مدل آماری فوق استفاده می شود.
۷-۳ روش های جمع آوری اطلاعات
یکی از ضروریات هر مطالعه و پژوهش اطلاعات مربوط و قابل اتکا، سرعت و سهولت دسترسی به آن می باشد. مباحث تئوریک پژوهش از مسیر مطالعه منابع، نشریات؛ منابع داخلی و خارجی موجود در کتابها و استفاده از اینترنت^[۱۰۵] جمع آوری شده است. جمع آوری اطلاعات با بهره گرفتن از اطلاعات اولیه شرکتها بوده است؛ یعنی اطلاعات و داده های مورد نیاز تحقیق کلاً از روش کتابخانه ای، با بهره گرفتن از نرم افزار ره آورد نوین و با مراجعه به سازمان بورس اوراق بهادار تهران و مطالعه صورتهای مالی اساسی شرکتهای پذیرفته شده در سازمان بورس اوراق بهادار تهران در طی سالهای (۱۳۹۱-۱۳۸۷) بدست آمده است. در این باره علاوه بر مطالعه صورتهای مالی اساسی، اطلاعات مربوط به صورتهای مالی از سایت اطلاعاتی بورس مورد استفاده قرار گرفته است.
۸-۳ روش تجزیه و تحلیل داده ها
پس از آنکه پژوهشگر داده ها را گردآوری و طبقه بندی کرد باید مرحله بعدی فرایند پژوهش، که به مرحله تجزیه و تحلیل داده ها معروف است، را آغاز کند. این مرحله در پژوهش اهمیت زیادی دارد زیرا نشان دهنده تلاش ها و زحمات فراوان گذشته است. در این مرحله پژوهشگر اطلاعات و داده ها را در جهت آزمون فرضیه ها و ارزیابی آن مورد بررسی قرار می دهد. در مرحله تجزیه و تحلیل، آنچه مهم است این است که پژوهشگر باید اطلاعات و داده ها مورد نیاز تحقیق را در مسیر اهداف پژوهش، پاسخ گویی به سؤالات پژوهش و نیز ارزیابی فرضیه های پژوهش خود، مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد (حافظ نیا، ۱۳۸۵،۲۳۱).
با عنایت به اینکه تحقیق از دیدگاه روش و ماهیت، از نوع تحقیقات همبستگی به حساب می آید و با توجه به موضوع تحقیق و فرضیه های موجود، جهت انجام آزمون های آماری از ضریب هم بستگی پیرسون، رگرسیون و تحلیل واریانس^[۱۰۶] کمک گرفته شده است.

از رابطه (۲-۳۸) و (۲-۳۹) خواهیم داشت:
۲-۴۰
و همچنین از رابطه (۲-۴۰) و (۲-۳۷):
۲-۴۱
از رابطه (۲-۴۱) می­توان نتیجه گرفت که فشار محرک رابطه مستقیم و خطی با وزن دارد.
فصل سوم:
تئوری
آرچینگ
ترزاقی
۳-۱- مقدمه
اگر یک قسمت از توده خاک تسلیم شود، درحالی‌که باقیمانده در جای خود بماند، خاک مجاور بخش تسلیم‌شده از جایگاه اصلی خود بین توده مجاور ثابت خاک حرکت می­ کند. حرکت­های مرتبط با خاک متقابل است با مقاومت برشی در ناحیه­ی تماس بین توده تسلیم‌شده و ایستا. از این رو مقاومت برشی تمایل به نگاه‌داشتن توده تسلیم‌شده در موقعیت خود دارد، این فشار را در قسمت تسلیم‌شده ساپورت کاهش و در قسمت­ های مجاور افزایش می­یابد. این انتقال تنش از ناحیه­ی تسلیم‌شده خاک به ناحیه­ی مجاور اثر آرچینگ نام دارد و گفته می­ شود که خاک در ناحیه­ی تسلیم قوس­زده شده است. آرچینگ اغلب زمانی که دریچه نسبت به سایر ناحیه­ها مجاور حرکت می­ کند، اتفاق می­افتد.
آرچینگ یکی از جهانی­ترین پدیده ­های پیش رو چه در آزمایشگاه و چه در کارهای میدانی در خاک می­باشد. ازآنجایی‌که آرچینگ فقط توسط تنش برشی برقرار است و پایداریش کمتر از سایر ناحیه­های تنش در خاک که به موجودیت تنش­های برشی بستگی دارد، نیست، همانند ناحیه­ی تنش در زیر پای ستون. به‌عنوان‌مثال، اگر هیچ تنش­های برشی ثابتی در ماسه ممکن نباشد، پایه ستون‌ها به‌طور نامحدود نشست خواهد کرد. به‌عبارت‌دیگر، هر تأثیر خارجی که سبب نشست اضافی پای­ستون و یا حرکت بیرونی اضافی یک دیوار حائل تحت نیروهای استاتیکی تغییرناپذیر می­ شود، باید اغلب انتظار به کاهش شدت اثرات آرچینگ موجود داشت. ارتعاشات مهم‌ترین تأثیر را در این زمینه دارند.
در این فصل دو نوع حالت بررسی خواهد شد، یکی آرچینگ در ماسه­ی ایده­آل به دلیل جابجایی دریچه افقی و دیگری آرچینگ در ماسه­ی مجاور دریچه عمودی که در راستای بیرونی تسلیم‌شده است.
۳-۲- حالت تنش در منطقه آرچینگ
تسلیم موضعی ساپورت افقی بستر ماسه­ای نشان داده شده در شکل (۲-۱-a)، می ­تواند با کاهش تدریجی یک بخش مقطع نواری شکل ab تکیه‌گاه، ایجاد شود. قبل از این‌که نوار شروع به گسیختگی نماید، فشار عمودی بر واحد سطح در ساپورت افقی در همه‌جا برابر با عمق لایه ماسه­ای مقارن بر وزن مخصوص آن است. با این حال، کاهش نوار منجر به جاری‌شده ماسه قرار گرفته در بالای نوار (باریکه، لایه) می­ شود. مقاومت اصطکاکی در سرتاسر محدوده تماس میان توده متحرک و ساکن ماسه، با این جابجایی مخالفت می­ کند. درنتیجه، فشار کل وارد بر نوار در حال تسلیم به مقدار مؤلفه عمودی مقاومت برشی که بر مرز­ها وارد می­ شود، کاهش می­یابد و فشار کل وارد بر قسمت­ های ساکن مجاور ساپورت به همان مقدار، افزایش می­یابد. در تمام نقاطی که بلافاصله بالای نوار در حال تسلیم قرار گرفته‌اند، تنش اصلی قائم به کسر کوچک چیزی که قبل از تسلیم شروع شده بود، کاهش می­یابد. فشار کل قائم وارد بر اساس لایه ماسه­ای عوض نمی­ شود، زیرا همیشه برابر با وزن ماسه است؛ بنابراین کاهش فشار قائم وارد بر نوار در حال تسلیم باید با افزایش فشار قائم وارد بر قسمت­ های مجاور اساس صلب همراه باشد که شامل افزایش ناگهانی شدت فشار قائم در طول لبه­های نوار است. این ناپیوستگی به وجود ناحیه a برش شعاعی قابل مقایسه با چیزی که در شکل (۲-۱-a) مشهود است، نیاز دارد. برش شعاعی با یک انبساط جانبی ماسه قرار گرفته در داخل ناحیه با فشار بالا، در هر دو طرف نوار در حال تسلیم، به‌سوی ناحیه با فشار پایین قرار گرفته در بالای نوار، همراه است. اگر اساس لایه ماسه­ای، کاملاً هموار باشد، الگوی برشی مطابق آن باید مشابه شکل (۲-۱-a) و در مقیاس بزرگ‌تر مشابه شکل (۲-۱-b) باشد.

همین‌که نوار به‌قدر کافی در راستای پایین تسلیم شد، گسیختگی برشی در طول دو سطح لغزش که از سطوح بیرونی نوار به سطح ماسه رسیده است، اتفاق می­افتد. در مجاورت سطح، تمامی دانه­ های ماسه به‌طور عمودی به سمت پایین حرکت می­ کنند؛ که این مکرراً توسط عکس­های پرتودهی زمانی اثبات‌شده است. از این قبیل حرکات فقط اگر سطح لغزش از وسط نصف شود، سطح افقی ماسه در زوایای راست ممکن است. زمانی که گسیختگی اتفاق می­افتد، تورفتگی در سطح ماسه که در شکل (۲-۱-a) نشان داده شده است، ظاهر می­ شود. شیب هر طرف تورفتگی زمانی که سطح شیب را تقسیم می­کنیم، بزرگ‌ترین است. فاصله بین این قطعات شیب­دار می ­تواند اندازه ­گیری شود. می ­تواند دریافت که این اکثراً بزرگ‌تر از عرض نوار تسلیم‌شده است. از این رو سطح لغزش ac و bd هنوز محاسبه نشده است. به هرحال، آزمایشات پیشنهاد داده­اند که زاویه­ی میانگین شیب این سطوح اغلب از ۹۰ درجه برای مقدار پایین  کمتر است که نزدیک به  برای هر ارتفاعی از مقدار  می­ شود.
فشار عمودی بر قسمت پایین‌تر توده ماسه که بین دو سطح لغزش، ac و bd که در شکل (۲-۱-a) نشان داده شده است، برابر است با وزن قسمت بالای کاهش‌یافته توسط مؤلفه‌های عمودی مقاومت اصطکاکی که به سطوح جانبی، لغزش می­ کند.
استدلال قبلی همچنین می ­تواند به تحلیل تأثیر آرچینگ تولیدشده در یک توده ماسه به‌وسیله تسلیم جانبی قسمت پایینی ساپورت قائم، اعمال شود. در شکل (۲-۱-c) ساپورت جانبی توسط ab نمایش داده شده است. سطح ماسه افقی است و ساپورت با واژگونی حول لبه بالایی، تسلیم می­ شود. بعد از تسلیم ساپورت به‌اندازه کافی، گسیختگی برشی در ماسه در طول سطح لغزش bd که از پای b ساپورت تا سطح ماسه گسترش می­یابد، رخ می­دهد. موقعیت ساکن لبه بالایی (a) ساپورت جانبی از انبساط جانبی قسمت بالایی گوه لغزشی، جلوگیری می­ کند؛ بنابراین دانه­ های ماسه قرار گرفته در قسمت بالایی گوه، تنها می ­تواند در یک امتداد رو به پایین، حرکت کند. ازاین‌رو سطح لغزشی با سطح افقی ماسه در d تقاطع می­یابد. نشست مطابق سطح گوه در حال لغزش در شکل توسط خط نقطه‌چین نشان داده شده است.
انبساط جانبی قسمت پایینی گوه در حال لغزش با یک کوتاه شدگی در راستای قائم همراه است. نشست مطابق قسمت بالایی گوه، توسط مقاومت اصطکاکی در طول قسمت تند مجاور سطح در حال لغزش، مواجه می­ شود. درنتیجه فشار قائم وارد بر قسمت پایینی گوه، کمتر از وزن ماسه قرار گرفته در بالای آن است. این پدیده تأثیر قوسی شدن در ماسه بعد از تسلیم شدن ساپورت­های جانبی که قسمت بالایی آن‌ ها ثابت و ساکن است، شکل می­دهد.
۳-۳- تئوری آرچینگ
بیشتر تئوری­های موجود در زمینه آرچینگ با فشار ماسه خشک روی تسلیم نوارهای افقی سروکار دارند. آن‌ ها به سه گروه تقسیم می‌شوند. در تئوری گروه سوم فرض بر این است که مقاطع قائم ae و bf از بالا تا پایین لبه­های بیرونی نوار تسلیم سطح رانش را نشان می­دهد و اینکه فشار روی نوار تسلیم برابر است با تفاضل وزن ماسه روی نوار و مقاومت اصطکاکی در طول مقاطع قائم.
شکل ۳-۱: گسیختگی در ماسه چسبنده قبل از آرچینگ (a)، گسیختگی به دلیل حرکت رو به پایین مقطعی نازک و دراز از لایه­ای از ماسه (b)، توسعه دادن جزئیات دیاگرام (a); ©، گسیختگی برشی در ماسه به دلیل تسلیم ساپورت جانبی با دوران حول بالا
سطوح واقعی رانش (ac&bd) منحنی شکل هستند و در سطح ماسه جایگیری آن‌ ها به‌طور قابل‌توجهی بیشتر از پهنای نوار تسلیم است؛ بنابراین اصطکاک در طول مقاطع عمودی ae و bf نمی­تواند کاملاً اکتیو باشد. خطایی که به دلیل نادیده گرفتن این امر به وجود می ­آید خطرساز است. همه تئوری­های اشاره‌شده در این زمینه به این نکته اشاره می­ کنند که فشار روی نوار افقی تسلیم، با یک‌میزان پهنای مشخص با سرعت کمتری نسبت به وزن توده ماسه قرار گرفته روی این نوار افزایش می­یابند و با سرعت کمتری به خط مجانب بینهایت می­رسند. ولی مقادیر مشخص شده در تئوری­های مختلف برای فشار روی این نوار کاملاً متفاوت هستند. برای مشخص کردن اینکه کدام یک از این تئوری­ها باید مورد استفاده قرار گیرند لازم است وضعیت فشار روی نوارهای تسلیم به‌صورت تجربی مورد بررسی قرار گیرند و نتایج آن‌ ها با فرضیات اولیه این تئوری­ها مورد مقایسه قرار گیرند. تاکنون هیچ ارزیابی کاملی از این نوع صورت نگرفته است و ارزش نسبی چندین تئوری هنوز ناشناخته است. ساده‌ترین تئوری­ها آن­هایی هستند که در دسته‌بندی سوم قرار دارند و بر این فرض استوارند که سطوح رانش عمودی هستند. خوشبختانه خطاهای مربوط به این فرض کاملاً قابل مشاهده می­باشد. باوجود این خطاها نتایج پایانی با داده‌های تجربی موجود تا حد زیادی همخوانی دارند؛ بنابراین تحلیل­های بعدی تنها بر اساس فرضیات پایه­ای این تئوری­ها در این دسته­بندی خواهند بود. اگر فرض کنیم که سطوح رانش همان‌گونه که در شکل بالا با خطوط ae و bf نشان داده شده است به‌صورت قائم باشد محاسبه فشار عمودی در نوار تسلیم با مشکل مواجه می­ شود. در شکل زیر یک مقطع بین دو سطح عمودی لغزش نشان داده شده است. مقاومت برشی زمین با این رابطه مشخص می­ شود:
(۳-۱)
شکل ۳-۲: دیاگرام فرض شده برای محاسبه فشار ماسه بین دو سطح عمود لغزش
وزن واحد خاک  و سطح خاک سربار q در واحد عرض را تحمل می­ کند. فرض بر این است که نسبت بین فشار افقی و عمودی برابر با ثابت تجربی K در هر نقطه است. فشار عمودی روی مقطع افقی در هر عمق z پایین‌تر از سطح برابر  است و فشار نرمال مربوط به آن بر سطح عمودی رانش برابر است با:
(۳-۲)
وزن این برش از خاک با ضخامت  در عمق  پایین‌تر از سطح برابر با  . این برش تحت تأثیر فشارهایی که در شکل (۲-۲) نشان داده شده قرار می­گیرد. شرایطی را که مجموع نوارهای عمودی که بر روی این برش تأثیر می­گذارند باید برابر با صفر باشد، می­توان با این رابطه نشان داد:
(۳-۳)
(۳-۴)
(۳-۵)
با حل این معادلات درمی­یابیم:
(۳-۶)
با جایگزین کردن مقدار صفر به ترتیب برای c و q به دست می ­آید:
(۳-۷)
(۳-۸)
(۳-۹)
اگر مقاومت برشی در بستر ماسه­ای بر مقطع عمودی ae و bf کاملاً اکتیو باشد فشار عمودی  به ازای هر واحد سطح نوار تسلیم ab با رابطه بالا مشخص می­ شود. اگر  را در این رابطه جایگذاری کنیم به دست می ­آید:
(۳-۱۰)
که در آن:
(۳-۱۱)
برای خاکی با K=1 و φ=۴۰ و φ=۳۰ نمودار توزیع فشار به‌صورت زیر است:
شکل ۳-۳: نمایشی از نتایج محاسبات
چنانچه در شکل (۲-۳) نمایان است توزیع تنش به‌صورت سهمی بوده و بعد از عمق معینی به ثبات می­رسد.
بررسی­های تجربی در خصوص حالت تنش در ماسه قرار گرفته در بالای یک نوار در حال تسلیم (ترزاقی، ۱۹۳۶e) نشان داده است که مقدار K از مقدار تقریباً ۱ بلافاصله بالای خط مرکزی نوار در حال تسلیم به یک مقدار ماکزیمم (حداکثری) در حدود ۱٫۵ در ارتفاع تقریبی ۲B بالای خط مرکزی می­رسد. به نظر می­رسد در ارتفاع­های بیشتر از حدود ۵B بالای خط مرکزی، کاهش نوار اصلاً تأثیری در حالت تنش ماسه نداشته باشد. ازاین‌رو ما مجبور شدیم که فرض کنیم مقاومت برشی ماسه، تنها در قسمت پایینی مرزهای قائم ae و bf منشور ماسه قرار گرفته در بالای نوار در حال تسلیم ab در شکل (۲-۱-a)، فعال (محرک) است. بر اساس این فرض قسمت بالایی منشور، مانند یک اضافه بار q بر قسمت پایینی وارد می­ شود و فشار وارد بر نوار در حال تسلیم توسط معادله (۳-۸)، تعیین می­ شود. اگر  برابر با عمقی باشد که تنش­های برشی بر مرزهای قائم منشور abfe در شکل (۲-۱-a) وارد نشود، فشار قائم بر واحد سطح مقطع افقی  در سرتاسر منشور در عمق  زیر سطح برابر است با  . با وارد کردن این مقدار و مقدار  در معادله (۳-۸)، داریم:
(۳-۱۱)
که در آن:
(۳-۱۲)
برای  ، مقدار  برابر می­ شود با:

۲٫۵

 

۲٫۱

 

۱٫۹

 

۱٫۹

 

 

 

آسیا

 

۱٫۶

 

۱٫۴

 

۱٫۴

 

۱٫۴

 

۱٫۵

 

 

 

اروپا

 

۶٫۹

 

۷٫۵

 

۷٫۹

 

۸٫۸

 

۹٫۵

 

 

 

کل جهان

 

۲٫۹

 

۲٫۹

 

۲٫۹

 

۳

 

۳٫۱

 

 

 

منبع: زرقانی و موسوی،( ۱۳۹۲، ۱۶) بر اساس آمار سازمان ملل.
۲-۵- گرایش های جدید در مطالعات مهاجرت
با توجه به اهمیت روزافزون مهاجرت و جهانی شدن آن، در چند سال گذشته، در رشته مطالعات مهاجرت، گرایش های خاصی به وجود آمده است، که صاحب نظران حوزه های مختلف، از زوایای گوناگون به آن نگریسته اند. گرایش اول، ترجیح مطالعات تطبیقی بر مطالعات ملی است. گرایش دوم، ترجیح مطالعات بین رشته بر مطالعات تک رشته ای می باشد(لکزکو^[۲۱] و واجکس تروم^[۲۲]، ۲۰۰۴، به نقل از سجادپور، ۱۳۸۴: ۹). گرایش سوم، پرهیز از نظریه های کلان و سوق دادن رشته به سمت نظریه پردازی با وسعت میانه می باشد، بدین صورت که اجماعی در حال شکل گیری است که نمی توان با یک نظریه کلان و عام ـ چه کاپیتالیستی و چه مارکسیستی ـ پیچیده گی های مهاجرت را توضیح داد، گرایش چهارم، متوجه لزوم ایجاد ارتباط بین نظریه پردازی و سیاستگذاری در امر مهاجرت می باشد. بدین صورت که نظریه پردازی باید بتواند به حل مسایل سیاستگذاری کمک کند(سجادپور، ۱۳۸۴: ۹).
۲-۶- انواع مهاجرت، با تأکید بر مهاجرت مردم افغانستان
مهاجرت به عنوان یک پدیده ای اجتماعی، از ابتدای تاریخ بشر تا به امروز، اذهان متفکرین و دولتمردان حوزه های مختلف اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و…. را به خود جلب نموده و بخصوص در سبز فایل، آن را به عنوان یک مسئله مهم اجتماعی در جهان تلقی نموده اند، که امروزه جامعه ی جهانی، روی این مسئله، بخصوص در امر مدیریت آن، توجه اساسی داشته و در هر نقطه ای از جهان، با دولت های مهاجر فرست و مهاجرپذیر همکاری نموده و از مهاجرین حمایت می کنند. مهاجرت را به انواع مختلف دسته بندی نموده اند، که در زیر به چند نمونه ی آنها اشاره می شود. از یک نگاه مهاجرت را بر دو نوع: مهاجرت محافظه کارانه^[۲۳] و مهاجرت نوخواهانه^[۲۴]، تقسیم بندی نموده اند. پیترسون^[۲۵] بر این عقیده است که در مهاجرت محافظه کارانه، هدف حفظ شیوه های معمول زندگی است و حال آنکه در مهاجرت نوخواهانه دگرگونی های اساسی در زندگی مهاجر پدید می آید(ساروخانی، ۱۳۷۰: ۴۵). در یک دسته بندی کلی، مخصوصاً در حوزه های اقتصادی و اجتماعی برای مهاجرین دو طبقه بندی گسترده وجود دارد:

کسانی که به دلایل عمدتاً اقتصادی تصمیم به مهاجرت به کشورهای دیگر می گیرند.
کسانی که عمدتاً به دلایل غیر اقتصادی مبادرت به مهاجرت می کنند(مارتین، ۱۳۸۶: ۶). در این طبقه بندی، هدف از مهاجرت افراد، اقتصادی و یا غیر اقتصادی است.
۲-۶-۱- مهاجرت بر حسب زمان
مهاجرت بر حسب زمان نیز بر دو دسته تقسیم می گردد که عبارتند از:
مهاجرت دایمی یا قطعی: مهاجرتی که مهاجران در آن قصد یا امکان برگشت به محل قبلی خود را نداشته باشند. در این قصد یا عدم امکان برگشت ممکن است مهاجر تصمیم گیرنده باشد، یا عوامل دیگری (سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، حوادث طبیعی و…) امکان بازگشت را از وی سلب کرده باشد. (زنجانی، ۱۳۹۲: ۱۲). مهاجرت تعدادی از مردم افغانستان در قرن ۱۹، به کشورهای هندوستان، ایران، پاکستان و … که پس از مدتی تابعیت دائمی کشورهای مقصد را دریافت نمودند، از این نوع مهاجرت بشمار می رود.
مهاجرت به قصد بازگشت، یا موقت: مهاجرتی که در آن فرد مهاجر قصد بر گشتن به کشور یا منطقه اصلی خود را دارد. این مهاجرت خود به دو دسته تقسیم می شود که عبارتند از مهاجرت فصلی یا کوتاه مدت و مهاجرت طولانی یا بلند مد.
الف) مهاجرت کوتاه مدت: مانند مهاجرت های فصلی می باشد که افراد در یک مدت معینی از سال، بخاطر کارگری در یک منطقه دیگر که در آن امکان کار وجود دارد، مهاجرت نموده و در پایان فصل یا اتمام دوره کاریشان، دوباره به منطقه یا مکان اصلی خود باز می گردند. این نوع مهاجرت بیشتر بصورت فردی رخ می دهد. مهاجرت های فصلی یا کوتاه مدت، ممکن است گاهی به مهاجرت های طولانی مدت نیز تبدیل شود؛ بدین معنی که مهاجران فصلی به تدریج با مزیتهای جدیدی در محل مهاجرت آشنا شده و با در نظر گرفتن تفاوت و سطح درآمد، رفاه و ویژگیهای زندگی، کم کم به اقامت در محل مهاجرت و عدم بازگشت به محل قبلی خود ترغیب شده و مدت طولانی تری را در مهاجرت سپری نمایند(زنجانی، ۱۳۹۲: ۱۳).
ب) مهاجرت طولانی مدت: این نوع مهاجرت نیز مانند مهاجرت کوتاه مدت برای یک مدت خاصی صورت می گیرد، ولی تا زمانی که بازار کار در کشور مقصد اشباع نشده و نیازی به وجود کارگران خارجی وجود داشته باشد و یا مهاجرینی که در اثر عوامل دافعه ی کشور مبدأ بخصوص عوامل سیاسی مجبور به ترک آن شده باشند، در این صورت تا شرایط زندگی برای آنها در کشور مبدأ فراهم نشود، مدت اقامت آنها در کشور مقصد تمدید گردیده و زمان طولانی تری را در بر می گیرد. بطور مثال: مهاجران افغانی که در اثر جنگ و ناامنی، دست به مهاجرت زده بودند، اکنون از مدت اقامت برخی از آنها در ایران و پاکستان بیش از بیست سال و حتی سی سال می گذرد. چون بخاطر شرایط نامساعد اقتصادی ـ اجتماعی افغانستان، تا هنوز نتوانسته اند به کشور خود برگردند و کشورهای مقصد به دلایلی اقامت آنها را تمدید نموده اند.
۲-۶-۲- مهاجرت بر حسب خواست مهاجرین
این نوع مهاجرت نیز به دو دسته تقسیم گردیده که عبارت از مهاجرت اختیاری و مهاجرت اجباری می باشد:
مهاجرت اختیاری به دنبال خواست و تصمیم مهاجر انجام می گیرد، از اینرو، مهاجرت خود خواسته است. هر چند ممکن است مسائل متعددی در شکل گیری این خواست و اراده دخیل باشند که بطور غیر مستقیم فرد را در مسیر مهاجرت قرار دهند( زنجانی، ۱۳۹۲: ۱۴). این نوع مهاجرت بیشتر بر مهاجرت های فردی عینیت پیدا می کند. برخی از مهاجرت های انفرادی جوانان و نیروی کاری افغانها به کشورهای دیگر را می توان در زمره ای این نوع مهاجرت قرار داد.
مهاجرتهای اجباری به مهاجرتی اطلاق می شوند که در آن، اراده مهاجر تأثیری در انجام یا عدم انجام مهاجرت ندارد. انتقال بردگان از سرزمینی به سرزمین دیگر، یا انتقال افرادی از یک کشور به کشور دیگر به دلیل قراردادهای بین المللی، یا پی آمدهای جنگی و همچنین کوچانیدن اقوام از یک نقطه به نقطه دیگر و طرد و اخراج های سیاسی و نظامی به دنبال غلبه یک سردار بر سرزمینی معین، نمونه هایی از مهاجرتهای اجباری محسوب می شوند(زنجانی، ۱۳۹۲: ۱۵). در این مورد نیز می توان به اولین دوره مهاجرت مردم افغانستان در دو دهه اخیر قرن ۱۹ اشاره نمود که تعدادی از اقوام فارسی زبان بخصوص قوم هزاره، در اثر فشارهای سیاسی حکومت وقت، دست به مهاجرت زدند. گرچند برخی از مهاجرت ها از جامعه مبدأ اجباری بوده ولی تعیین جامعه مقصد در اختیار خود مهاجر قرار دارد.
۲-۶-۳- مهاجرت بر حسب قلمرو سیاسی
مهاجرت بر حسب قلمرو سیاسی بر دو دسته مهاجرت داخلی و مهاجرت خارجی تقسیم می گردد که عبارتند از:

۲- امر بمعروف و نهى از منکر می کنند.
۳- در انجام دادن امور خیریه بر یکدیگر پیشدستى می نمایند.
۴- ایشانند که از افراد شایسته محسوب می شوند.
از لفظ (مِنْ) که در آیه ی ۱۱۳و به معناى تبعیض می باشد و از جملات آیه ی- ۱۱۳ و ۱۱۴- که به صورت مضارع بکار رفته‏اند از قبیل: «یَتْلُونَ، یَسْجُدُونَ و یُؤْمِنُونَ»استفاده می شود که بعضى از اهل کتاب از موقع نزول قرآن تا قیام قیامت ایمان آورده و خواهند آورد، و این معنا در گذشته‏ها بوده است، یعنى افراد زیادى از اهل کتاب تاکنون اسلام و ایمان آورده‏اند.
از بعضى از آیات قرآن و اخبار که در شرح حال حضرت عیسى۷وارد شده است استفاده می شود هنگامى که آن حضرت۷از آسمان به زمین بیاید و به حضرت مهدى موعود۷اقتداء نماید، عموم اهل کتاب به دین مقدس اسلام مشرف خواهند شد. آن گروه از اهل کتاب که اسلام اختیار نمودند هر نوع عمل نیکى که انجام دهند از جزاى خیر و ثواب آن بى‏بهره نخواهند شد و خدا از اعمال و رفتار پرهیزگاران آگاه است.]^[۳۴۶] و همچنین خداوند حال و خصوصیت مؤمنین از اهل کتاب را که به دین اسلام درآمدند اینگونه وصف می نماید «هَأَنتُمْ أُوْلَاءِ تحُِبُّونهَُمْ وَ لَا یحُِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتَابِ کلُِّهِ وَ إِذَا لَقُوکُمْ قَالُواْ ءَامَنَّا وَ إِذَا خَلَوْاْ عَضُّواْ عَلَیْکُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُواْ بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمُ بِذَاتِ الصُّدُور»^[۳۴۷]
علامه طباطبائی می گوید: ظاهرا کلمه«أُوْلَاءِ»اسم اشاره و کلمه«ها»براى هشدار دادن است. و اصل جمله«انتم هؤلاء»بوده باشد. و کلمه«انتم»بین«ها»و بین«أُوْلَاءِ»فاصله شده باشد، همانطور که در فارسى هم همین کار را مى‏کنیم یعنى به جاى اینکه بگوئیم شما همانهایى که چنین و چنان کردید، مى‏گوئیم: هان مگر شما آنهایى نبودید که چنین و چنان کردید.«وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتابِ کُلِّهِ»الف و لام در«الکتاب»براى افاده ی جنس است، و چنین معنا مى‏دهد که شما به همه ی کتابهاى آسمانى که از ناحیه ی خدا نازل شده است ایمان دارید، چه کتاب خودتان و چه کتاب اهل کتاب. اما اهل کتاب به کتاب شما ایمان ندارند.«وَ إِذا لَقُوکُمْ قالُوا آمَنَّا»یعنى اهل کتاب منافقند، وقتى شما را مى‏بینند مى‏گویند ایمان آوردیم.«وَ إِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَیْظِ»و چون به خلوت مى‏روند، سرانگشت خود را از شدت خشمى که بر شما دارند مى‏گزند. و کلمه«عََضّ»گاز گرفتن با دندان با فشار است. و کلمه«أَنامِلَ»جمع«انمله»است که به معناى نوک انگشتان است. و کلمه«غیظ»به معناى خشم و کینه است. و«گزیدن انگشتان بر فلان چیز»مَثلى است که در مورد تأسف و حسرت و رساندن شدت خشم و کینه زده مى‏شود.^[۳۴۸] البته از میان اهل کتاب کسانی هستند که به خدا و به آنچه به سوی شما نازل شده و به آنچه به سوی خودشان فرود آمده، ایمان دارند، در حالی که در برابر خدا خاشعند، و ایات خدا را به بهای ناچیزی نمی فروشند. اینان هستند که نزد پروردگارشان پاداش خود را خواهند داشت.این آیات درباره ی مؤمنان اهل کتاب است که درآیه ی ۱۱۴ سوره ی آل عمران آنان را با سه صفت: ایمان، امربه معروف و نهی از منکر، سبقت و پیشی گرفتن در هر حق، توصیف کرده و آنان را «صالح»خوانده است.^[۳۴۹]
۱-۳- امر به معروف و نهی از منکر
در قرآن کریم آمده است: «کُنتُمْ خَیرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لَوْ ءَامَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکاَنَ خَیرًا لَّهُم مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثرَُهُمُ الْفَاسِقُون‏»^[۳۵۰]این گروه اندک از اهل کتاب که همانند بهترین مؤمنین شناخته شده اند دارای صفت مهم امر به معروف و نهی از منکر هستند. زمخشری گوید:[«خَیرَ أُمَّهٍ »، افراد کریمی هستند که به مردم طعام می رسانند و پوشش مورد نیاز ایشان را تهیه می کنند و برای هر نوع کمک به بهتر شدن امور مردم آمادگی دارند.]^[۳۵۱]

یکى از این سنتهاى محکم پروردگار متعال، که آن را به تدبیر خود در جهان به اجرا درمى‏آورد این است که:
۱-[هیچ امتى بهترین امت نخواهد شد مگر این که مسئولیت اجتماعى خود را با بینش درست و اخلاص کافى به انجام برساند.شما امت (نیک) هستید نه امت بد، و این امتى است که (برآورده شده) از آن روى که رسالت، سازنده و برآورنده ی آن است و خود سبب ساخته شدن خود نبوده است.
۲- و سپس (براى مردم) است نه علیه آنان، چه مسئولیت امت اسلامى دفاع از ناکامان و ستمدیدگان و فراهم آوردن آسایش و امنیت و خوشبختى براى همه ی مردم است.
۳- و ضامن این مسئولیت اجتماعى آن است که: به نیکى فرمان مى‏دهید و از بدى و زشتى جلوگیرى مى‏کنید. امر به معروف تنها منحصر به گفتن با زبان نیست، بلکه عبارت است از تلاش براى تحقق یافتن معروفها و نیکی ها از راههاى گوناگون. . .
و نیز چنین است نهى از منکر، ولى امت اسلامى که حامل این مسئولیت اجتماعى است، از پایگاه مستحکمى به کار برمى‏خیزد که عبارت از ایمان داشتن به خدا است، چه منشأ احساس مسئولیت اجتماعى مؤمن بودن به خدا است، و آن احساس اجتماعى که نیروى خود را از ایمان به خدا نگرفته باشد باطل یا دست‏کم محدود است.
اهل کتاب نیز به نوبه آماده براى تحمل این مسئولیتند، چه شما- اى مسلمانان- از آن روى تحمل این مسئولیت نمى‏کنید که عرب هستید یا پیامبر شما شخص حضرت محمّد۶است، بلکه خدا این مسئولیت را بر دوش شما بار کرده است، به همان ترتیب که رسالت خود را بر اهل کتاب حمل کرده است. پس اگر اهل کتاب نیز به نوبه ی خود این مسئولیت را مى‏پذیرفتند و آن را انجام مى‏دادند، آنان نیز همچون شما بهترین امتى مى‏شدند که براى مردم برآورده شده‏اند و اگر اهل کتاب ایمان آورده بودند، براى ایشان نیکوتر بود گروهى از آنان مؤمن‏ هستند، ولی بیشتر ایشان فاسقند.]^[۳۵۲]
فخر رازی می گوید:[علّت این که خداوند متعال امر به معروف و نهی از منکر را قبل از ایمان به خداوند که بر تمام طاعات مقدّم است، آورد این است که ایمان به خدا امری مشترک است بین تمام امتهای حق طلب، ولی خداوند این امت را بر سایر امتها فضیلت بخشید به جهت این که علاوه بر دارا بودن قدر مشترک ایمان که بین سایر امم هست این زیادت را در امر به معروف و نهی از منکر داراست و به همین علّت «خَیرَ أُمَّهٍ»هستند.]^[۳۵۳]
۱-۴- خاشِعِینَ لِلَّهِ
در آیه ی«یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الاَْخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ یُسَارِعُونَ فىِ الْخَیرَْاتِ وَ أُوْلَئکَ مِنَ الصَّالِحِین‏»^[۳۵۴]خداوند متعال جانب انصاف را رعایت نموده و تمامی اهل کتاب را یکسان ندانسته است و آن دسته ای را که از ایشان به راه حق پیوسته و از اکثریت فاسد اهل کتاب، فاصله گرفته و طریق ایمان و تسلیم به خدای یکتا را برگزیدند با نیکی یاد نموده و صفات ممتاز مؤمنین اهل کتاب را بیان می نماید: ۱- ایمان به خدا و قرآن و کتاب آسمانی خودشان که بشارت بر آمدن حضرت محمّد۶داده است.
۲- خشوع در برابر خدا و حفظ کردن آیات الهی و نفروختن آن با بهای اندک متاع دنیوی.
خداوند متعال در اشاره به ایمان اهل کتاب می فرماید:«وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ خاشِعِینَ لِلَّهِ لا یَشْتَرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِیلاً أُولئِکَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ»^[۳۵۵] شأن نزول این آیه به گفته ی بیشتر مفسرین در باره ی مؤمنان اهل کتاب است، آنهایى که دست از تعصب‏هاى ناروا برداشتند و به صفوف مسلمانان پیوستند، که تعداد قابل ملاحظه‏اى از مسیحیان و یهود را تشکیل می دادند. ولى به عقیده ی جمعى از مفسرین، آیه در مورد نجاشى زمامدار رعیت‏پرور حبشه نازل گردید، اگر چه مفهوم آن یک مفهوم وسیع است. از این روایت استفاده می شود که نجاشى اسلام را به طور کامل پذیرفته بود اگر چه به آن تظاهر نمی کرد.^[۳۵۶] علامه طباطبائی گوید:[مراد از این آیه این است که بعضى از اهل کتاب در حسن ثواب با مؤمنین شریک هستند و غرض از گفتن این معنا آن است که بفرماید سعادت اخروى جنسیه نیست تا منحصر به یک طبقه و یا دودمان باشد و اهل کتاب به آن نرسند هر چند که ایمان هم بیاورند بلکه داشتن و نداشتن آن دایر مدار ایمان به خدا و به رسولان او است، اگر آنها هم ایمان بیاورند جزء مؤمنین مى‏شوند و با آنان یکسانند.]^[۳۵۷]
[قرآن در بحث‏هایى که پیرامون مذاهب دیگر می کند، هیچگاه همه را به یک چشم نمى‏نگرد و رنگ ضدیت با نژاد و جمعیتى به خود نمی گیرد، بلکه داورى او بر اساس برنامه‏هاى آنهاست، و لذا سهم اقلیت‏هاى با ایمان و درستکارى را که در میان یک اکثریت گمراه هستند فراموش نمی کند. در این آیه نیز بعد از سرزنش بسیارى از اهل کتاب به خاطر کتمان آیات خداوند و طغیان و سرکشى آنها(آیات ماقبل آیه ی مذکور)، سخن از اقلیتى به میان مى‏آورد که دعوت پیغمبر۶را اجابت کردند، و براى آنها پنج صفت ممتاز بیان می کند:
۱- «یُؤْمِنُ بِاللَّهِ»: آنها کسانى هستند که از جان و دل به خدا ایمان مى‏آورند.
۲- «وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ»: آنها به قرآن و آنچه بر شما مسلمانان نازل شده است، ایمان مى‏آورند.
۳-«وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ»: ایمان آنها به پیامبر اسلام۶درحقیقت از ایمان‏ واقعى به کتاب آسمانى خودشان و بشارت هایی که در آن آمده است سرچشمه می گیرد بنا بر این:«آنها به آنچه بر خودشان نازل شده ایمان دارند».
۴- «خاشِعِینَ لِلَّهِ»: آنها در برابر فرمان خدا تسلیم و خاضعند و همین خضوع آنهاست که انگیزه ی ایمان واقعى شده و میان آنها و تعصب‏هاى جاهلانه، جدایى افکنده است.
۵- «لا یَشْتَرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِیلًا»: آنها هرگز آیات الهى را به بهاى ناچیز نمى‏فروشند و همانند بعضى از دانشمندان یهود که به خاطر حفظ موقعیت خود و ادامه ی حکومت بر آن جمعیت و. . .، آیات خدا را تحریف می کردند نیستند، بدیهى است نه تنها به بهاى ناچیز نمى‏فروشند، بلکه به هیچ بهایى نخواهند فروخت، و اگر تنها اشاره به بهاى ناچیز شده، منظور این است که همانند آن دسته از دانشمندان دنیاپرست دون همت نیستند. به علاوه اصولاً در برابر آیات خدا، انسان هر چیز دریافت کند بى ارزش است.]^[۳۵۸]
۱-۵- الرَّاسِخُونَ فىِ الْعِلْمِ
قرآن کریم می فرماید:«لَّکِنِ الرَّاسِخُونَ فىِ الْعِلْمِ مِنهُمْ وَ المُْؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بمَِا أُنزِلَ إِلَیْکَ وَ مَا أُنزِلَ مِن قَبْلِکَ وَ المُْقِیمِینَ الصَّلَوهَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکَوهَ وَ المُْؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الاَْخِرِ أُوْلَئکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْرًا عَظِیمًا»^[۳۵۹] علامه طباطبائی می گوید:[لیکن آنها که راسخ در علم هستند و نیز آنها که مؤمن حقیقى اهل کتابند به تو و به آنچه قبل از تو نازل شده ایمان مى‏آورند و مؤید این معنا تعلیلى است که بعداً در جمله:«إِنَّا أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ کَمَا أَوْحَیْنَا إِلىَ‏ نُوحٍ وَ النَّبِیِّنَ مِن بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنَا إِلىَ إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبَاطِ وَ عِیسىَ‏ وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هَرُونَ وَ سُلَیْمَانَ وَ ءَاتَیْنَا دَاوُدَ زَبُورًا»^[۳۶۰]مى‏آید چون ظاهر این آیه این است که مى‏خواهد بیان کند که این گونه افراد از این جهت و بدین علت به تو (حضرت محمّد۶)ایمان مى‏آورند که نبوت تو و وحیى که ما تو را بدان گرامى داشتیم شبیه به وحیى است که انبیاى گذشته ی خدا براى آنان خواندند، مانند وحیى که به نوح و پیغمبران:بعد از او شد و نیز وحیى که به آل ابراهیم:و آل یعقوب:و به سایر انبیایى شد که ما داستان‏هایشان را برایت شرح ندادیم. و این معنا، با مؤمنین اهل کتاب بیشتر تطبیق دارد تا با مؤمنین عرب که خداى عزّ و جلّ آنها را به مثل آیه:«لِتُنذِرَ قَوْمًا مَّا أُنذِرَ ءَابَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُون»^[۳۶۱] توصیف کرده است و فرموده: قرنها (یعنى در مدت فترت که حدود پانصد سال بوده) پیغمبرى به سوى آنان نیامده و از وحى خدا به کلى غافل بودند ولى در آیه ی مورد بحث مؤمنینى را توصیف مى‏کند به اینکه قبل از نبوت و وحى به تو، نبوت‏ها و وحى‏ها دیده‏اند پس آیه مورد بحث با اهل کتاب انطباق بیشترى دارد.]^[۳۶۲]
سید قطب می گوید:[دانش ژرف و ایمان روشن، هر دو صاحبان خویش را به این که آئین را در کل باور نموده و بپذیرند و معتقد شوند به این که دینی که از سوی خدای یکتا فرود آمده است یکی است، سوق می دهد. . . در تفسیر مأثور آمده است که این اشاره ی قرآنی، پیش از هر کسی متوجّه ی آن گروه از یهودیانی است که دعوت پیغمبر۶را لبّیک گفتند و به ندای آسمانی او گوش جان سپردند. . . و نصّ قرآنی عام است و شامل همه ی کسانی می گردد که از میان یهودیان، آئین اسلام را می پذیرند و فرزانگی راستین و دانش ژرف، و یا ایمان بینا، ایشان را به سوی این آئین مبارک رهنمود می گرداند و به جانب این ارمغان آسمانی می کشاند. به عنوان نمونه در عصر حاضر می توان از «محمّد اسد»نام برد که نام قبلی وی«لیوبولد فایس»بود و مسلمان گردید و نامش را تغییر داد و وی صاحب کتاب «الإسلام علی مفترق الطرق»است.]^[۳۶۳]
۲- رذائل اخلاقی یهودیان از منظر قرآن
قرآن اوصاف ناشایست اکثریت یهودیان را به تصویر کشیده است. اخلاق زشت و سرشت خبیث در رفتارهای بدی همچون کفر، انکار، غرور، خودبینی، ‌ترس،‌ دروغ، لجاجت و مکر و نیرنگ بازی،‌ عصیان و سرپیچی،‌ قساوت قلب، ‌انحرافات باطنی،‌ اقدام به بدی ها و گناهان،‌ خوردن اموال مردم آن هم به باطل یعنی از طریق ربا و دیگر خصوصیاتی که آنان را مستحق دوری از رحمت خدا و ذلّت و بدبختی ساخته است. خصوصیاتی که درقرآن ثبت شده است؛ و به وضوح در تمامی دورانها و زمانها قابل مشاهده است.«وَ مَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ». بدون شک در عصر حاضر همانند قرون گذشته، در مواردی لازم می آید که به شکل جدی و قاطع با یهودیان برخورد مناسب صورت پذیرد و لذا قرآن کریم، الگوی مناسب را ارائه نموده است که در اینجا برحسب ظرفیت فهم وجودی نگارنده به ذکر مطالب پرداخته می شود.
۲-۱- حسادت
انکار حق با وجود علم و شناخت و معرفت به آن و خودخواهی بی حد وحصر که برگرفته از تعصب نکوهیده و نژاد پرستی نفرت انگیز، موجب طمع یهودیان و انحصار خوبی ها تنها برای خودشان گردیده است به گونه ای که می پندارند هرخوبی که نصیب دیگران گردد،گویی از آنان سلب شده است و چنانچه ببینند نعمتی نصیب سایرامت ها گردد، خشم سراسر وجودشان را در برمی گیرد. حسادت و خود خواهی، از جمله رذائل اخلاقی یهود است که بارها در قرآن وصف آن آمده است.
قرآن کریم این صفات نکوهیده را درآیات متعدد ثبت نموده است: خداوند از یهودیان در کتابهایشان پیمان گرفت که، به پیامبر وصف شده در تورات و انجیل ایمان آورند و از آنچه بر او نازل می شود، تبعیت نمایند ‌یعنی از قرآن اطاعت کنند، ‌اما با ظهور پیامبر اکرم۶‌،‌ به پیامبری او کفر ورزیدند و از دستورات کتاب های خود دراین زمینه، ‌سرپیچی کردند و به قرآن کریم کافر شدند و گفتند: «مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلى بَشرٍ مِّن شىْ‏ءٍ »^[۳۶۴] ‌یعنی خداوند هیچ چیزی برکسی نازل نکرده است. خداوند می فرماید:^[۳۶۵]«وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثَاقَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْکِتَابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ»^[۳۶۶]ابن کثیر گوید:[‌این فرمایش خداوند در واقع توبیخ و تهدید اهل کتاب است، چراکه خداوند از طریق پیامبران از آنان عهد گرفت که به محمّد۶ایمان آورند و او را به مردم یادآوری کنند و از دستورات او اطاعت نمایند؛ اما زمانی که خداوند رسولش را مبعوث کرد، آنان عهد خود را کتمان کردند و خیر وعده داده شده در دنیا و آخرت را با بهره ی ناچیز و پست دنیوی عوض کردند و چه بد معامله ای نمودند.]‌^[۳۶۷] اما ابن جریر از ابن عباس‌روایت می کند:‌[این آیات در مورد فنحاص و أشیع و سایر احبار یهودی، که منکر صفات پیامبر۶‌درکتابشان شدند و دستور خداوند را در آشکارساختن آن مطالب کتمان کردند، نازل شد.]^[۳۶۸]
خداوند می فرماید «وَ لَمَّا جَاءَهُمْ کِتَابٌ مِّنْ عِندِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ وَ کاَنُواْ مِن قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلىَ الَّذِینَ کَفَرُواْ فَلَمَّا جَاءَهُم مَّا عَرَفُواْ کَفَرُواْ بِهِ فَلَعْنَهُ اللَّهِ عَلىَ الْکَفِرِینَ»^[۳۶۹] ابن عباس درشأن نزول آیه گوید:‌[یهودیان قبل از بعثت حضرت رسول۶از آن حضرت علیهِ اوس و خزرج طلب نصرت و یاری می خواستند؛ اما وقتی خداوند آن حضرت را ازمیان اعراب مبعوث نمود، به او کفر ورزیدند وگفته های خود را درباره ی آن حضرت۶انکار کردند. معاذ بن جبل و بشر بن البراء ‌بن معرور- برادران بنی سلمه‌- به آنها گفتند:‌ ای جماعت یهود، تقوا داشته باشید و اسلام آورید. آن زمان که ما مشرک بودیم شما علیه ما از محمّد۶‌طلب یاری می کردید و به ما خبر می دادید که او مبعوث خواهد شد و از اوصاف او برای ما می گفتید. سلام بن مشکم از برادران بنی نضیر- گفت:‌ «آن چیزی را که ما می دانستیم، برای ما نیامد و او همانی نیست که ما برایتان ذکر می کردیم.»و خداوند این آیات را نازل فرمود.]^[۳۷۰] طبری گوید:[‌سخن خداوند«وَ لَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِّنْ عِندِ اللَّهِ. . .»^[۳۷۱] بدین معناست که این یهودیان و این عالمان یهودی از عمل به تعهدات خود سر باز زدند که گویی چیزی درباره ی دستور تورات در اطاعت و پیروی از محمّد۶و تصدیق او نمی دانند. این مطلب در واقع خبر از کفر و انکار حق، با وجود علم و معرفت به آن می باشد. آنان به رغم علم به وجوب اطاعت از دستور الهی، مخالفت و لجاجت کردند]^[۳۷۲]
کتاب یهودیان تورات می باشد و اینکه قرآن تصدیق کننده ی تورات است: ‌یعنی[آن را تأئید می کند و اصول دین مطرح شده در آن و مواردی که مربوط به مبعث و در توصیف پیامبر۶است را قبول دارد. و این توصیف قرآن کریم یعنی تصدیق کننده ی تورات بودن در واقع، سرزنش و نکوهش یهودیان است، چرا که آنان نسبت به کتابی کافر شدند که، کتابشان را تصدیق می کند نه کتابی که با اصول کتابشان در تضاد است.]^[۳۷۳] و فرموده ی خداوند:‌ «وَ کاَنُواْ مِن قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ. . .»‌در واقع روشن ساختن حال و وضعیت آنان قبل از بعثت حضرت محمّد۶‌است.[«‌استفتاح»یعنی: ‌طلب فتح و گشایش یعنی حکم دادن و جدایی درچیزی.]^[۳۷۴]‌و به معنای[یاری نیز استفاده می شود چون درآن نیز میان مردم جدایی حاصل می شود و منظور در آیه نیز طلب یاری است.]^[۳۷۵]
خداوند، پیام رسالت را بر بنده ی خود حضرت ‌محمّد۶نازل کرد و یهودیان به علت کیفر و حسادت و اکراه از اینکه خدا بر هر کس از بندگانش که بخواهد وحی را نازل می کند کافر شدند. و حسادت به معنی آرزوی از بین رفتن نعمت دیگری است و ظالم و حسود درعمل خود از حق دورشدند. زیرا آنان از نازل شدن وحی بر فرد برگزیده ای از غیرخود کراهت داشتند و خودخواهی و صفات رذیله در آنان موجب کفر به حق بعد از شناخت حق گردید، زیرا آنان به اعطای فضل خدا بر سایر بندگانش حسادت می ورزیدند و خیال می کردند که نبوت منحصر به آنان است و هرگز به خیال خود راه نمی دادند که خداوند نبوت را، از فرزندان اسحاق۷بردارد و میان فرزندان اسماعیل۷قراردهد و به سبب عذاب خوارکننده‌ای که گریبانگیر آنان می‌شود، شایسته ی داخل شدن در جرگه ی کافرین هستند و چون کفر آنان در نتیجه ی ستم، حسادت، تکبر و خودخواهی‌شان است، در نتیجه خواری و کوچکی و حقارت نصیب آنان می‌گردد. در سوره ی بقره آیه ی دیگری^[۳۷۶] نیز وجود دارد که نسبت به کینه‌ها و بدی‌های دل‌های مشرکان و اهل کتاب و در رأس آنان یهودیان و کراهت و تنفر آنان از فضل خداوند به سایر بندگان، به مؤمنان آگاهی و هشدار داده است.«مَّا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِنْ أَهْلِ الْکِتَبِ وَ لَا المُْشْرِکِینَ. . .»صاحب کشاف می‌گوید:[اولین نکته این آیه این است که«الَّذِینَ کَفَرُواْ»اسم جنس است و شامل دو گروه اهل کتاب و مشرکان می‌شود. همچون فرموده ی خداوند:«لم یکن الَّذِینَ کَفَرُواْ مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ وَ الْمُشْرِکِینَ. . .»]^[۳۷۷] و[اهل کتاب یعنی یهودیان و نصاری،که کافر شدند و نیز مشرکان بت‌پرست به علت حسادت و کینه دوست ندارند خداوند نسبت به شما مؤمنان هیچ گونه خیر و رحمتی بر شما نازل کند و این نشانه ی جهل و نادانی آنان است، «وَ اللَّهُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ. . .»و خداوند امتیاز می دهد به رحمت خود هر که را بخواهد. از امیر المؤمنین وامام باقر۸منقول است که منظور از «رحمت»در اینجا نبوّت و پیامبرى است.]^[۳۷۸] مفسرین گویند:[هر وقت مسلمانان به هم پیمانان یهودى خود مى‏گفتند: به محمّد۶ایمان بیاورید، آنان جواب مى‏دادند، این شخصى که ما را دعوت مى‏کنید که به او ایمان بیاوریم براى ما خوشایند و به خیر نیست. اگر در او خیرى بود، ما دوست داشتیم که به او ایمان بیاوریم.]^[۳۷۹]خداوند متعال می فرماید:«مَّا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِنْ أَهْلِ الْکِتَبِ. . .»توجه به این نکته است که آنان به کتاب خود کافر شده‌اند، چرا که اگر ایمان داشتند طبق دستور کتاب خود، حضرت محمّد۶را تصدیق کرده و از او پیروی می‌نمودند. و عطف مشرکان بت‌پرست بر اهل کتاب، دلالت بر این دارد که اهل کتاب همچون مشرکان از نزول خیر و برکت بر مؤمنان کراهت و تنفر دارند و نسبت به هر آنچه خداوند از فضل خود نصیب آنان می‌کند، حسادت می‌ورزند و به دین محمّد۶، قرآن، هدایت بزرگ، برادری همه جانبه، امنیت بعد از ناامنی و ترس و قدرت بعد از ناتوانی که به واسطه ی پیامبر۶به مؤمنان رسیده، رشک می‌برند. علامه طباطبائی گوید:[اهل کتاب دوست نمی داشتند کتابى بر مسلمانان نازل شود، چون نازل شدن کتاب بر مسلمانان باعث می شود دیگر تنها یهودیان اهلیت کتاب نداشته باشند، و این اختصاص از بین برود، و دیگران نیز اهلیت و شایستگى آن را داشته باشند.و این خود بخل بى‏مزه‏اى بود از یهود، چون یک وقت انسان نسبت به چیزى که خودش دارد بخل مى‏ورزد، ولى یهود به چیزى بخل ورزیدند که خود مالک آن نبودند، علاوه بر اینکه با این رفتار خود، در سعه ی رحمت خدا و عظمت فضل او، با او معارضه کردند.]^[۳۸۰]
در آیه دوم خداوند می‌فرماید:«وَدَّ کَثِیرٌ مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ…»^[۳۸۱] طبری می گوید:[خداوند به انواع بدی‌هایی که اهل کتاب و در رأس آنان یهودیان در دل دارند، اشاره می‌کند و می‌فرماید: آنان آرزو دارند که مسلمانان از دین حقِ خود، به همان کفری که قبلاً بر آن بودند، بازگردند. آیه با رعایت عدل و انصاف درباره ی اهل کتاب سخن می‌گوید و حتی گروه اندکی از اهل کتاب را که راضی نیستند مسلمانان بعد از هدایت به اسلام، به کفر برگردند را در نظر می‌گیرد و از آرزوی ناشایست گروه دیگر با لفظ(کثیر) یاد می‌کند یعنی گروه بسیاری از اهل کتاب چنین آرزویی دارند.
و فرموده ی خداوند:«مِّن بَعْدِ إِیمَانِکُمْ»مبالغه در نکوهش آنان به علت آرزو و تمایلاتشان است. و اذعان می‌شود که این آرزوی آنان، آرزویی محال است، چرا که صفای ایمان وقتی در قلب ممزوج گردد مانع از بازگشتن به کفر می‌گردد.]^[۳۸۲]فخررازی گوید:[سپس خداوند علت چنین آرزویی را(کینه و حسادت) بیان می‌کند و می‌فرماید:«حَسَدًا مِّنْ عِندِ أَنفُسِهِم..»و این جمله در واقع علت و سبب جمله ی قبل در آرزو و علاقه ی آنان به کافر شدن مؤمنان می‌باشد. و فرموده ی خداوند «مِّنْ عِندِ أَنفُسِهِم»برای مؤمنان روشن می‌سازد که یهودیان چنین امری را از کتابها دستور نگرفتند، بلکه کتاب‌هایشان آنان را از این اخلاق پست و نکوهیده باز می‌دارد، ولی به خاطر بدطینتی و بدسرشتی، حسادت به قلب‌های آنان نفوذ کرده به طوری که بازداشتن آنان از حسد و یا بازداشت حسد از آنان سخت است.]^[۳۸۳]
صاحب المنار، محمّد عبده می‌گوید:[دستور خداوند به عفو و بخشش و گذشت اشاره به این دارد که مؤمنان با وجود تعداد اندک، صاحب قدرت و عظمت بودند، چرا که وقتی از انسان گذشت خواسته می‌شود که قادر به عدم انجام آن باشد، گویی می‌فرماید: ای مؤمنان، کثرت و فزونی تعداد اهل کتاب و اینکه آنان بر باطل هستند، شما را نفریبد، بلکه شما با وجود تعداد اندک به خاطر اینکه بر پایه ی حق هستید، نسبت به آنان قدرتمندتر می‌باشید و همچون قدرت عادل در برابر قدرت جاهل باشید و مؤمنان به ‌رغم ضعف و کم‌توانی، به منزله ی افرادی قوی و قدرتمند در نظر گرفته می‌شوند و اهل کتاب با وجود کثرت، در موضع ضعف قرار داده می‌شوند. اذعان می‌شود مسلمین مؤمن با توجه و حمایت الهی پشتیبانی می‌شوند تا مادامی که بر حق استوار باشند، صاحب عزت می‌گردند و هرگاه حق و باطل با هم درگیر شوند، همانطور که بارها گفتیم، حق، باطل را مغلوب می‌سازد و تنها با غفلت حق است که باطل باقی می‌ماند.]^[۳۸۴]
۲-۲- پیمان شکنی و عهد شکنی
این خصیصه ی یهود، بارها در قرآن مطرح شده است وخدواند اشاره می کند که آنان به اانبیای الهی ازجانب خداوند عهد و پیمان بستند، ولی همواره عهد شکنی نموده اند. با پیامبر۶نیز بارها پیمان بسته و به عهد خود وفا نکرده اند. در این آیات^[۳۸۵]به پیمانهایی که از بنی اسرائیل گرفته شده است اشاره می شود: پیمان عهد به اینکه:
۱- تنها خداوند را بپرستند،
۲- به والدین خود نیکی کنند.
۳- حقوق نزدیکان،‌ یتیمان و فقرا را بپردازند و نسبت به آنان نرمی و نیکی داشته باشند.
۴- سخن نیک که صلاح و خیر مردم درآن است بگویند،‌ نماز بپا دارند و با اخلاص زکات بپردازند.
اما آنان این پیمان ها را شکستند و خلف وعده نمودند و تنها عده ی کمی از آنان به عهد خود وفادار ماندند.[منظور از بنی اسرائیل دراین آیه گذشتگان و آیندگان بنی اسرائیل و به عبارتی شامل تمام بنی اسرائیل می شود و در واقع این پیمانها توسط پیامبران و رسولان:از تمامی آنان گرفته شده است و سخن خداوند«ثمُ‏َّ تَوَلَّیْتُمْ إِلَّا قَلِیلًا مِّنکُمْ وَ أَنتُم مُّعْرِضُون»^[۳۸۶] اشاره به عهدها و پیمانهای گرفته شده از آنان در زمان رسول اکرم۶است. یعنی آیه شامل اسناد به بنی اسرائیل معاصر زمان رسول اکرم۶‌است که از پیمانها روی برگرداندند.
دراین آیه، شکل خاصی از سخنان و توصیه های متقن و راه گشا بیان می شود که در صورت پیروی از آنها، ارتباط خالق و مخلوق، ‌آغاز می گردد،‌ حق این است که تنها خدا را عبادت کنند و به او شرک نورزند. سپس حقوق مردم وحق الناس مطرح می شود که مهمترین آنها، حقوق پدر و مادر است فرموده ی خداوند:‌«إِلَّا قَلِیلًا مِّنکُمْ »‌، در واقع به نوعی رعایت انصاف و عدل در خصوص کسانی است که به عهد و پیمان خود وفادار بودند. همواره عده ای مخلص در امت ها وجود دارند، ولی تعداد اندک این مخلصان مانع از نزولِ عّقاب، بر امتی که اکثراً به منکر می پردازند، نمی شود. سخن خداوند:«وَ أَنتُم مُّعْرِضُون»‌جمله ی ‌حالیه ‌است؛ یعنی اینکه روی برگردانی از اطاعت و عدم پایبندی به پیمان، یک خصیصه و یک عادتِ ریشه دار در وجود یهودیان است. و یکی از اوصاف ثابت و همیشگی آنان محسوب می شود.]^[۳۸۷]

بر مبنای مطالعات انجام شده، اثبات شده است که تأمین رضایت مشتری به تدریج سبب ایجاد حس وفاداری و اعتماد به سازمان در مشتری خواهد شد. یک مشتری وفادار، علاوه بر آنکه بارها و بارها جهت خرید مجدد محصولات و استفاده از خدمات، به سازمان مورد علاقه خویش رجوع می‌کند، به عنوان یک عامل مضاعف در زمینه تبلیغ محصولات و خدمات سازمان، از طریق توصیه و سفارش به خویشاوندان، دوستان و یا سایر مردم، نقشی حائز اهمیت در ارتقای میزان سودآوری و بهبود تصویر سازمان در ذهن مشتریان بالقوه ایفا می‌کنند (دادخواه، ۵۲: ۱۳۸۸). سیمون تئوریسین علم مدیریت در این رابطه می‌گوید: هنگامی که یک سازمان، موفق به جلب یک مشتری جدید می‌شود، رضایت مشتری نقطه آغاز برقراری یک رابطه طولانی مدت مابین مشتری و سازمان خواهد شد(کاوسی و سقایی، ۳۸۴: ۱۳۸۸).
همواره باید به این نکته توجه کرد که تنها راه ایجاد وفاداری در مشتریان و حفظ و نگهداری آنها، برآوردن نیازها، خواسته‌ها و انتظارات آنان و در یک کلان تأمین رضایت آنان است. به علاوه، میزان همبستگی مابین رضایت مشتری و وفاداری مشتری به شدت تحت تاثیر شرایط بازار است. درمقابل، وجود شرایط انحصاری در بازار، فقدان رقابت یا هزینه بسیار بالا برای تعویض تأمین کننده، مشتری چاره‌ای جز وفادار ماندن نخواهد داشت. این نوع وفاداری، وفاداری کاذب نام دارد. به عبارت دیگر، در صورتی که شرایط انحصاری به سوی بازار رقابتی تعدیل شود با کاهش وفاداری مشتریان روبرو خواهیم بود.(دادخواه، ۱۳۸۸، ۵۳)

با مطالعه ارتباط بین رضایت و وفاداری مشتری می‌توان نتیجه گرفت که بین رضایت و وفاداری مشتریان همبستگی فراوانی وجود دارد. اکثر محققین معتقدند رضایت و وفاداری مفهوم واحدی هستند. الیور(۱۹۹۹) سطح بالای رضایتمندی مشتری می‌تواند منجر به وفاداری مشتری گردد. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که رابطه رضایت مشتری با وفاداری مشتری رابطه مستقیم می‌باشد یعنی افزایش رضایت مشتریان، باعث افزایش وفاداری مشتریان می‌شود. برای داشتن مشتریان وفادار باید مشتریان راضی داشته باشیم.
۲-۹-۵. وفاداری مشتری و حفظ مشتری
وفاداری عبارت است از ایجاد تعهد در مشتری برای انجام معامله با سازمان خاص و خرید کالا و خدمات بصورت مکرر که این همان حفظ مشتری در درازمدت می‌باشد (الهی و حیدری، ۱۵۴، ۱۳۸۴). وفاداری زمانی صورت می‌گیرد که مشتریان قویا احساس کنند سازمان موردنظر به بهترین وجه نیازهای آنها را برطرف کند. لذا برای تحقق این مسئله آنها باید به سمت ایجاد برنامه وفاداری هم چون موتور محرک وفاداری حرکت کنند. البته هدف از ایجاد برنامه وفاداری و حفظ مشتری، ایجاد موقعیت برنده / برنده برای مشتریان و شرکت خواهد بود.
شرکت رضایت مشتریان را جلب میکند تا بتواند وفاداری آنها را به سمت کالاهای خود بکشاند که به هدف خود که حفظ مشتری می‌باشد برسد. بنابراین وفاداری مشتری یک گام لازم و ضروری برای رسیدن به حفظ مشتری می‌باشد. و حفظ مشتری بدون برنامه وفادار کردن مشتری به برند و محصولات مورد نظر خود، امکان پذیر نمی‌باشد.(کومار، ۲۰۱۳)
رابطه وفاداری مشتری با حفظ مشتری رابطه مستقیم میباشد یعنی افزایش وفاداری مشتریان، باعث افزایش حفظ مشتریان می‌شود. برای رسیدن به هدف شرکت که حفظ مشتریان می‌باشد باید اول مشتریان وفادار داشته باشیم. این ادعا در این تحقیق با روش‌های آماری که در ادامه به آن می‌پردازیم مورد تایید قرار می‌گیرد
۲-۹-۶. رضایت مشتری و حفظ مشتری
بیش‌تر تحقیقات در رابطه با رضایت مشتری و رفتارهای واقعی مشتریان، بر روی ارتباط بین رضایت و حفظ مشتری تأکید و تمرکز نموده‌اند (موریتز و راینارتز^[۹۱]، ۲۰۰۵) بر اساس این مطالعات رضایت یک گام لازم برای دستیابی به هدف حفظ مشتری است و نتیجه‌ی حفظ مشتری، متناسب با میزان رضایت افزایش می‌یابد. تحقیقات متعددی نشان داده است که رضایت مشتری بر روی حفظ مشتری تاثیر دارد (سالیوان واسترینگ^[۹۲]، ۲۰۰۵). و بسیاری از مطالعات تجربی نقش میانجی رضایت مشتری در تاثیر ارزش ادراک شده و کیفیت خدمات بر حفظ مشتری را اثبات می‌کنند (سینگ و سابول^[۹۳]، ۲۰۰۲) چارچوب نظری سلسله مراتب ارتباط شناخت، تاثیر، تمایل و رفتار، نیز از نقش میانجی رضایت مشتری حمایت میکنند (اولیور، ۱۹۹۷).
رابطه رضایت مشتری با حفظ مشتری هم رابطه مستقیم میباشد یعنی افزایش رضایت مشتریان، در نهایت باعث افزایش حفظ مشتریان می‌شود. برای رسیدن به هدف شرکت که حفظ مشتریان می‌باشد باید مشتریان راضی داشته باشیم. این ادعا در این تحقیق با روش‌های آماری که در ادامه به آن می‌پردازیم تایید قرار می‌گیرد.
۲-۱۰. پیشینه کاربردی پژوهش
در این قسمت ابتدا به تاریخچه‌ صنعت مورد بررسی و کاربردهای آن اشاره‌ای می‌کنیم و در ادامه به مطالعات داخلی و خارجی انجام شده در زمینه موضوع تحقیق می‌پردازیم.
۲-۱۰-۱. تاریخچه صنعت مواد شوینده گلرنگ در ایران
در سال ۱۳۵۱ محمدکریم فضلی شرکت تولیدی-شیمیایی پاکشو را بنیان نهاد. سپس اقدام به ثبت برند گلرنگ به عنوان محصولات شوینده و آرایشی بهداشتی نمود. این شرکت از آن زمان تا کنون رو به رشد و توسعه است و امروزه یکی از بزرگترین شرکت‌های صنعت شوینده ایران به شمار میرود. دکتر مهدی فضلی مدیرعامل فعلی شرکت، از سال ۱۳۶۸ به شرکت پاکشو می‌پیوندد و کار تولید را توسعه میدهد. درآن زمان تولیدات پاکشو شامل مایع ظرفشویی، سفیدکننده، جرمگیر، شیشه شوی و همچنین نرم کننده البسه با برند گلرنگ بود. درسال ۱۳۷۳ مهندسین و متخصصین زیر نظر دکتر فضلی، کار تحقیق روی محصولات جدید را آغاز کردند و در سال ۱۳۷۴ اولین محصولات جدید شامل انواع شامپو و مایع دستشویی به سبد محصولات گلرنگ افزوده شد. در همین سال تبلیغات تلویزیونی نیز آغاز شد که تأثیر بسیار خوبی بر آشنایی بیشتر با محصولات جدید این شرکت به همراه آورد. در سال ۱۳۷۸ با هدف بازاریابی، فروش و توزیع بخشی از محصولات شرکت پاکشو، شرکت گلپخش اول تأسیس گردید و در سال ۱۳۷۹ با توزیع محصولات شوینده با نام تجاری اوه رسما شروع به فعالیت نمود. در همان سال شرکت گلرنگ پخش نیز به ثبت رسید تا بخش دیگری از محصولات شرکت پاکشو را که عمدتا با برند گلرنگ تولید میشد، توزیع و پخش نماید. این دو شرکت در حال حاضر از قدرتمندترین شرکت‌های پخش کالا در ایران هستند که علاوه بر محصولات شرکت پاکشو، محصولات شرکت‌های بسیار دیگری را نیز در سراسر ایران توزیع می‌نمایند.
گروه صنعتی پاکشو با به کارگیری دانش فنی روز و همکاران متخصص و دلسوز خود، در حال حاضر به عنوان یک شرکت پیشتاز و نوآور در صنعت شوینده ایران مطرح است و از آن می‌توان به عنوان یکی از بزرگترین و معتبرترین شرکت‌های بخش خصوصی ایران در زمینه مواد شوینده، بهداشتی و آرایشی نام برد.
تولیدات این شرکت با ۱۸ برند، نام‌های گلرنگ، اوه، سافتلن، هوم پلاس، مریدنت، آیری، گلدنت، اسپیف و لمیس و غیره در بازار ایران و نزد مصرف کنندگان ایرانی، جایگاه ویژه‌ای دارد و در عین حال به بازار سایر کشورهای جهان نیز راه یافته است.از تولیدات سال‌های اولیه تاسیس می‌توان از مایع ظرفشوئی، مایع سفید کننده، نرم کننده حوله و لباس، شیشه شوی، جرم گیر، شامپو فرش و موکت نام برد که درسال‌های بعد با تلاش و کوشش مضاعف، انواع شامپو، مایع دستشوئی، خمیردندان و نرم کننده موی سر در رنگ‌ها و بسته بندی‌های متنوع اضافه شده است.
گروه صنعتی پاکشو، کیفیت تولید را معادل رضایتمندی مصرف کننده تعریف می‌کند و آنرا کلید موفقیت خود می‌داند.
شرکت گلرنگ توانسته در یک سری زمینه‌هایی برای خود و جامعه‌ی خویش سودمند باشد در این قسمت به شرح این موارد می‌پردازیم.
۱) کارآفرینی و اشتغال:
اوایل دهه ۱۳۷۰ این گروه کمتر از ۵۰ نفر نیرو داشته است. اوایل دهه ۸۰ تعداد اعضای گروه به۵۰۰ نفر میرسد. سال ۸۸ حدود ۳۵۰۰ نفر در صنایع مختلف گروه صنعتی گلرنگ اشتغال داشته‌اند و هم اکنون حدود ۹۰۰۰ نفر نیروی جوان و مولد کشور در این گروه نقش آفرینی می‌کنند. در سال ۹۲ حدود ۲۷۰۰ نیروی کار به گروه صنعتی گلرنگ پیوسته‌اند. حدود ۹۱ درصد از نیروی کار گروه صنعتی گلرنگ در فاصله سنی ۲۰ تا ۴۰ سال هستند. گروه صنعتی گلرنگ حدود ۷۸ درصد اشتغال برای مردان و ۲۲٪ اشتغال برای زنان ایجاد نموده است.
با توجه به چشم‌انداز ۱۰ ساله گروه صنعتی گلرنگ، این گروه عزم جدی برای ایجاد کسب و کارهای متنوع جهت ایجاد اشتغال صد هزار نفر را دارد.
۲) فرهنگی و رسانه‌ای:
موسسه فرهنگی گلرنگ رسانه نیز طی سالهای اخیر آثاری را در عرصه شبکه نمایش خانگی تهیه و توزیع کرده است.
۳) حضور در بورس اوراق بهادار تهران:
گروه صنعتی پاکشو، از شرکت‌های تابعه هلدینگ گروه صنعتی گلرنگ طی جلسه هیئت پذیرش سازمان بورس اوراق بهادار در سال ۹۲ موفق به کسب پذیرش با سرمایه ۷۰۰ میلیارد به عنوان بزرگترین شرکت در زمینه تولید و پخش محصولات بهداشتی، شوینده و شیمیایی شد و سهام آن در بازار داد و ستد می‌شود.
۳) مسئولیتهای اجتماعی:
گروه صنعتی گلرنگ در کنار فعالیتهای صنعتی خود همواره به مسئولیتهای اجتماعی از جمله فعالیتهای خیریه توجه جدی داشته است
۴) همکاری با یونیسف:
در سال ۱۳۸۶گروه صنعتی گلرنگ در تعاملی با سازمان یونیسف همکاری خود را به نمایندگی شرکت پاکشو آغاز نمود.
۵) دانشگاه گلرنگ:
مرکز آموزش علمی کاربردی گروه صنعتی گلرنگ از سال ۱۳۸۶ با هدف آموزش پرسنل و تأمین نیروی انسانی ماهر گروه صنعتی گلرنگ تأسیس گردید و با پذیرش دانشجو در سه رشته مهارتی فعالیت خود را آغاز نمود. این مرکز دانشگاهی پذیرش دانشجوی خود را براساس برنامه استراتژیک منابع انسانی گروه صنعتی گلرنگ انجام میدهد.
۲-۱۰-۲. پیشینه مطالعات داخلی
تحقیقات صورت گرفته در زمینه حفظ مشتری در ادبیات بازاریابی چندان گسترده نیست و مطالعات اندکی در این زمینه صورت گرفته است. با توجه به اهمیت حفظ مشتریان، اغلب این مطالعات بر تعریف و اندازه‌گیری حفظ مشتریان متمرکز شده‌اند. در جدول زیر برخی از تحقیقات صورت گرفته در حوزه‌ی حفظ مشتری، موضوع اصلی مورد بررسی در این پژوهش و متغیرهای تحقیق، روش تحقیق و هم چنین نتایج بدست آمده از آن‌ ها ذکر شده است.
جدول (۲-۳) تحقیقات داخلی انجام شده در زمینه حفظ مشتری

 

نتایج تحقیق	روش تحقیق	متغیرهای پژوهشی	محقق وسال تحقیق	عنوان تحقیق
تاثیر معنادار رضایت و ارزش مشتری بر روی حفظ مشتری تایید گردید، بین کیفیت خدمات و هزینه تغییر بر روی حفظ مشتری تاثیر معناداری یافت نشد.	تحلیل معادلات ساختاری	مستقل: (هزینه تغییر، کیفیت خدمات، ارزش مشتری و رضایت مشتری) وابسته: (حفظ مشتری)	منصور زراءنژاد،

هیجان: به درجه ای از پرحرفی، آزادی، شادی و انرژی گفته می‌شودکه در ویژگی‌های شخصیتی برند بسیار نمایان است. هیجان پذیری یک ویژگی فردی است که سبب می‌شود افراد در موقعیت‌های مشابه، واکنش های عاطفی و احساسی متفاوت از خود نشان دهند. هیجان پذیری را میتوان میزان انعطاف و یا تحمل هیجانی و عاطفی در برابر رویدادهای پیش آمده دانست که بخشی از آن ذاتی و ناشی از خصوصیات توارثی و بخشی دیگر حاصل معرفت پذیری و تجربیات شخصی. هیجان پذیری در مطالعات مربوط به جنبه‌های احساسی و عاطفی در سازمان‌ها جایگاه ویژه ای دارد و تأثیر آن بر سایر سازه‌های سازمانی به تأیید رسیده است (رضائیان و نائیجی، ۱۳۸۸).
هیجان پذیری شامل دو بعد مستقل: هیجان پذیری مثبت(PA) و هیجان پذیری منفی(NA) است که افراد می‌توانند در هریک از آنها در حد بالا یا پایین باشند. منفی یک ویژگی شخصی است که افراد را وادار می‌کند یک مجموعه واکنش های منفی و منفعلانه از خود بروز دهند و رابطه ای نزدیک با اضطراب و تشویش درونی دارد. بعد دیگر هیجان‌پذیری در این تحقیق، هیجان پذیری مثبت است که از لحاظ مفهومی، در مقام قیاس با هیجان‌پذیری منفی توسعه یافته است و بیانگر واکنشهای مثبت در برابر رویدادها و تفسیر خوشبینانه تر از پدیده‌هاست افراد با هیجان پذیری مثبت(PA) بالاتر، در مقایسه با افراد دارای (PA) کمتر، احتمالاً حالات مثبت و پویایی احساسی بیشتری را بروز می‌دهند، دیدگاه مثبت تری نسبت به خود دارند و بر جنبه‌های مثبت موقعیت تمرکزدارند (رضائیان و نائیجی، ۱۳۸۸).
صلاحیت: به درجه ای از مسئولیت‌پذیری، تصمیم‌گیری و صبوری در ویژگی شخصیتی که برند دارد گفته می‌شود.
دلفریب: به درجه ای از وقار و سبک در ویژگی شخصیتی که برند دارد گفته می‌شود (لین، ۲۰۱۰).
تمام فعالیتهای بازاریابی هدفشان باور دادن و شناساندن شخصیت و خصوصیت برند خود به مصرف‌کنندگان است و اینکه بتوانند ارتباط میان برند و مصرف کننده را تقویت کنند تا بدین وسیله وفاداری و عدالت برند را ارتقاء دهند. (Govers and schoormans, 2005)
اگر چه برند ها عناصری بی جانند،اما مشتریان آن‌ ها را اغلب دارای ویژگی شخصیتی انسانی می‌دانند برای مثال، بیشتر مشتریان سیگار مارلبورو را برندی قوی می‌پندارند.

شخصیت برند متمایز، تداعی‌های مطلوب و منحصر به فرد را در ذهن مشتری خلق می‌کند وارزش ویژه برند را ارتقاء می‌بخشد (آقازاده و همکاران، ۱۳۹۲).
شخصیت برند یکی از اجزای اصلی تشکیل دهنده “هویت برند"است.از این رو محققان معمولا هویت برند و تصویر برند را به عنوان یک ساختار چند بعدی که در آن شخصیت برند یکی از اجزای اصلی تشکیل دهنده هویت برند است، در نظر می‌گیرند.اگر چه چارچوب‌های مختلفی در رابطه با هویت برند وجود دارد، اما نقطه مشترک در تمامی تحقیقات این است که هویت برند از طرف فرستنده درک می‌شوند و تصویر برند از طرف گیرنده. از طرفی مصرف‌کنندگان اغلب با اعطای ویژگی شخصیتی به برند برای آنها
جنبه انسانی قائل می‌شوند، و بازاریابان اغلب این ادراکات را با جایگاه یا بی برند ایجاد و تقویت می‌کنند
(عزیزی و همکاران،۱۳۹۱).
شخصیت برند: شانگ و همکاران^[۴۴](۲۰۰۶) ،معتقدند که در بررسی و آنالیز^[۴۵] محصول سه سطح عمده وجود دارد :
خود محصول که شامل المان‌های قابل لمس و فیزیکی نظیر طراحی، شکل، بسته بندی و…..می شود.
میزان خدمات وسرویس های اضافی مانند گارانتی، امور مالی، خدمات پس از فروش
ابعاد چشمگیرتر نظیر: برند، کیفیت وادراکات و اعتبار و…….
و این یعنی برند امروز برند به مراتب از خود محصول اهمیت بیشتری دارد و توجه به این نکته نیز حائز اهمیت است که بر خلاف گذشته انتخاب محصولات و برندهای آنها تنها به ویژگی‌های ذاتی و کارکردی محصول مربوط نشده و خصوصیات متنوعی از برند در قالب ویژگی‌های زیبا شناختی و معانی نمادینی از سیمای برند منبعث می‌شود، را نیز تحت پوشش قرار می‌دهد )خوئه^[۴۶]،۲۰۰۸).
شخصیت برند ساختاری چند بعدی است که از سه بعد اصلی تشکیل شده است که عبارتند از:
صفات دوستانه ۲- چاره جویی ۳- خود محوری
در کل مردم یک کشور از شخصیت نام تجاری کشور دیگر یک شخصیت از نوع دو قطبی می‌باشد که در صفات دوستانه و مدبر به ظاهر با ویژگی‌های شخصیتی خود محور در نبرد می‌باشد. مقیاس شخصیت نام تجاری یک پیش بینی قابل توجهی از نیات رفتاری مردمیک کشور به سمت کشورهای دیگر می‌باشد.
استفاده از شخصیت برند در استراتژی های مدیریت برند می‌تواندبه بهبود رضایت، وفاداری و سوددهی شرکت کمک نمایند. زمانی که مشتریان برندی را که دارای شحصیت مشخص شده و نامی که در ذهنشان شکل گرفته می‌خرند در واقع آنها معانی سمبلیکی که مربوط به برند است و همچنین در ویژگی فیزیکی آن محصول نیز نهفته است را خریداری کرده‌اند و در این میان شخصیت برند، می‌تواند باعث افزایش عملکرد، مصرف، اعتماد و وفاداری مشتری گردد .محققان ادعا نموده‌اند که شخصیت برند، مفهومی مهم به ویژه در بیان تفاوت و توسعه جنبه‌های احساسی برند می‌باشد و این مفهوم با تبلیغات و بازاریابی بیشتر میسر خواهد شد (احمدی کمرپشتی،۱۳۹۲)
آکر (۱۹۹۷) شخصیت برند را مجموعه‌ای از مشخصه‌ های انسانی که به یک برند مربوطند تعریف کرد. شخصیت برند از سه منبع برگرفته می‌شود:
ارتباطی که مصرف کننده بایک برند دارند.
تصویری که یک شرکت در تلاش است تا آن را بیافریند
ویژگی محصول (لین، ۲۰۱۰).
۲-۱-۱۴-۱) منابع شخصیت برند
منابع شخصیت برند عبارتند از: منابع مستقیم و غیر مستقیم
منبع مستقیم دربردارنده مجموعهای از ویژگی‌های انسانی مرتبط با کاربران نام تجاری، کارمندان شرکت، مدیران ارشد سازمان، و تائید کنندگان(تصدیق کنندگان) نام تجاری می‌باشد.
منبع غیرمستقیم نیز در برگیرنده همه ابعاد ایجاد شده به وسیله مدیران شرکت مانند: تصمیمات مرتبط با محصول یا خدمت، قیمت، توزیع و به منظور خلق یک شخصیت معتبر و ترفیعات آن میباشد (موتمنی و همکاران).
۲-۱-۱۴-۲) نقش شخصیت برند
راندل^[۴۷] (۱۹۹۷) نقش‌های چهارگانه زیر را برای شخصیت برند برشمرده است:
ارائه یک هویّت به مصرف کنندگان
فراهم ساختن مجموعه مختصری از اطلاعات مصرف‌کننده درباره نام تجاری
ایجاد تضمین و اطمینان از مزایای مورد انتظار برای مصرف کنندگان
افزودن اطلاعات درباره ارزش یک محصول یا خدمت (مؤتمنی و همکاران، ۱۳۹۲).
۲-۱-۱۴-۳) مزایای شخصیت برند
بروک^[۴۸] (۱۹۹۴)، پنج مورد از مزایای استفاده کارا از شخصیت برند را به صورت زیر برشمرده است:
ایجاد ارزش ویژه نام تجاری با بهره گرفتن از پذیرش موقعیت نام تجاری موسسه
ایجاد یک تصویر قابل تشخیص جهت برقراری ارتباطات اثربخش با مشتریان
ایجاد و بسط تصویر ذهنی قوی برای نام تجاری محصولات
تمایز نام تجاری از رقبا؛ و فراهم آوردن شرایطی برای موسسه برای درخواست قیمت بیشتر از مشتریان (همان).
۲-۱-۱۴-۴) اهداف استراتژیک شخصیت برند
آکر همچنین در سال ۲۰۰۲ اهداف استراتژیک شخصیت برند را به صورت زیر بیان نمود:
ایجاد یک پیوند قوی و معنادار با مصرف‌کنندگان
تبدیل شدن به بخشی از زندگی و حافظه افراد
برقراری ارتباط مهم در شبکه‌های اجتماعی افراد (همان).
۲-۱-۱۴-۵) چگونه شخصیت برند ساخته می‌شود؟
حداقل سه منبع برای بدست آوردن شخصیت برند وجود دارد:
ارتباطات بازاریاب^[۴۹]: انتقال عمدی تصاویر نمادین به مصرف‌کنندگان توسط بازاریابان: آنها برندهای خود را در ارتباط با افراد خاصی (بعنوان مثال، افراد مشهور مانند :تایگروودز^[۵۰]) تصاویر شخص (به عنوان مثال، گاوچران برای سیگار مارلبورد) و یا شخصیت‌های متحرک شبیه به انسان (مانند،سرباز پیاده نظام پلیزبری) می‌گذاشتند. یکی از گرایش‌های خرید در تبلیغ شخصیت برند نمایش یک برند و مدل انسانی با تشابه بعدی قابل توجه در کنار هم است.
مشاهده مصرف‌کنندگان اجتماعی: در زندگی روزمره خود، مصرف‌کنندگان افراددی را که از محصولات استفاده می‌کنند را مشاهده کرد و پس از آن ویژگی کاربردن برند را به برند اختصاص می‌دهند. اگر تعداد جوانان شهر شلوار جین و لباس با برند دیزل بپوشند در نظر مصرف‌کنندگان برند دیزل شخصیت بهتری و جوان بودن را بدست می‌آورد.
دروازبانان فرهنگی: در هر فرهنگی تعدادی از چهره‌های عمومی که تحت تاثیر تصویری از فعالیت‌ها، ایده‌ها و محصولات قرار می‌گیرند، وجود دارد.با اتخاذ محصول (بدون سود تجاری از بازاریاب) نمایش آن از طریق استفاده شخصی با گرفتن جایگاهی در آن، با ستایش و نقد آن، این بازاریابان فرهنگی ناگزیر تصویر برند را به بقیه‌ها تعریف کرد و ما را تحت تاثیر قرار می‌دهند.(جعفر نژاد و همکاران،۱۳۹۰)
تمپورال^[۵۱] (۱۹۹۹) شخصیت برند باید به دقت با مصرف کننده یا شخصیتی که مصرف‌کنندگان دوست دارند مطابقت داده شود.
تمپورال برای شخصیت برند یک فرایند چهار مرحله ای پیشنهاد کرد:
تعریف مخاطبان هدف

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
مؤسسه آموزش عالی ارس
پایان نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: مدیریت بازرگانی
گرایش: بازرگانی بین‌الملل
عنوان:
بررسی ارتباط بین جهت یابی ‏اطلاعات مشتری و کارایی سیستم مدیریت ارتباط با مشتری (‏CRM‏) در بازارهای کسب و کار
استاد راهنما:
دکتر علیرضا فضلزاده
استاد مشاور:
دکتر پرویز محمدزاده
پژوهشگر:
احسان قادری
۱۳۹۰

تقدیر و تشکر
پاس مینهم قدر و زحمات اساتید محترم راهنما و مشاور، جناب آقای دکتر فضل زاده و جناب آقای دکتر محمد زاده و سپاس فراوان از استاد عزیز جناب آقای دکتر بافنده و با تقدیر و تشکر از کلیه عزیزانی که در انجام این رساله بنده را یاری کردند.
تقدیم به
شاکرم پروردگار قادر و عالم را که توانم داد تا بخشی کوچک از دریای بیکران علم را بپیمایم و در راه دانایی قدمی بردارم.
سپاس و قدردانی از خانوادهام و همسر مهربانم، صادقترین و بیریاترین کسانم در طول حیاتم.
چکیده:
امروزه مشتریان نقش کلیدی و بسیار مهمی را در عرصه اقتصادی دنیا ایفا می کنند، زیرا افزایش آگاهی همه جانبه آنان نسبت به بازار محصولات و دسترسی به اطلاعات فراوان و کانال های متنوع ارائه و توزع کالا جهت انتخاب یک محصول ، سبب شده تا وفاداری کمتری نسبت به تامین کنندگان خود نشان دهند و به همین علت مسئله چگونگی برقراری ارتباط با مشتریان و حفظ دراز مدت این ارتباط از جمله مهمترین مسائل موثر در دوام و ثبات شرکت ها در عرصه رقابت و سود آوری بیشتر آنان می باشد.بنگاه ها و سازمان های اقتصادی ، موفقیت و رشد و توسعه خویش را در گرو رضایت مندی و خرسندی مشتریان می دانند و همواره تولیدات و خدمات خود را مطابق با علائق و خواسته های آنان ، تدارک و ارائه می نمایند.
در روند های کسب و کار جدید به دست آوردن رضایت مشتریان جایگاهی مهم و حیاتی در اهداف سازمان ها به خود اختصاص می دهد مدیران ارشد به خوبی می دانند موفقیت انها در راه رسیدن به اهداف کلان سازمان در گرو جلب رضایت مشتریان است.
از سوی دیگر نمی توان گفت همه ی مشتریان به یک اندازه در موفقیت سازمان نقش دارند. بنابراین جلب رضایت مشتریان کلیدی حساسیت بیشتری خواهد داشت. بدین ترتیب لازم است در سازمان سیستمی برای جذب و حفظ مشتریان طراحی، پیاده سازی شود. سیستمی که بتواند روابط سازمان ومشتریان را به خوبی مدیریت کند.امروز این سیستم ها به سیستم های مدیریت ارتباط با مشتریان مشهور شده اند و نرم افزارهایی نیز به نام CRM به بازار آمده است که میتوانند سازمان را در راه جلب رضایت مشتریان توانا تر سازند.

سیستم مدیریت ارتباط با مشتری شرکت (CRM) عنصری حیاتی در دانش مدیریت عملکردی شرکت می باشد که به ادغام منابع داخلی و خارجی برای راهنمایی مدیران و پرسنل حوزه بهبود و توسعه و ارائه ارزشهای شرکت می پردازد، اما با وجود به کارگیری گسترده سیستم های CRM توسط شرکت ها در بازارهای کسب و کار، تردیدی مدیریتی متوجه تاثیر این سیستم ها و ارتباط کلی آنها با کل جهت یابی ‏اطلاعات مشتریی شرکت وجود دارد. تحقیق کنونی تلاش می کند تا بر این موضوع به وسیله بررسی ارتباط بین اطلاعات روابط مشتری یک شرکت و استفاده آن شرکت از CRM، نگاهی بیندازد، نتایج تحقیق حاکی از آن است که جهت یابی ‏اطلاعات مشتری با بکارگیری سیستم CRM در ارتباط است و این که استفاده از CRM نیز با عملکرد شرکت در بازار کسب و کار در ارتباط است.
واژگان کلیدی : مدیریت ارتباط با مشتری ، مدیریت عملکردی ، جهت یابی ‏اطلاعات مشتری
فصل اول: کلیات
۱-۱ مقدمه ۲
۱-۲ بیان مسأله ۳
۱-۳ ضرورت و اهمیت تحقیق ۱۲
۱-۴ اهداف تحقیق ۱۵
۱-۵ سوالات تحقیق ۱۶
۱- ۶ نتایج مورد انتظار پس از انجام این تحقیق ۱۶
۱-۶-۱ کاربرد نتایج تحقیق ۱۶
۱-۶-۲ در صورت کاربردی بودن طرح، چه سازمان‌هایی می‌توانند از نتایج بدست آمده استفاده کنند؟ ۱۷
۱-۷ تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرها ۱۷
۱-۸ محدودیت‌های تحقیق ۱۸
١-۹ ساختار تحقیق ۱۹
فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه تحقیق
۲-۱ مقدمه ۲۱
۲-۲ انواع مشتریان ۲۳
۲-۳ انواع نیازهای مشتری ۲۴
۲-۴ رضایت مندی مشتری ۲۴
۲-۵ مفاهیم و ساختار های مدیریت ارتباط با مشتری CRM 25
۲-۶ ضرورت و اهمیت CRM 30
۲-۷ پیشینه CRM 33
۲-۸ ابعاد CRM 34
۲-۸-۱ CRM عملیاتی (OPERATIONAL) 34
۲-۸-۲ CRM تحلیلی (ANALYTICAL) 37
۲-۸-۳ CRM تعاملی (COLLABORATIVE) 40

اضطرابی (۱۵%)

 

شهرستان تهران

 

 

 

امیدی و همکاران

 

۶۵۰ نفر

 

۱۳۸۲

 

اضطرابی (۵/۸%)
افسردگی (۲/۹%)

 

شهرستان نطنز

 

 

 

حسینی فرد و همکاران

 

۸۳۰ نفر

 

۱۳۸۴

 

اضطرابی (۴/۸%)
افسردگی (۱/۴%)

 

شهرستان رفسنجان

 

 

 

خسروی

 

۴۵۰

 

۱۳۸۱

 

اضطرابی (۷۶/۵%)
افسردگی (۷۶/۱۱%)

 

شهرستان بروجن

 

 

 

محمدی و همکاران

 

۸۷۶

 

۱۳۸۴

 

اضطرابی (۳۳/۸%)
افسردگی (۱۹/۷%)

 

استان کرمان

 

 

 

صادقی و همکاران

 

۵۲۸ نفر

 

۱۳۷۹

 

اضطرابی (۶/۱۶%)
افسردگی (۲/۱۳%)

 

جمعیت شهری کرمانشاه

 

 

 

بنابراین با توجه به مطالب ذکر شده می­توان این گونه استدلال کرد که از یک طرف، با توجه به شیوع بالای اختلال­های اضطرابی و افسردگی، هزینه­ های مستقیم و غیرمستقیم بالا، تأثیرات مخرب آن بر کارکرد افراد مبتلا به این اختلال­ها، همبودی بالا این اختلال­ها با هم و سایر اختلال­های روانشناختی، نادیده گرفتن اختلال­های پیش­بالینی^[۷۳] و اختلال­های بالینی نامشخص (NOS) در زمینه اختلال­های اضطرابی و افسردگی، و از طرف دیگر با توجه به محدود بودن پروتکل­های درمانی فراتشخیصی که اولاً بتواند همبودی همزمان این اختلال­ها را پوشش دهد و دوماً فرایند اصلی شناختی رفتاری اختلال­های اضطرابی و افسردگی همایند (افکار تکرارشونده منفی) را مورد هدف قرار دهد و سوماً از کارآمدی و اثربخشی قابل قبولی برخوردار باشد، در گام نخست، طراحی و تدوین پروتکل درمانی فراتشخیصی مبتنی بر «افکار تکرارشونده منفی» از اهمیت بسزایی برخوردار است. این پروتکل درمانی با توجه به درمان فراتشخیصی بارلو (۲۰۱۱) نیازمند طراحی جدید و یکپارچه است. بر این اساس، در گام اول و قبل از یک وارسی تجربی- بالینی، مستلزم طراحی پروتکل فراتشخیصی مبتنی بر «افکار تکرارشونده منفی» است. اما چنین امری کامل نخواهد بود، مگر این که اثربخشی آن در قالب کارآزمایی­های بالینی تصادفی و در مقایسه با یک درمان فراتشخیصی قابل قبول مورد ارزیابی قرا گیرد. بنابراین پژوهش حاضر در راستای این ضرورت، می ­تواند از اهمیت عملی و کاربردی بسزایی برخوردار باشد.

پژوهش حاضر از لحاظ نظری، بالینی و کاربردی، می ­تواند حایز اهمیت ­باشد که در زیر به برخی از این دلایل اشاره شده است:
نیاز به طراحی پروتکل­های فراتشخیصی کامل­تری مبنی بر جنبه­ های نظری- پژوهشی، با توجه به کاستی­های موجود، پژوهش حاضر را از اهمیت نظری بالایی برخوردار می­ کند (اهمیت نظری).
نیازمندی به طراحی پروتکل مرتبط با اختلال­های همایند اضطرابی و افسردگی که فراسوی درمان­های موجود بتواند گام­های نوینی بردارند، این پژوهش را از لحاظ بالینی مورد اهمیت قرار می­دهد (اهمیت بالینی)

آنجا که سحر، گونه گلگون تو در خواب
از بوسه خورشید چو برگ گل ناز است
آنجا که من از روزن هر اختر شبگرد
چشمم به تماشا و تمنای تو باز است.
من نیز چو خورشید، دلم زنده به عشق است.
راه دل خود را، نتوانم که نپویم
هرصبح، در آیینه جادویی خورشید
چون می نگرم، او همه من، من همه اویم !
…
ما هر دو، در آغوش پر از مهر طبیعت
با دیدهِی جان، محو تماشای بهاریم. (همان، ج۱: ۳۳۴)
در شعر “درخت"مشیری با طبیعت، باد و درخت پیوندی همدلانه برقرار کرده. در آثار مشیری طبیعت زنده و پویاست ادراک و احساس و شادی و رنج و اندوه دارد. و همین باعث شده که مشیری با تمام وجود به آن عشق بورزد و با مظاهر آن به گفت و گو بنشیند. زنده شمردن طبیعت از خصایص ادبیات جدید است و مشیری نیز از نمایندگان این دیدگاه است.
… آن روز های خوب،
می گفتم: ای نسیم !
شاید درخت و من، نیز
یک روح در دوتن
یک باده در دو جام
یک جلوه با دو نامیم.
ما هردو با تبسم خورشید زنده ایم
ما عاشقان نور و بهار و پرنده ایم .
وسپس از تهاجم آهن و نهیب دود می گوید که چگونه این همدلی را نابود کرده اند:
… دیری است در تهاجم آهن، نهیب دود
دیگر نسیم
آن پیک مهربان امید و نوید نیست
… هرگز نرفت این همه بیداد با نسیم
هرگز نبود این همه فریاد با درخت
اینک من و درخت
چونان دو سوگوار پریشان تیره بخت
پیجان و تازیانه ی کولاک های سخت .
و شاعر در پایان امید دارد شاید بار دیگر با درخت، آزاد و رها، دستی برآرد.
او چون مسیح، دوخته تن بر صلیب خویش
من، در تب تلاش رهایی
شاید، که بار دیگر، دستی برآوریم
آزاد، با درخت ! (همان: ۹۳۸)
مشیری در رویکرد به طبیعت به جز جنبه توصیفی طبیعت و ایجاد مناظر بکر و زیبا و صحنه آرایی، طبیعت را پناهگاه و مأمن بشریت در آشفته بازار پیشرفت و تمدن می داند. بدین گونه که میِگوید:
بشر دوباره به جنگل پناه خواهد برد !
به کوه خواهد زد!
به غار خواهد رفت !
اما چرا بشر به دامن جنگل پناه میِبرد؟ بشر از تمدن به ظاهر فریبنده که تمام زندگی او را مورد تهدید قرار مییدهد فرار میِکند. از گلوله، قساوت، نامهربانی، از کشتارهای بی دریغ دشمن که برای صلح و آزادی دروغین ،خون مردمان بییگناه را میِریزد. مشیری برای انسان مدرن و متمدن، های های گریه میِکند زیرا میِبیند در این دنیای صنعتی برادر با برادر نمیِتواند زندگی کند.

شعر «کوچ» که بارزترین شعر مشیری در مصداق بازگشت به طبیعت است در زیر آورده میِشود:
بشر دوباره به جنگل پناه خواهد برد
به کوه خواهد زد.
به غار خواهد رفت
تو کودکانت را به سینه میِفشاری گرم
و همسرت را، چون کولیان خانه به دوش
میان آتش و خون می کشانی از دنبال
و پیش پای تو از انفجارهای مهیب
دهان دوزخ وحشت گشود خواهد شد
و شهرها همه در دود و شعله خواهد سوخت
و آشیانِها بر روی خاک خواهد ریخت.
وآرزوها در زیر خاک خواهد مرد !
…

 

 

شکل۴-۳٫ نمودار پراکنش مربوط به رابطه­ استقامت عضلانی با BMI
فرضیه شماره ۳: بین انعطاف پذیری با BMI دانش ­آموزان دختر ۱۲ تا ۱۴ساله ارتباط معنی­داری وجود دارد.
به منظور بررسی فرضیه شماره­ ۳، از آزمون معنی­داری ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد. همان طور که در جدول ۴-۷ مشاهده می­ شود، بین متغیر انعطاف­پذیری و شاخص توده بدن(BMI) شرکت کنندگان رابطه­ معنی داری وجود ندارد(۰۵/۰< p، ۰۳۴/۰- = r). بنابراین، فرض صفر(H₀) مبنی بر فقدان ارتباط معنی­دار بین انعطاف پذیری با BMI تأیید می­ شود.

جدول ۴-۷٫ نتایج آزمون ضریب همبستگی بین متغیر انعطاف پذیری با BMI

 

متغیر

شاخص­ های آماری

شاخص توده بدن(BMI)

 

انعطاف پذیری

همبستگی پیرسون®
سطح معنی‌داری (Sig)
تعداد(N)

۰۳۴/۰-
۵۵۹/۰
۳۰۰

 

 

فرضیه شماره۴: بین استقامت قلبی- تنفسی با WHR دانش ­آموزان دختر ۱۲ تا ۱۴ساله ارتباط معنی­داری وجود دارد.
برای بررسی فرضیه شماره­ ۴، و معنی­داری ارتباط بین استقامت قلبی- تنفسی با WHR شرکت کنندگان از آزمون ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد. براساس نتایج این آزمون که در جدول شماره­ ۴-۸ ارائه شده است، بین دو متغیر فوق رابطه­ مستقیم معنی­دار بسیار ضعیفی وجود دارد(۰۵/۰> p، ۰۱۸/۰=r). بنابراین، فرض صفر(H₀) مبنی بر فقدان ارتباط معنی­دار بین استقامت قلبی- تنفسی با WHR تأیید نمی­ شود.
جدول ۴-۸٫ نتایج آزمون همبستگی بین متغیر استقامت قلبی- تنفسی با WHR

 

متغیر

شاخص­ های آماری

نسبت دورکمر به دورلگن(WHR)

 

استقامت قلبی- تنفسی

همبستگی پیرسون®
سطح معنی‌داری (Sig)
تعداد(N)

^*۰۱۸ /۰
۰۰۳/۰
۳۰۰

 

 

* همبستگی معنی دار (۰۵/۰> ^*P)
شکل۴-۴٫ نمودار پراکنش مربوط به رابطه­ استقامت قلبی- تنفسی با WHR
فرضیه شماره­ ۵: بین استقامت عضلانی با WHR دانش ­آموزان دختر ۱۲ تا ۱۴ساله ارتباط معنی­داری وجود دارد.
برای بررسی فرضیه­ شماره­ ۵، از آزمون معنی­­داری ضریب همبستگی استفاده شد. براساس نتایج آزمون ضریب­همبستگی که در جدول شماره­ی۴-۹ آمده است، این فرضیه تأیید گردید. تحلیل­آماری نشان داد که بین استقامت عضلانی با WHR شرکت کنندگان ارتباط معنی­دار و منفی نسبتاً ضعیفی وجود دارد(۰۱/۰> p). بنابراین، فرض صفر(H₀) مبنی بر فقدان ارتباط معنی دار بین استقامت عضلانی با WHR تأیید نمی­ شود.
جدول ۴-۹٫ نتایج آزمون ضریب همبستگی بین متغیر استقامت عضلانی با WHR

جدول (۴-۱۰): فاصله از حل ایده­آل………………………………………………………………………. ۶۴
جدول (۴-۱۱): فاصله از حل ضد ایده­آل………………………………………………………………… ۶۵
جدول (۴-۱۲): فاصله از حل ایده­آل برای هر یک از معیارها………………………………………..۶۵

جدول (۴-۱۳): فاصله از حل ضد­ ایده­آل برای هر یک از معیارها………………………………….۶۵
جدول (۴-۱۴): شاخص شباهت برای هریک از گزینه­ ها………………………………………………۶۶
جدول (۴-۱۵): مشخصات گزینه­ های مورد بررسی……………………………………………………..۶۷
فهرست شکل­ها
شکل (۳-۱): تابع عضویت فازی برای متغیر های زبانی…………………………………….. ۳۳
شکل (۳-۲): درجه بزرگی نسبت به …………………………………………………….. ۳۶
فصل اول:
مقدمه و کلیات پژوهش
فصل اول: مقدمه و کلیات پژوهش
۱-۱ مقدمه
برای محیط همیشه در حال تغییر این دوران و تغییر در شیوه تعاملات شرکت‌ها با تامین کنندگان و مشتریان و پیچیدگی بازارها، کاهش دوره عمر محصولات و اهمیت یافتن زمان پاسخگویی به مشتریان و افزایش انعطاف‌پذیری، زنجیره تامین عاملی حیاتی برای رقابت‌پذیری سازمان‌ها هست. بنابراین شناخت زنجیره تامین و اجرای آن کمک به تعالی سازمان و عملکرد بهتر می‌کند[۱]
در دنیای رقابتی امروز ارزیابی و انتخاب تامین کنندگان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بخش‌های مدیریت زنجیره تامین، موردتوجه قرارگرفته است. همچنین تغییر مداوم خواسته‌های مشتریان، نیازمند استراتژی‌های انعطاف‌پذیرتر در زنجیره تامین و انتخاب و ارزیابی تامین کنندگان هست،در این پژوهش به لایه سوم زنجیره تامین پرداخته ‌شده و به‌عنوان یک توزیع‌کننده به مسئله انتخاب تامین کنندگان می­نگریم. به همین منظور، پژوهش حاضر پس از استخراج عوامل موثر بر انتخاب کالا و تامین کننده برای توزیع و پخش از طریق مصاحبه با خبرگان این صنعت، با بهره گرفتن از روش تحلیل سلسله مراتبی فازی و نظرات خبرگان صنعت توزیع و پخش به مقایسه معیارها پرداخته و وزن هر یک را استخراج نموده است، در مرحله بعد گزینه‌های پیشنهادی برای توزیع توسط یک شرکت پخش که مطالعه موردی این پژوهش است با کمک روش شباهت به گزینه ایده آل فازی^[۱] با هر یک از این عوامل سنجیده شده و اولویت‌بندی می‌گردد. درنهایت با توجه به شرایط شرکت پخش مذکور مدلی برای بهینه‌سازی سبد توزیع و پخش آن شرکت ارائه می‌گردد.این مدل شامل توابع هدف و محدودیت‌های آن هست که در انتها برای نمونه برای شرکت مطالعه موردی اجرا می‌گردد.
۱-۲- ضرورت و اهمیت پژوهش
اصطلاح مدیریت زنجیره تامین اولین بار در اوایل دهه ۸۰ میلادی توسط مشاوران مدیریت مورداستفاده قرار گرفت. یکی از مهم‌ترین وظایف مدیریت زنجیره تامین، وظایف خرید، انتخاب و ارزیابی تامین کنندگان سازمان هست. به‌طوری‌که بیشتر پژوهش‌های صورت گرفته بر این بخش از مدیریت زنجیره تامین تاکید کرده است. البته بهینه­سازی سبد کالاها برای شرکت‌های پخش مسئله­ای ­است که کمتر به‌صورت پژوهشی به آن پرداخته ‌شده است، در صنعت هم انتخاب کالا برای سبد توزیع و پخش با در نظر گرفتن برخی عوامل و با تکیه‌بر قضاوت شخصی تصمیم‌گیرنده صورت می­گیرد، ارائه چارچوبی اصولی با تکیه‌بر نظرات صاحب‌نظران و حل مسئله با یک مثال موردی، این فضا را برای تصمیم‌گیرندگان صنعت پخش فراهم می‌کند که با نگاهی جامع‌تر تصمیمات بهتری اخذ کنند.
در این پایان‌نامه از روش‌های تحلیل سلسله مراتبی فازی و شباهت به گزینه ایده آل فازی به‌منظور وزن دهی معیارها و رتبه‌بندی گزینه‌ها استفاده‌شده است، انتخاب این دو روش پس از مطالعات بسیار بر روی مقالات انتخاب تامین کنندگان صورت گرفته و هردو روش به دلیل استفاده در محیط فازی به کمتر شدن خطای ناشی از عدم قطعیت کمک می­ کنند.
این پایان‌نامه می‌تواند به‌عنوان نمونه‌ای از انتخاب سبد محصول موردتوجه تصمیم گیران این بخش قرار گیرد، روش این پایان‌نامه قابلیت سفارشی شدن دارد و تصمیم گیران می‌توانند متناسب با محیط خود تغییرات لازم را اعمال کنند.
۱-۳- نوآوری­های پایان نامه
مسئله انتخاب تامین کننده برای شرکت‌های پخش و بهینه‌سازی سبد کالایی آن‌ ها به صورتی که در این پایان‌نامه به آن پرداخته ‌شده، تاکنون مشاهده نشده است و موضوعی نو برای پرداختن است.
نوآوری­های ارائه‌شده در این پژوهش را می‌توان به‌صورت زیر معرفی کرد:

 

• • در این پژوهش برای به‌دست آوردن معیارهای موثر بر انتخاب کالا جهت توزیع و پخش، علاوه بر جستجو و مطالعات کتابخانه­ای، مصاحبه های ساختار نیافته و عمیقی با چند تن از خبرگان صنعت انجام شد که درنهایت منجر به استخراج ۹ معیار به‌عنوان اصلی­ترین معیارهای موثر بر انتخاب کالا برای توزیع و پخش گردید.

 

• • برای وزن دهی و انتخاب تامین کنندگان از ترکیب روش­های تحلیل سلسله­مراتبی^[۲] و شباهت به گزینه ایده­آل^[۳] استفاده گردیده.

 

• • جهت کمتر شدن خطاهای ناشی از عدم قطعیت، هر دو روش در محیط فازی مورداستفاده قرار گرفته‌اند.

 

۱-۴- تعریف مساله و بیان موضوعات پژوهش
یکی از بخش­های مهم در زنجیره تامین، بخش توزیع‌کننده است. این بخش واسط بین تولیدکننده و مصرف‌کننده هست و بسیاری از اطلاعات نهایی از مصرف‌کننده توسط این واحد به دست می ­آید.
توزیع و پخش محصول در صنایع مختلف و با توجه به نوع کالا و عوامل بسیار دیگر متفاوت است، در این پژوهش می­خواهیم زنجیره تامین را برای محصولات تند مصرف^[۴] سوپرمارکتی موردبررسی قرار دهیم.
تولیدکنندگان محصولات مصرفی و سوپرمارکتی روش­های متفاوتی برای توزیع محصولات خود پیش رودارند، برخی از این شرکت‌ها واحد توزیع و پخش داشته و خود اقدام به توزیع و پخش مویرگی می­نمایند، نوع دیگری از روش توزیع و پخش، سپردن محصول به شرکت‌های توزیع و پخش و درواقع برون‌سپاری این بخش از زنجیره تامین هست. امروزه شرکت‌های بسیاری با عنوان شرکت‌های توزیع و پخش به وجود آمده­اند که وظیفه توزیع و پخش محصولات تولید­کنندگان متفاوت را بر عهده می­گیرند، در این پژوهش نگاه ما به این روش از پخش خواهد بود و می­خواهیم زنجیره تامین را از زاویه دید این شرکت‌های توزیع و پخش موردبررسی قرار دهیم.
یک شرکت پخش به‌عنوان واسطه بین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان، ابتدا سبدی از کالاهای متفاوت را انتخاب کرده و وظیفه توزیع و پخش آن‌ ها را بر عهده می­گیرد.
این نوع شرکت‌های پخش معمول مستقل از تولیدکنندگان فعالیت می­نمایند و نقش زیادی در فعالیت­های بازاریابی تولیدکنندگان ندارند، توزیع‌کنندگان برای توزیع و پخش محصولات تولیدکنندگان درصدی از میزان فروش را دریافت می­دارند که به آن حاشیه سود^[۵] گفته می‌شود.
انتخاب سبد کالا یکی از مهم‌ترین وظایف شرکت‌های پخش هست، شرکت‌های پخش بایستی با در نظر گرفتن عوامل مهم و موثر بر فروش و بازاریابی خود، کالاهایی که برای پخش به آن‌ ها معرفی می‌روند را موردبررسی قرار داده و آن‌ ها را برای توزیع در سبد خود قرار دهند، مجموعه ­ای از عوامل در انتخاب یک کالا باید موردبررسی قرار گیرد، بامطالعه منابع متفاوت ایرانی و خارجی متوجه شدیم که علی­رغم وجود مسائل انتخاب تامین کننده برای تولیدکنندگان، به انتخاب تامین کننده برای توزیع‌کنندگان توجه کمتری شده است و عوامل موثر در انتخاب کالا بسیار کم مورداشاره قرارگرفته­اند.
بدین‌جهت مرحله اول این پژوهش به مصاحبه با خبرگان صنعت پخش و یافتن عوامل مهم و موثر در انتخاب کالا برای توزیع و پخش اختصاص یافت، در این مرحله مصاحبه های طولانی با چند خبره صنعت پخش که فعالیت­های چندساله در رده­های بالای شرکت‌های پخش ایران داشته اند انجام شد و درنهایت تعداد ۹ عامل موثر بر انتخاب کالا برای توزیع و پخش استخراج گردید.
در مرحله بعدی این عوامل توسط خبرگان دیگر در رده­های مختلف توزیع و پخش مورد ارزیابی قرار گرفت، برای ارزیابی این پخش از روش تحلیل سلسله مراتبی فازی استفاده شد و مقایسه­های زوجی با کمک عبارات کلامی برای هر چه‌بهتر و دقیق‌تر بودن مقایسه­ها مورداستفاده قرار گرفت.
پس‌ازآن با کمک مطالعه موردی و استفاده از روش شباهت به گزینه ایده آل – در محیط فازی – تعدادی تأمین‌کننده نسبت به معیارهای به‌دست‌آمده سنجیده شده ­اند، و در ادامه مدلی برای انتخاب و بهینه‌سازی سبدی از میان گزینه­ های موجود ارائه و حل گردید.
سوال­های پژوهش را می‌توان این‌گونه مطرح کرد:

 

• • چه عواملی در انتخاب یک کالا (تامین کننده) برای توزیع و پخش توسط یک شرکت پخش دارای اهمیت هستند؟

 

• • هر یک از این عوامل به چه میزان اهمیت دارند؟

 

• • چگونه می‌توان از بین محصولات متفاوت با توجه به معیارهای موردنظر،سبدی از کالا برای توزیع و پخش انتخاب کرد؟

 

۱-۵- اهداف پژوهش
در این پژوهش سعی بر این است که با بهره گرفتن از منابع کتابخانه‌ای، نظرات خبرگان صنعت و بهره‌گیری از روش‌های تصمیم‌گیری چند معیاره و برنامه‌ریزی خطی به اهداف زیردست یابیم :

 

• • استخراج عوامل موثر بر انتخاب کالا جهت توزیع و پخش.

 

• • وزن دهی به این عوامل با استفاده ازنظرات خبرگان صنعت و به‌کارگیری روش تحلیل سلسله مراتبی فازی.

 

• • سنجش گزینه‌های پیش رو نسبت به معیارهای به‌دست‌آمده با کمک روش شباهت به گزینه ایده آل فازی.

 

• • ارائه مدلی برای انتخاب و بهینه‌سازی سبد از بین گزینه­ های موجود.

 

۱-۶- روش پژوهش

تئوری

 

شرح تئوری

 

 

 

ماکس وبر

 

دینداری موجب تفاوت در رفتارهای اقتصادی افراد میشود. دینداری در بین طبقات اجتماعی متفاوت است و میانگین آن برحسب میزان پایگاه اقتصادی- اجتماعی افراد تفاوت می پذیرد.

 

 

 

تئوری گروه مرجع

 

رویکرد افراد در جریان ارتباطات اجتماعی شکل میگیرد. بنابراین تنوّع در رویکردهای افراد ناشی از تفاوت در کانال های ارتباطی افراد است و از آنجا که گروه مرجع بر روی چارچوب مرجع افراد تأثیر میگذارد، به تبَع آن نگرش و دیدگاه های افراد نیز تغییر میکند.

 

 

 

نظریه شکاف آگاهی

 

به همراه انتشار اطلاعات توسط رسانه های جمعی، طبقات مختلف جامعه دریافتهای متفاوتی از اطلاعات دارند و رسانه های جمعی بر روی ارتباطات افراد و همچنین بر روی پایگاه افراد تأثیر می گذارند.

 

 

 

نظریه برجسته سازی

 

رسانه های جمعی سعی در برجسته کردن بعضی از گروه های مرجع دارند و بر چارچوب مرجع افراد تأثیر میگذارند.

 

 

 

نظریه کاشت

 

تماس فزاینده با وسایل ارتباط جمعی، بر مفهومسازی مخاطبان از واقعیت اجتماعی تأثیر میگذارد و این عمل بهگونهای اتفاق میافتد که متناوبترین، متداولترین و پایدارترین الگوهای تصویری و ایدئولوژی را که این وسایل ارائه میکنند، بازتاب میدهد.

 

 

 

پیر بوردیو

 

سرمایه اجتماعی منبعی است که افراد زندگی شخصی و حرفهای شان را براساس آن تنظیم میکنند. بر این اساس شکل دینداری و جهتگیری دینی جوانان در قالب روابط آنها با خانواده، دوستان، همسایگان، مشارکت اجتماعی و اعتماد به افراد و نهادها شکل میگیرد. میزان سرمایه اجتماعی باعث به وجود آمدن جهتگیریهای دینی مختلفی در افراد میشود. و همچنین افراد دارای جهتگیریهای دینی مختلف، از میزان سرمایه اجتماعی متفاوتی برخوردارند.

 

 

 

شکل ‏۲-۱: مدل نظری پژوهش
فرضیه های پژوهش
تفاوت معناداری در جهتگیریهای دینی دانشجویان برحسب پایگاه اقتصادی- اجتماعی آنها وجود دارد.
تفاوت معناداری در جهتگیریهای دینی دانشجویان برحسب نوع رسانه ها وجود دارد.
تفاوت معناداری در جهتگیریهای دینی دانشجویان برحسب میزان سرمایه اجتماعی وجود دارد.
تفاوت معناداری در جهت گیریهای دینی دانشجویان برحسب نوع گروه های مرجع وجود دارد.
استفاده از رسانه از طریق تأثیر بر انتخاب گروه مرجع بر جهتگیریهای دینی دانشجویان تأثیر میگذارد.
پایگاه اقتصادی- اجتماعی از طریق تأثیر بر شبکه ارتباطی افراد بر جهتگیریهای دینی دانشجویان تأثیر میگذارد.
پایگاه اقتصادی- اجتماعی از طریق تأثیر بر انتخاب گروه مرجع بر جهتگیریهای دینی دانشجویان تأثیر میگذارد.
پایگاه اقتصادی- اجتماعی از طریق تأثیر بر سرمایه اجتماعی بر جهتگیریهای دینی دانشجویان تأثیر میگذارد.
پایگاه اقتصادی- اجتماعی از طریق تأثیر بر استفاده از رسانه بر جهتگیریهای دینی دانشجویان تأثیر میگذارد.
فصل سوم: روش شناسی پژوهش
مقدمه:
فصل حاضر، به مبانی روششناختی پژوهش اختصاص یافته است. در این فصل، روش تحقیق و ابزار گردآوری و تحلیل داده ها، تعریف عملیاتی متغیرها شامل متغیر وابسته و متغیرهای مستقل، جامعه آماری، روش نمونهگیری و تعیین حجم نمونه و سنجش اعتبار و پایایی، مورد توجه واقع میشود.
روش پژوهش
از آنجا که روش پژوهش ارتباط نزدیک و مستقیم با موضوع پژوهش دارد و باید براساس نیاز پژوهش یکی از روش های پژوهشی را انتخاب کنیم، لذا در این تحقیق از روش پیمایش استفاده شده است. محدودیتهای روش های دیگر در رابطه با نگرشسنجی و از طرف دیگر سنجش نگرشها در سطح نسبتاً وسیع با تعداد نمونه های بالا استفاده از روش پیمایش را در این پژوهش ایجاب کرده است.
همچنین علت این انتخاب، کارآمدی این شیوه در گردآوری داده ها، منظم ساختن آنها و امکان عملیات آماری بر روی آن اطلاعات و همچنین مساعد بودن این روش نسبت به تحلیل دقیق بوده است.

 

• • • شواهد، راهنماهای بالینی و استانداردهایی برای تعیین و اجرای بهترین عملکرد

  

 

• • ابزار ارتقای کیفیت (مثل ممیزی بالینی، ارزشیابی) به منظور بازنگری و ارتقای درمانها و خدمات

 

• • سیستم اطلاعاتی برای ارزیابی عملکرد جاری و تدارک شواهدی برای ارتقاء

 

• • ارزیابی شواهد از نظر هزینه- اثربخشی ارتقا و استفاده از سیستمها و ساختارهایی که یادگیری درون

 

• • سازمانی را توسعه می بخشد

 

Listen
Read phonetically

Dictionary - View detailed dictionary
اثر بخشی بالینی حاصل کاربرد بهترین دانش برگرفته از پژوهش روزآمد و تجربه، برای انجام فرایند صحیح بالینی و دستیابی به نتایج بالینی مطلوب برای بیمار است^[۲۲]. همچنین اثربخشی بالینی حکایت از مطلوبیت نتایج کاربرد یک دارو یا روش تشخیصی درمانی در تولید بهترین نتایج بالینی در بیمار می کند.
اصطلاح طبابت مبتنی بر شواهد (^[۲۳](EBM در سال ۱۹۹۲ توسط جی.اویات و همکارانش از دانشگاه مک مستر کانادا مطرح شد و آوازه آن بطور فزاینده‌ای به دانشکده‌های پزشکی در سرتاسر جهان رسیده است. بطوریکه به مقاله‌ای که در سال ۱۹۹۲ به معرفی پزشکی مبتنی برشواهد پرداخت، تا سال ۲۰۰۴، ۱۳۰۰۰ بار رفرنس داده شده‌است. پزشکی مبتنی برشواهد ادغام بهترین شواهد از پژوهش‌های بالینی، تجربیات بالینی و شرایط و ترجیحات بیماران است. مقصود از بهترین شواهد پژوهشی، شواهدی است که از پژوهشهای بالینی با حداقل خطا بر روی بیماران بدست می‌‌‌آید و کارآمدی و بی‌خطری رژیم‌های درمانی، پیشگیری، … و ارزش تستهای تشخیصی یا … را در تغییر مورتالیتی، موربیدیتی یا کیفیت زندگی بیمار در بر می‌گیرد. در حقیقت پزشکی مبتنی بر شواهد می‌آموزد که چگونه استفاده‌ کنندگان خوبی از اطلاعات باشیم. علت نیاز به یادگیری مهارتهای پزشکی مبتنی بر شواهد این است که اولا اطلاعات پزشکی حجم خیلی زیاد دارند و به سرعت در حال افزایشند. دوما پزشکان زمان کمی را می‌توانند به مطالعه اختصاص دهند. در حالیکه تجدید اطلاعات به سرعت صورت می‌گیرد، هم چنین پزشکان نمی‌توانند همان روش های تشخیصی و درمانی زمان فارغ‌التحصیلی خود را ادامه دهند. چه بسا درمان انتخابی برای یک بیماری با مطالعات جدیدتر ثابت می‌شود که بی‌اثر یا حتی مضربوده‌است. مطالعات نشان داده اند که برای دریافت حدود %۹۵اطلاعات باید هفتگی ۲۰ ژورنال مطالعه نماییم که مسلماً به انجام رساندن آن غیر ممکن است. ضمن اینکه مطالعات نشان می‌دهد دوره های بازآموزی رایج، کارآیی کافی ندارند‍، پس نیازمند آموختن روشهایی برای آموزش مداوم در تمام عمر هستیم. اطلاعات پزشکی از درجه اعتبار متفاوتی برخوردارند ولی پزشکان امکان کافی برای نقد اطلاعات و جدا کردن اطلاعات معتبر از غیر معتبر را ندارند. بعلاوه مطالعات نشان می‌دهد پزشکان دید روشنی نسبت به اصطلاحات مورد استفاده در مقالات ندارند، در حالیکه دانستن این اطلاعات مستقیما در عملکرد بالینی آنان تاثیر می‌گذارد. حتی در مورد جدیدترین ‌کتاب ها نیز چندین سال بین ورود نتایج تحقیقات و گنجاندن آن در کتاب وجود دارد. نتیجه اینکه قسمت قابل توجهی از کتاب های ما بخصوص در زمینه درمان عقب تر نتایج تحقیقات هستند. پزشکی مبتنی بر شواهد ابزارهایی ارائه می‌دهد که می‌تواند با مسائل ذکر شده مقابله نماید، EBM نشان می‌دهد که چطور می‌توان در حداقل زمان، اطلاعات ارزشمند بالینی را یافت، نقد نمود و چطور می‌توان آن را در شرایط منحصر به فرد هر بیمار بکار برد. با این روش مداخلات تشخیصی و درمانی معمولا زمانی بکار می‌روند که کارایی آنها کاملا ثابت شده باشد و از مداخلات مضر یا بی‌اثر جلوگیری می‌شود. .(وزارت بهداشت ،۱۳۹۰: ۷)
پزشکی مبتنی بر شواهد مراحل زیر را در برخورد با یک مسئله طی می کند:

 

1. 1. طراحی یک سوال قابل پاسخگویی

 

1. 1. جستجوی اطلاعات

 

1. 1. ارزیابی نقادانه اطلاعات بدست آمده و سنتز آن ها

 

1. 1. به کار گیری اطلاعات

 

1. 1. ارزیابی نهایی

 

EBM ادعا می کند که می تواند خطاهای باورهای ما را پیداکند و نتیجه آخرین تلاشهای معرفت بشری یعنی بهترین و به‌روز ترین شواهد را در حیطه های پزشکی در اختیار ما قرار دهد. زمانی که سه جزء بهترین دانش موجود، مهارت بالینی پزشک و ارزش ها و ترجیحات بیمار به یکدیگر بپیوندند، پزشک وبیمار پیوندی را ایجاد می‌نمایند که نتایج بالینی و کیفیت زندگی بیمار را بهبود می‌بخشند. این سه جز به شرح زیر هستند:
۱- بهترین دانش موجود (شاهد)، همان تحقیقات بالینی رایج است که جهت تعیین درستی و دقت تست‌های تشخیصی، اندازه‌گیری میزان تاثیر و مفید بودن رژیم‌های درمانی، و مانند آن صورت می‌پذیرد. شواهد جدید حاصل از تحقیقات بالینی، نه تنها تست‌های تشخیصی و درمان های قبلی را بررسی و در صورت لزوم با شواهد جدیدی که دقیق‌تر و مطمئن‌تر هستند، جایگزین می‌سازند.
۲- مهارت بالینی پزشک، همان تخصص و قدرت تشخیص سریع علائم بیماری، خطرات و فوائد مداخلات ممکن، ارزش‌های فردی و انتظارات بیمار از پزشک بوده و با تکیه بر تجربیات بالینی او است.
۳- ارزش‌های بیمار، همان ترجیحات، نگرانی‌ها و توقعات خاص هر بیمار است که از نظر بالینی اهمیت داشته و بایستی در هنگام اخذ تصمیمات بالینی به آنها توجه نمود.
۲-۲-۸-۱- راهنماهای بالینی^[۲۴]
توصیه های ساختار مندی که به پزشک و بیمار در تصمیم گیری مناسب برای مواجهه با یک شرایط بالینی خاص کمک می کنند. در صورتیکه صحیح، علمی ومتناسب با جامعه هدف تدوین شوند، منجر به ارتقا کیفیت وحتی کمیت خدمات سلامت می شوند. تدوین راهنماهای بالینی معمولاً در دو قالب نگارش راهنماهای بالینی اصیل^[۲۵] ویا بومی سازی^[۲۶] راهنماهای بالینی صورت می گیرد. اکثر راهنماهای بالینی موجود که در نتیجه جستجوهای معمول به دست می آیند، در دسته راهنمای بالینی اصیل هستند ولی اعتقاد بر این است که در کشورهای در حال توسعه مانند کشور ما بومی سازی راهنماهای بالینی در کوتاه مدت و میان مدت می تواند راه‌کار مناسبی باشد تا این که مهارت های لازم و کافی جهت تولید راهنماهای بالینی اصیل ایجاد شود. چون در تدوین یک راهنمای بالینی اصیل علاوه بر احاطه علمی کامل به موضوع مورد نظر و در واقع صاحب نظر بودن در آن حیطه، لازم است که تدوین کنندگان به دانش وعلوم متدولوژیک وسیع ومتنوعی مجهز باشند و از آن مهمتر تدوین یک راهنمای بالینی اصیل نیاز مند پشتوانه ای غنی از مطالعات اپیدمیولوژیک، کار آزماییهای بالینی، مطالعات مروری و متاانالیزهایی است که لازم است از قبل انجام شده باشد. بنابراین در حال حاضر بومی سازی راهنماهای بالینی می تواند کارساز باشد.مفهوم بومی سازی راهنمای بالینی از این تفکر سرچشمه گرفته است که در اکثریت حیطه های مورد نظر،راهنمای بالینی مختلف ومتنوعی در نقاط مختلف دنیا تدوین شده است و کافی است که از این میان، راهنمای بالینی معتبر با بیشترین شباهت ممکن با شرایط تدوین راهنمای بالینی مورد نظر، جستجو و انتخاب شده و سپس متناسب با همان شرایط بازنویسی و به اصطلاح بومی سازی شود. در این زمینه بهتر است که حداکثرتعداد ممکن از راهنمای بالینی مناسب مورد استفاده قرار گیرد تا نکته ای حذف نشود. هم چنین مجدداً تأکید می شود که نزدیکی و شباهت راهنمای بالینی انتخاب شده با شرایطی که قرار است برای آن بومی سازی شود بسیار حائز اهمیت است. این شباهت به خصوص در زمینه کاربران راهنمای بالینی (ارائه دهندگان خدمات سلامت که قرار است از راهنمای بالینی استفاده کنند مثلاً پزشکان عمومی شاغل در اورژانسها)، جامعه هدف راهنمای بالینی (افرادیکه راهنمای بالینی با هدف ارتقا سلامت انها نگارش شده است) از نظر جغرافیایی، اقتصادی و… باید مورد توجه ویژه قرار گیرد. نکته بسیار مهم دیگری که در تدوین راهنمای بالینی و به خصوص بومی سازی آنها از اهمیت بسیاری برخوردار است، بحث به اجماع رسانی است. مطلوب است که در مورد تک تک توصیه های یک راهنمای بالینی میان صاحبنظران آن حیطه، اجماع واتفاق نظر وجود داشته باشد و این امر در بومی سازی راهنمای بالینی و به ویژه درشرایطی که شواهد کافی برای یک توصیه وجود ندارد، اهمیت دوچندان می یابد. درتدوین تک تک توصیه های یک راهنمای بالینی بالینی باید به هزینه ها توجه نمود وسعی در کاهش هزینه ها (بدون وارد آوردن آسیب به کیفیت خدمات ارائه شده) داشت. در واقع یکی از دلایل بومی سازی راهنمای بالینی، تطابق توصیه های آنها با شرایط اقتصادی جامعه هدف است. پس از تدوین راهنمای بالینی گام ضروری بعدی اجرایی نمودن آنها است. انتشار یک راهنمای بالینی به عنوان گام اول اجرایی نمودن آن نکته ای است که نباید ازنظر دور نگهداشته شود. مرحله پس از اجرایی نمودن یک راهنمای بالینی، بررسی آن از نظر میزان تناسب و اثر بخشی خواهد بود. ممیزی بالینی از ابزارهای ارتقا کیفیت خدمات سلامت است که می تواند به عنوان ابزاری برای این منظور نیز مورد استفاده قرار گیرد. تدوین استانداردها معمولاً براساس راهنمای بالینی علمی و مورد توافق صورت می گیرد و درواقع راهنمای بالینی نقش بسیار مهمی در چرخه های ممیزی بالینی دارند. از سوی دیگر در حین انجام فرایند تدوین استانداردها وانجام ممیزی براساس آنها، تا حدود زیادی می توان تناسب واثربخشی یک راهنمای بالینی را نیز بررسی و ارزیابی نمود.

۲-۲-۹- ممیزی بالینی^[۲۷]

ممیزی بالینی بخشی از پاسخگویی حرفه ای در حاکمیت بالینی محسوب می شود. یعنی ارائه دهندگان سطوح مختلف خدمات سلامت در برابر ارائه خدمات با کیفیت و ارتقا مستمر کیفیت آن خدمات،مسئول و پاسخگو هستند. ممیزی بالینی علاوه بر اینکه یکی از اجزای حاکمیت بالینی است، از اجزاء ثابت هر مرکز تعالی خدمات بالینی نیز محسوب می شود. این اجزا با یکدیگر در تعامل نزدیک بوده بر هم تأثیر دارند. به عنوان مثال از ممیزی بالینی به عنوان یکی از اجزا و ارکان اصلی مدیریت خطر نام برده می شود، چرا که ممیزی بالینی با ارتقاء کیفیت خدمات بالینی موجب کاهش خطر و خطاهای سیستم می شود.در ۱۹۹۳ مدیریت اجرایی نظام سلامت انگلستان مصوب نمود که ممیزی فرایندهای پزشکی ، پرستاری و کلیه مراقبتهای درمانی باید در یک برنامه ممیزی واحد ادغام شوند. بدین صورت و در سال ۱۹۹۳ ممیزی بالینی متولد شد و به فرایندی بین بخشی تبدیل گشت.
این فرایند چنین تعریف می شود:یک فرایند ارتقا کیفیت، که با هدف ارتقای کیفیت خدمات و مراقبتهای ارائه شده به بیماران و بهبود نتایج حاصل از آن صورت می گیرد و این عمل را از طریق مرور نظام مند وضعیت موجود و تطابق آنها با استانداردهای صریح و روشن و انجام مداخله و ایجاد تغییر به انجام می رساند. یک تفاوت مهم میان ممیزی بالینی و سایر انواع ممیزی این است که ارائه دهندگان خدمات سلامت، ممیزی بالینی را از آن خود می دانند (در حالت ایده ال)، آنها خودشان فرایند ممیزی را انجام می دهند، خودشان در مورد یافته های حاصل از آن بحث می کنند و به نتیجه می رسند، خودشان تغییرات را اعمال نموده و منجر به ارتقا کیفیت می شوند. در حالیکه در سایر انواع ممیزی، شخصی از بیرون می آید و سازمان را ممیزی می کند. توجه داشته باشید که انجام فرایند ممیزی داخل یک مجموعه بالینی، الزاما به معنای انجام یک پروژه ممیزی بالینی نیست. (وزارت بهداشت ،۱۳۹۰: ۱۰)
۲-۲-۹-۱- چرخه انجام ممیزی بالینی
در منابع مختلف اجزا و مراحل مختلف و بعضا متفاوتی برای انجام یک فرایند ممیزی بالینی ترسیم شده است. چرخه ممیزی بالینی می تواند این گونه توصیف شود:

 

• • تعیین وتدوین استانداردها

 

• • بررسی وضعیت موجود

 

• • مقایسه نتایج با استانداردها

 

• • انجام مداخله و تغییر عملکرد براساس نتایج مقایسه

 

• • ممیزی مجدد جهت حصول اطمینان از بهبود عملکرد

 

همان طور که در چرخه ممیزی بالینی مشهود است، برای انجام ممیزی بالینی در مورد یک خدمت، استانداردهایی باید تعیین و به توافق رسانده شوند و سپس وضعیت موجود با آنها مقایسه شده و اگر اختلافی وجود دارد، در صورت امکان با انجام یک مداخله اصلاح شود و نهایتا با انجام یک ممیزی مجدد، از موفقیت مداخله انجام شده در ارتقاء کیفیت آن خدمت، اطمینان حاصل شود.

۲-۲-۱۰- مدیریت کارکنان^[۲۸]

«بیماران حق دارند که توسط کارکنانی حرفه ای با مهارت ها و تخصص های مرتبط و به روز، تحت مراقبت قرار گیرند» یکی از حیطه های مدیریت منابع، مدیریت کارکنان است. با انتخاب صحیح نیروهای انسانی، می توان بنیان صحیحی برای سازمان تدارک دید. مدیریت کارکنان شامل به کار گیری و انتخاب کارکنان، ارزیابی و نظارت بر آنان، توسعه مهارت های فردی و شغلی و تامین رفاه ایشان است.
با توجه به تعریف بالا،مدیریت کارکنان شامل موارد زیراست:

 

1. 1. جای گذاری هر فرد در جایگاه خودش

 

1. 1. توسعه و پیشرفت محیط کار به طوری که کارکنان براساس

 

1. 1. تغییراتی که درطول زمان در تقاضاهای بیماران برای

 

1. 1. دریافت خدمات ایجاد می شود، آماده شوند .

 

1. 1. اطمینان از رضایت شغلی کارکنان

 

با منطبق کردن بهترین عملکرد^[۲۹] درمدیریت منابع انسانی، با بهبود مستمر رضایت شغلی کارکنان و توسعه مهارت های فردی و شغلی آنان، می توان باعث افزایش کیفیت ارائه خدمات به بیماران شد . این امر اهمیت مدیریت کارکنان در اجرای حاکمیت خدمات بالینی را نشان می دهد.ممیزی بالینی می تواند به عنوان مکانیسمی برای یادگیری، به مدیریت کارکنان کمک کند. ممیزی بالینی می تواند تغییراتی را که برای بهبود ارائه خدمات به بیماران نیاز است نشان دهد و این نیاز ها شامل نیازهای آموزشی کارکنان نیز می شود. هم چنین ممیزی بالینی می تواند نشان دهد که آیا در یک مرکز ارائه خدمات سلامت ، تلفیق مناسبی از دانش و مهارت کارکنان برای انجام امور محوله وجود دارد.هم چنین مشارکت بیماران و مردم نیز می تواند به عنوان ابزاری برای یادگیری به مدیریت کارکنان کمک کند. به عنوان مثال بازخورد هایی که از شکایات مردم گرفته می شود می تواند برای آموزش و مهارت آموزی کارکنان نیز مورد استفاده قرار گیرد.مدیریت کارکنان هم چنین شامل مدیریت اطلاعات فردی و مهارت آموزی های کارکنان نیز می شود. استفاده صحیح از اطلاعات فردی و حفاظت از آن ها امری حیاتی است.حاکمیت بالینی نیازمند کار تیمی در تمام سطوح سازمانی با هر میزان تحصیلات و مهارت است. در مدیریت موفق کارکنان، نقش مسوول و یا مدیر مستقیم ویا مدیران ارشد برکسی پوشیده نیست. نقش مدیران مانند نقش رهبر در یک تیم است. هر تیم با مدد یک رهبری خوب و موفق می تواند به تعالی برسد و بهترین خدمات را با بالاترین کیفیت ارائه دهد.
کار تیمی نیازمند احترام متقابل، تعهد و اعتماد است. هم چنین کار تیمی نیازمند مشارکت همه اعضای تیم و فرد بیماری است که به او خدمت می دهند. اعضای تیم باید به طور روشن ، از نقش و وظیفه خود در تیم مطلع باشند. کار تیمی نیازمند یک رهبری و یک کانال ارتباطی خوب است. هم چنین نیازمند شناسایی مشکلات و رفع آن ها به منظور ارائه خدمات بیمار- محور است. بسیاری از شکایات بیماران ناشی از وجود یک کانال ارتباطی ضعیف بین اعضای تیم است.
نقش مدیر یا مسوول یا رهبر در سیستم سلامت چیست؟

همانطور که ملاحظه می شود ۲۲٫۱ درصد از پاسخگویان بر این عقیده اند که فضای رشد دانشجو تاثیر کمی بر میزان پایبندی آنان به دین دارد. ۶۲٫۴ درصد نیز تاثیر این عامل را در حد متوسط ارزیابی نوده اند.۱۵٫۵ درصد نیز معتقدند که هرچه فضای رشد دانشجو اسلامی تر باشد پایبندی به دین بیشتر می شود.
جدول شماره‌ ۳۳ـ توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیر فضای رشد دانشجو بر میزان پایبندی به دین

نمودار شماره ۳۳ ـ توزیع درصدی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیر فضای رشد دانشجو بر میزان پایبندی به دین

ج ـ ۲ـ توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان تاثیر پوشش و حجاب برمیزان پایبندی به دین
شاخص پوشش و حجاب اسلامی از میانگین مجموع دو گویه (سوالات ۷ و ۸) حاصل شده است. حداکثر نمره ۵ و حداقل آن ۱ می باشد.
دسته بندی نتایج نشان داد که ۳۷٫۱ درصد از پاسخگویان تاثیر داشتن پوشش و حجاب اسلامی را بر میزان پایبندی به دین زیاد ارزیابی نموده اند. از نظر ۴۵٫۵ درصد نیز تاثیر این عامل در حد متوسط می باشد. اما ۱۷٫۴ درصد معتقدند که پوشش اسلامی تاثیر کمی بر میزان پایبندی به دین دارد.
جدول شماره‌ ۳۴ـ توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیر پوشش و حجاب بر میزان پایبندی به دین

نمودار شماره ۳۴ ـ توزیع درصدی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیر پوشش و حجاب بر میزان پایبندی به دین

ج ـ ۳ـ توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان تاثیر برخورداری از رفاه اقتصادی برمیزان پایبندی به دین
نتایج دسته بندی شاخص برخورداری از رفاه اقتصادی که از میانگین مجموع دو گویه (سوالات ۱۶و ۱۷ ) تهیه شده در جدول بعد منعکس شده است. حداکثر نمره ۵ و حداقل آن ۱ می باشد.
ارزیابی نتایج نظرسنجی نشان می دهد که ۲۳ درصد از پاسخگویان عنوان نموده اند که هر چه افراد از رفاه اقتصادی بیشتری برخوردار باشد میزان پایبندی به دین در آنان بیشتر می شود. در مقابل ۲۲٫۵ درصد تاثیر این عامل را بر میزان پایبندی در حد کمی دانسته اند. از نظر نیمی از پاسخگویان (۵۴٫۵ درصد ) نیز تاثیرگذاری برخورداری از رفاه می تواند در حد متوسط باشد.
جدول شماره‌ ۳۵ ـ توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیر برخورداری از رفاه اقتصادی بر میزان پایبندی به دین

نمودار شماره ۳۵ ـ توزیع درصدی پاسخگویان برحسب میزان تاثیر برخورداری از رفاه اقتصادی برمیزان پایبندی به دین

ج ـ ۴ـ توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان تاثیر اهمیت دادن به نماز برمیزان پایبندی به دین
شاخص اهمیت دادن به نماز از میانگین مجموع سه گویه (سوالات ۶ ، ۹ و ۱۰) حاصل شده است. حداکثر نمره ۵ و حداقل آن ۱ می باشد. نتایج حاصله بعد از طبقه بندی در جدول بعد منعکس شده است.
همانطور که ملاحظه می شود ۲۰٫۲ درصد از پاسخگویان تاثیرگذاری اهمیت دادن به نماز را بر میزان پایبندی به دین در حد کمی دانسته اند. نسبت افرادی که معتقدند تاثیر این عامل در حد زیاد می باشد تنها ۸ درصد از حجم نمونه را به خود اختصاص داده است. اما اکثریت پاسخگویان (۷۱٫۸ درصد ) براین عقیده اند که تاثیر اهمیت دادن به نماز بر میزان پایبندی به دین در حد متوسط می باشد.

جدول شماره‌ ۳۶ـ توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیر اهمیت دادن به نماز بر میزان پایبندی به دین

نمودار شماره ۳۶ ـ توزیع درصدی پاسخگویان برحسب میزان تاثیر اهمیت دادن به نماز برمیزان پایبندی به دین

ج ـ ۵ ـ توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان تاثیر محل سکونت بر میزان پایبندی به دین
شاخص محل سکونت از میانگین مجموع دو گویه (سوالات ۱۴ و ۱۵) حاصل شده است. حداکثر نمره ۴٫۶ و حداقل آن ۱٫۷۵ می باشد.
دسته بندی نتایج نشان داد که از نظر ۲۷٫۷ درصد از پاسخگویان محل سکونت تاثیر کمی بر میزان پایبندی به دین افراد دارد. بیش از نیمی از پاسخگویان (۵۳٫۱ درصد ) نیز تاثیر این عامل را در حد متوسط ارزیابی نموده اند. اما ۱۹٫۲ درصد معتقدند که محل سکونت می تواند بر میزان پایبندی به دین تاثیر زیادی داشته باشد.
جدول شماره‌ ۳۷ـ توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیر محل سکونت بر میزان پایبندی به دین

نمودار شماره ۳۷ ـ توزیع درصدی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیر محل سکونت بر میزان پایبندی به دین

ج ـ۶ ـ توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان تاثیر داشتن مطالعه مذهبی بر میزان پایبندی به دین
نتایج دسته بندی شاخص داشتن مطالعه مذهبی که از میانگین مجموع سه گویه (سوالات ۵، ۲۰ و ۲۱) تهیه شده در جدول بعد منعکس شده است. حداکثر نمره ۴٫۳۳ و حداقل آن ۱ می باشد.
نتایج حاصله بیانگر این واقعیت است که از نظر ۲۴٫۴ درصد از پاسخگویان تاثیر داشتن مطالعه مذهبی بر میزان پایبندی به دین زیاد می باشد. در مقابل ۲۲٫۵ درصد تاثیر این عامل را بر میزان پایبندی در حد کمی دانسته اند. نسبت افرادی که تاثیر مطالعه مذهبی را بر پایبندی به دین در حد متوسط عنوان نموده اند ۵۳٫۱ درصد است.
جدول شماره‌ ۳۸ـ توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیر داشتن مطالعه مذهبی بر میزان پایبندی به دین

نمودار شماره ۳۸ ـ توزیع درصدی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیر داشتن مطالعه مذهبی بر میزان پایبندی به دین

ج ـ ۷ـ توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب میزان تاثیرسختگیری در دانشگاه برمیزان پایبندی به دین
شاخص سختگیری در دانشگاه از میانگین مجموع چهار گویه (سوالات ۳ ، ۴، ۱۱ و ۱۹) حاصل شده است. حداکثر نمره ۴٫۷۵ و حداقل آن ۱ می باشد. نتایج حاصله بعد از دسته بندی در جدول بعد منعکس شده است.
همانطور که ملاحظه می شود بیش از نیمی از پاسخگویان (۵۳٫۵ درصد ) بر این عقیده اند که هر چه سختگیری در دانشگاه بیشتر باشد میزان پایبندی به دین نیز بیشتر می شود در مقابل تنها ۶٫۶ درصد تاثیر این عامل را در حد کم ارزیابی نموده اند. نسبت افرادی که معتقدند سختگیری می تواند در حد متوسط بر میزان پایبندی به دین اثر داشته باشد ۳۹٫۹ درصد است.
جدول شماره‌ ۳۹ـ توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیر سختگیری در دانشگاه بر میزان پایبندی به دین

نمودار شماره ۳۹ ـ توزیع درصدی پاسخگویان بر حسب میزان تاثیر سختگیری در دانشگاه بر میزان پایبندی به دین

د ـ رابطه بین متغیرهای وابسته و متغیرهای مستقل
د ـ ۱ـ رابطه بین متغیرهای وابسته تحقیق و متغیر جنسیت
نتایج آزمون یوی مان ویتنی که برای متغیرهای رتبه ای _ اسمی استفاده شده است در جدول ۴۱ مشاهده می شود.
جدول شماره‌ ۴۰ـ نتایج آزمون مقایسه تاثیر جنسیت بر متغیرهای وابسته

۲-۱-۴-۲-گامهای بازاریابی داخلی
در به کارگیری مفاهیم بازاریابی داخلی گامهای متعددی به منظور توسعه و ارزیابی مفهوم بازاریابی داخلی انجام می‌پذیرد. در یک تقسیم بندی این گامها در سه بخش دسته بندی می‌گردند:
انگیزش و رضایتمندی کارکنان - در اولین گام بازاریابی داخلی، بیشترین تمرکز بر روی انگیزش کارکنان قرار دارد. این گام بازاریابی داخلی شامل دو قسمت است که عبارتند از:
توجه به کارکنان به عنوان مشتریان داخلی؛
تمرکز بر رضایتمندی کارکنان.
۲ - مشتری گرایی - در این مرحله از بازاریابی داخلی، درگیری کارکنان با خدمات و پاسخگو بودن آنها نسبت به مشتریان خارجی مورد توجه هستند. هدف اساسی بازاریابی داخلی ایجاد تعامل مثبت بین کارکنان و مشتریان است. ارائه خدمات مؤثرتر نیازمند هماهنگی مؤثر بین کارکنان بلافصل با مشتریان از یک طرف و کارکنان رده‌های بعدی از طرف دیگر است.
۳ - توسعه و گسترش مفهوم بازاریابی داخلی
در این مرحله به کارگیری استراتژی‌های بازاریابی داخلی و مدیریت تغییر در سازمان مورد توجه است. به طور کلی در این مرحله بازاریاب داخلی به عنوان ابزار به کارگیری استراتژی‌ها و اداره مشتریان در جهت دستیابی به اهداف سازمانی است (رفیق و احمد، ۲۰۰۰)^[۳۲]. با توجه به تغییر و تحولات گسترده در زمینه‌های مختلف کسب و کار بازاریابی داخلی همسو کننده تمامی‌سطوح سازمانی با اهمیت بهبود خدمات به مشتریان می‌باشد . در حقیقت بازاریابی داخلی مقدم و تا حدی ارجحتر نسبت به بازاریابی خارجی است و اگر چه این مقوله در بسیاری از سازمان‌ها کاملا تعریف نشده و یا خارج از حدود اختیارات واحد بازاریابی می‌باشد،اما بازاریابی امروزی توجه به همسویی کارکنان را در دستور کار اولیه خود قرار داده است . پس از اجرای همگن و بدون نقص مراحل بازاریابی داخلی و خارجی،بازاریابی تعاملی تکمیل کننده مدل بازاریابی نوین بخش محصول – خدمات است . بازاریابی تعاملی یعنی اینکه، کیفیت خدمات درک شده وابسته به کیفیت ارتباطات سیستم میان کارکنان و مشتریان می‌باشد.
شکل ۲-۱ : سیاست‌های بازاریابی برای سازمان‌های محصول-خدمت

۲-۱-۵- پیدایش آمیخته بازاریابی
اولین تلاش‌ها و مطالعات در حوزه آمیخته بازاریابی، توسط مرکز پژوهش دانشکده بازرگانی ‌هاروارد در سال ۱۹۲۹ با هدف شناسایی روابط بین فعالیت‌ها و وظایف بازاریابی انجام گرفت. این تحقیق روی نمونه ای از شرکت‌های صنایع غذایی انجام گرفت که نتایج قابل توجهی از آن حاصل نشد. تقریباٌ دو دهه بعد جیمز کولیتون^[۳۳]با نمونه آماری بزرگتر و طبقه بندی مشخص شرکت‌ها، به نتایج متفاوتی دست یافت . کولیتون بعد از خاتمه یافتن تحقیق، در نتیجه گیری خود، مدیران بازرگانی را با عناوین تصمیم گیرنده، هنرمند و آمیزنده عناصر^[۳۴] خطاب کرد .نیل بوردن^[۳۵] استاد دانشگاه‌هاروارد پس از مدت کوتاهی با الهام از گفته کولیتون –آمیزنده عناصر- برای نخستین بار از اصطلاح آمیخته بازاریابی استفاده کرد.
آ‌میخته بازاریابی مجموعه ای از ابزار‌های بازاریابی است که شرکت با بهره گرفتن از آنها سعی در تحقق اهداف خود در بازار هدف دارد. این واژه به ترکیب عناصر مفید در انجام ساز و کارهای بازار اشاره دارد و نه تنها قابلیت استفاده از میزان گسترده ای از عناصر را ارائه می‌دهد، بلکه نشان دهنده آن است که ادغام، نتایج متفاوتی را با مزایای فراوان به وجود می‌آورد (بیکر^[۳۶]،۲۰۰۰) .
۲-۱-۵-۱- آمیخته بازاریابی p4
آمیخته بازاریابی معرفی شده توسط نیل بوردن شامل : برنامه ریزی محصول، قیمت گذاری، مارک گذاری،کانال‌های توزیع، فروش شخصی، تبلیغ، ترفیعات، بسته بندی، نمایش، ارائه خدمات، حمل و نقل فیزیکی و یافته‌ها و تحلیل‌های واقعی بود (کنستان تیندس،۲۰۰۶) . پس از آن آلبرت فری عوامل آمیخته بازاریابی را به دو گروه، متغیر‌های ارائه (محصول، خدمات، بسته بندی، مارک و قیمت) و متغیر‌های فرایند (تبلیغات، ترفیع فروش، فروش شخصی، سیاست، کانالهای توزیع، تحقیقات بازاریابی، تنظیم استراتژی و توسعه محصول جدید) تقسیم کرد.
در سال ۱۹۶۰ مک کارتی^[۳۷]، ۱۲ متغیر ارائه شده توسط نیل بوردن را به ۴ گروه با عنوان p4 طبقه بندی کرد که عبارتند از: محصول^[۳۸]، قیمت^[۳۹]، توزیع^[۴۰] و ترفیع^[۴۱].
این آمیخته به سرعت مورد پذیرش اندیشمندان قرار گرفت و به عنوان عنصر ضروری و مناسب در تئوری بازاریابی و مدیریت بازاریابی شناخته شد . اکثریت بازاریابان این آمیخته را به عنوان جعبه ابزاری برای بازاریابی مراوده ای و بهترین وسیله جهت برنامه ریزی بازاریابی عملیاتی می‌دانستند (گوی^[۴۲]، ۲۰۰۵) . در ادامه به بررسی اجزای این آمیخته پرداخته می‌شود .
الف) محصول
درگی (۱۳۸۴) محصول را چیزی می‌داند که به بازار جهت استفاده، به کارگیری یا مصرف و ارضاء یک خواسته و نیاز ارائه می‌شود.
ب) قیمت
روستا و همکاران(۱۳۸۳) قیمت را مبالغی می‌دانند که مشتریان در قبال تحویل گرفتن محصول پرداخت می‌کنند و آن را جزء حساس ترین عناصر آمیخته بازاریابی معرفی کرده اند .
ج) مکان
روستا و همکاران(۱۳۸۳) توزیع را رساندن محصول تولید شده به مصرف کنندگان در زمان و مکان مناسب و مورد نظر تعریف می‌کنند
د) ترفیع
گوی(۲۰۰۵) ترفیع فروش را مجموعه برنامه‌های ارتباطی شرکت در ارتباط با مصرف کنندگان می‌داند که هدف آن رساندن پیام به مخاطبان شرکت است
با وجود آنکه آمیخته بازاریابی P4 مورد پذیرش گسترده ای قرار گرفت دارای محدودیت‌هایی می‌باشد و از نقطه نظرات مختلفی هم مورد انتقاد اندیشمندان واقع شده است در زیر به بررسی برخی از این محدودیت‌ها و انتقادات پرداخته می‌شود.
در ﻣﺠﻤﻮع ﻣﯽ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﻓﻌﺎلیتهای ﻣﺪیریت ﺑﺎزار را ﻣﯽ ﺗﻮان ﺗﺤﺖ ﭼﻬﺎر ﻋﻨﻮان و ﻋﺎﻣﻞ اﺻﻠﯽ ذﮐﺮ ﺷﺪه( ﻣﺤﺼﻮل، قیمت، ﻣﮑﺎن، ترویج) رده ﺑﻨﺪی ﮐﺮد. کاتلر(۱۳۸۵) بیان کرد که نیاز ﺑﻪ اﻓﺰودن دو ﻋﺎﻣﻞ دیگر ﺑﻪ آمیخته بازاریابی وﺟﻮد دارد و ﺑﻪ آﻧﻬﺎ سیاست^[۴۳] و ﺑﺎور ﻫﻤﮕﺎﻧﯽ^[۴۴] ﻋﻨﻮان داد.
ﺑﺮﺧﯽ از ﺻﺎﺣﺒﻨﻈﺮان، آمیخته بازاریابی در ﻫﺮ ﺑﻨﮕﺎه اﻗﺘﺼﺎدی را ﻋﻼوه ﺑﺮ ﭼﻬﺎر ﭘﯽ ﻣﻌﺮوف (ﻣﺤﺼﻮل، قیمت، تبلیغات و پیشبرد ﻓﺮوش، توزیع یا ﻣﮑﺎن ﻋﺮﺿﻪ)، ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻘﻮﻟﻪ ﻫﺎی دیگری ﻫﻤﭽﻮن ﻣﺮدم^[۴۵]، ﻗﺪرﺗﻬﺎی ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ ﺑﺎزار^[۴۶]، ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻨﺪی^[۴۷] و رواﺑﻂ ﻋﻤﻮﻣﯽ^[۴۸] ﻣﯽ داﻧﻨﺪ(بلوریان ﺗﻬﺮاﻧﯽ، ۲۰،۱۳۷۶).
۲-۱-۶- الگوی c4 بازاریابی
مدل p4 امیخته بازاریابی را از دیدگاه تولید کننده محصول یا ارئه دهنده خدمت مورد توجه قرار داده و توجه چندانی به متغیرهای بازاریابی از نقطه نظر خریداران و مصرف کنندگان نداشت. مدل c4 که توسط رابرت لوتربورن در دهه ۱۹۹۰ توسعه داده شد، آمیخته بازاریابی را از دیدگاه خریداران مورد توجه قرار داد.
عناصر آمیخته بازاریابی در مدل c4 شامل ارزش‌های مشتری پسند^[۴۹]، هزینه مصرف کنندگان^[۵۰]، راحتی و آسودگی در خرید^[۵۱] و ارتباط با مشتریان^[۵۲] است.
الف)ارزش‌های مشتری پسند
شرکت‌ها باید محصولات و خدمات مورد نیاز مشتریان را تولید و ارائه کنند، نه محصولات و خدماتی که توان تولید آن را دارند. تولید کنندگان محصولات یا ارئه دهندگان خدمات می‌توانند از طریق راه کارهای زیر میزان ارزش دریافتی مشتریان خود را بالا ببرند:
سفارش سازی محصولات یا خدمات: سفارش سازی یعنی شرکت نیاز هر مشتری را تشخیص دهد و متناسب با شرایط خاص هر مشتری محصول یا خدمتی جهت برآوردن تقاضای مشتری عرضه نماید.
خدمات سریع: ارائه خدمات در حداقل زمان ممکن به مشتریان و تعهد به رعایت آن، باعث جلوگیری از اتلاف وقت مشتریان می‌شود.
خدمات بیشتر و بهتر: خریداران به هنگام خرید کالا با خدمت، خواستار خدمات پس از خرید همانند ضمانت‌ها، تعمیر، تأمین قطعات و … هستند. این امر نیز ارزش‌های کسب شده توسط مشتری را افزایش می‌دهد.
آموزش و مشاوره: امروزه شرکت‌ها با ارائه آموزش و مشاوره به مشتریان در مورد انتخاب نوع کالا با خدمت، نحوه استفاده از محصول یا خدمت و آثار یا پیامدهای مثبت و منفی استفاده از یک کالا یا خدمت، ارزش‌های مورد نظر مشتریان خود را افزایش می‌دهند.
تضمین‌های استثنایی و غیر عادی: برخی شرکت‌ها جهت برنده شدن در رقابت با رقبا، به مشتریان خود تضمین‌های استثنایی ارائه می‌دهند.
ب) هزینه‌های مشتری
پولی که مشتریان در ازای دریافت کالا یا خدمت می‌پردازند، برای شرکت ارائه کننده درآمد و برای مشتری هزینه است. لذا هر چه قیمت بالاتر باشد برای شرکت امری مطلوب و خوشایند و متقابلا برای مشتری نامطلوب و ناخوشایند است. در الگوی c4، به قیمت کالا یا خدمت از دیدگاه مشتری نگریسته می‌شود و از این رو به آن هزینه گفته می‌شود. بنابراین برنامه بازاریابی شرکت باید بر کاهش هزینه‌های ریالی و غیر ریالی مشتریان متمرکز باشد. از آن جا که مشتریان جهت به دست آوردن یک کالا یا خدمت، به جز هزینه‌های ریالی، هزینه‌های غیر ریالی نظیر زمان، انرژی، هزینه ذهنی، هزینه تغییر عرضه کننده و هزینه‌های خرابی محصول را نیز می‌پردازند، شرکت‌ها باید در جهت کاهش هزینه‌های مشتریان تلاش نمایند و از این طریق وفاداری آنان و سودآوری خود را افزایش دهند. شرکت‌ها برای کاهش هزینه‌های مشتریان خود، می‌توانند سه اقدام زیر را انجام دهند: ۱)پایین آوردن قیمت محصول،۲) پایین آوردن هزینه کل مشتری به رغم بالاتر بودن قیمت نسبت به رقبا از طریق ارائه خدمات اضافی، سریع و ویژه۳) ارائه کمک و مشاوره به مشتریان در جهت کاهش هزینه‌ها نظیر استفاده صحیح از کالا یا خدمت، نقطه بهینه سفارش(کاتلر و آرامسترانگ، ۱۳۷۹).
ج) راحتی و آسودگی مشتری در خرید
ارائه خدمات یا محصولات همسان با رقبا کافی نیست، بلکه باید به راحتی مشتری در دسترسی به کالا یا خدمت نیز اندیشید. راحتی در خرید شامل ویژگی‌های مکان فیزیکی یا مجازی، سهولت دسترسی، زمان صرف شده برای خرید، ساعات دسترسی، جستجوی اطلاعات مربوط به کالا یا خدمت، سرعت در تحویل کالا یا خدمت و امکان سفارش دهی کالا یا خدمت با روش‌های مختلف می‌شود. چنان چه دسترسی به فروشنده، دیدن محصولات یا خدمات و انجام سفارش آسان تر باشد، مشتریان بیشتر و بهتر به خرید از چنان سازمانی رغبت می‌کنند، از این رو بسیاری از شرکت‌ها به برپایی تالارهای بزرگ نمایش کالاهای گوناگون، پخش کاتالوگ و برشور، ایجاد سایت‌های رایانه ای در شبکه جهانی اینترنت و … اقدام می‌نمایند(کاتلر و آرمسترانگ، ۱۳۷۹).
د) روابط مشتری
در مدل p4 فعالیت‌های ترفیع فروش که مهم ترین جنبه آن تبلیغات است یک جریان یک سویه از شرکت به سمت مشتریان است، لکن در مدل c4 این جریان دو سویه بوده و مشتریان صرفاٌ دریافت کننده اطلاعات از سوی شرکت نیستند. طبق این دیدگاه به مشتریان فرصت گفتگوهای دوطرفه داده می‌شود تا نیازهای خود را بیان کنند و با شرکت یک رابطه بلند مدت برقرار نمایند (الهی راد، ۱۳۸۶). هم چنین شرکت‌ها با برقراری رابطه صمیمانه و خصوصی با مشتریان و اخذ بازخور، سعی در ایجاد پیوندهای اجتماعی با آنان دارند. ارتباط تنگاتنگ با مشتریان می‌تواند روی تصویر شرکت در ذهن مشتریان و وفاداری آنان تأثیر به سزایی داشته باشد، از این رو امروزه شرکت‌ها با تشکیل پایگاه اطلاعات مشتریان، اطلاعات مفید مشتریان خود را جمع آوری می‌کنندتا در مواقع لزوم با مشتریان خود ارتباط برقرار کنند و نیازهای آنان را پاسخ دهند.
آمیخته بازاریابی در ﺑﺤﺚ ﺧﺪﻣﺎت، ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ. ماهیت ﺧﺪﻣﺎت ﮐﻪ ﺟﻨﺒﻪ‌هایی ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻣﺸﺘﺮی در اﻣﺮ تولید و اهمیت ﻋﺎﻣﻞ زﻣﺎن را در ﺑﺮ دارد، وﺟﻮد ﻋﻮاﻣﻞ حیاتی دیگری را نیز ﻃﻠﺐ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ.
۲-۱-۷- اﻟﮕﻮی ﻣﺪیریت ﻣﻨﺴﺠﻢ ﺧﺪﻣﺎت
تئوریسین‌های بازاریابی خدمات،مطالعات زیادی را در زمینه تفاوت بین بازاریابی خدمات و بازاریابی محصولات انجام دادند.به عقیده ویگنالی^[۵۳] (۲۰۰۱)بخش عمده ای از این تلاش‌ها صرف تأکید بر مفهوم آمیخته بازاریابی و تفاوت آمیخته بازاریابی خدمات از آمیخته بازاریابی کالاها شده است . لاولاک و رایت برای دست یافتن به این چالش (خدمات )از هشت پی (ps8) اﻟﮕﻮی مدیریت ﻣﻨﺴﺠﻢ ﺧﺪﻣﺎت^[۵۴] اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽ کنند ﮐﻪ ﻫﺮﻳﻚ از اﻳﻦps 8 را ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از ﭘﺎروﻫﺎی ﻗﺎﻳﻖ ﭘﺎروﻳﻲ ﺳﺒﻚوزﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻫﺸﺖ ﭘﺎروزن ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ، ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ. این ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از: ﻣﺤﺼﻮل یا ﺧﺪﻣﺎت^[۵۵]، ﻣﮑﺎن و زﻣﺎن ﺗﺤﻮیل^[۵۶] ، ﻓﺮایند^[۵۷]، ﺑﻬﺮه وری و کیفیت^[۵۸] ، اﺷﺨﺎص^[۵۹]، تبلیغات پیشبردی و آﻣﻮزش^[۶۰]، ﺷﻮاﻫﺪ فیزیکی^[۶۱] و قیمت سایر هزینه ﻫﺎی ﺧﺪﻣﺎت^[۶۲] که ﺗﻮﺟﻪ مدیران ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎی ﺧﺪﻣﺎﺗﯽ را ﺑﻪ ﻫﺸﺖ متغیر ﺗﺼمیم گیری ﺟﻠﺐ ﻣﯽ ﺳﺎزد. (رایت و ﻻوﻻک، ۳۸-۴۱،۱۳۸۲^[۶۳]) ﻫﺮﻛﺪام از اﻳﻦ ﻋﻨﺎﺻﺮ دارای ﺗﻌﺪادی زﻳﺮﻣﺆﻟﻔﻪ ﻫﺴﺘﻨد،اﻳﻦ زﻳﺮﻣﺆﻟﻔﻪﻫﺎ عبارتند از:
۲-۱-۷-۱- اﺟﺰای ﻣﺤﺼﻮل

فناوری بانک‌ها مشتمل بر فناوری پردازش، ثبت، نگهداری، تغذیه وتبادل اطلاعات مشتریان است. این فناوری طی دوره‌های چهارگانه‌ای به تکامل رسیده است. هر یک از دوره‌ها بر جنبه‌ای متفاوت از کار دلالت دارند. در هر دوره تا حدی رایانه و نرم‌افزار جایگزین انسان‌ها و کاغذ شده‌اند. هر دوره از تکامل به مدیران سامانه بانکی این امکان را داده است که اوقات تلف شده رادر شرایط کار رقابتی به حداقل برسانند و در گستره بالاتری به ارائه خدمت بپردازند. تحول الگوهای اساسی فناوری در صنعت تلفن بانک در چهار دوره در ذیل تشریح می‌گردد:
۲-۵-۱- دوره اول: اتوماسیون پشت باجه^[۱۴]
این نخستین دوره کاربرد رایانه در صنعت بانک داری بود. با بهره گرفتن از رایانه‌های مرکزی، اطلاعات و اسناد کاغذی تولید شده در شعب به صورت بسته‌بندی شده به مرکز، ارسال و پردازش شبانه انجام می‌شود. در این دوره کاربرد اصلی رایانه محدود به ثبت دفاتر و تبدیل کاغذ به فایل‌های رایانه‌ای است. فناوری اتوماسیون پشت باجه که در دهه ۱۹۶۰ رواج داشت این امکان را فراهم نمود تا دفاتر و کارت‌ها از شعب حذف و گردش روزانه حساب‌هادر پایان وقت هر روز به رایانه‌های مرکزی برای به روز شدن ارسال گردد. پیشرفت اتوماسیون پشت باجه در دهه ۱۹۷۰ باعث شد که به جای ارسال اسناد کاغذی به مرکز،عملیات روزانه شعب از طریق ثبت آن‌ ها بر روی محیط‌های مغناطیسی به مرکز ارسال گردد و پردازش اطلاعات و به روز رسانی حساب‌ها کماکان در اتاق‌های رایانه مرکزی صورت می‌گرفت. در این دوره عملیات اتوماسیون تأثیری در جهت رفاه مشتریان بانک‌ها ایجاد ننمود و تأثیر رقابتی نیز بین بانک‌ها بر جای نگذاشت.

۲-۵-۲- دوره دوم: اتوماسیون جلوی باجه
این دوره از زمانی آغاز می‌شود که کارمند شعبه در حضور مشتری عملیات بانکی را به صورت فناوری اطلاعات ثبت و دنبال می‌کند. از اواخر دهه ۱۹۷۰ امکان انتقال لحظه‌ای از طریق به کارگیری ترمینال‌ها در جلوی باجه فراهم آمد. این ترمینال‌ها که به ظاهر شبیه به رایانه‌های شخصی امروزی بودند، از طریق خطوط مخابراتی به رایانه‌های بزرگ مرکزی متصل می‌شدند و امکان انتقال اطلاعات به صورت مؤثر در بین شبکه‌های بزرگ رایانه‌ای و ترمینال‌های ورودی و خروجی به وجود آمد. در این دوره کارمندان شعب قادر شدند به صورت لحظه‌ای به حساب‌های جاری دسترسی داشته باشند. اما کماکان به روز رسانی حساب‌ها و تهیه گزارش‌های مربوط،به صورت شبانه و توسط پردازشگرهای مرکزی انجام می‌شد. در این دوره بانکها مجبور بودند برای نیل به اتوماسیون جلوی باجه، شبکه‌های مخابراتی اختصاصی داشته باشند در حالیکه شبکه‌های مخابراتی موجود در اختیار و انحصار شرکت‌های دولتی بود و استفاده از آن‌ ها نه تنها از نظر فناوری محدود، بلکه بسیار گران و پر هزینه بود. در این دوره یعنی دهه ۱۹۸۰ بدون شک سرعت دسترسی کارکنان بانک‌ها به حساب‌های مشتریان و سرعت انتقال اطلاعات افزایش یافت و ارائه خدمت به مشتریان بهبود پیدا کرد. در این دوره نمی‌توان کارکنان بانک‌ها را کاهش داد چرا که هنوز نیاز به افرادی که پاسخگوی مراجعین به بانک‌ها باشند وجود دارد.
۲-۵-۳- دوره سوم: متصل کردن مشتریان به حساب‌هایشان
در این دوره که از اواسط دهه ۱۹۸۰ آغاز شد امکان دسترسی مشتریان به حساب‌هایشان فراهم می‌گردد. یعنی مشتری از طریق تلفن یا مراجعه به دستگاه خودپرداز و استفاده از کارت هوشمند یا کارت مغناطیسی یا رایانه شخصی به حسابش دسترسی پیدا می‌کند و ضمن انجام عملیات دریافت و پرداخت، نقل و انتقال وجه را به صورت فناوری اطلاعات انجام می‌دهد. سالن بانک‌ها به مرور خالی از صف‌های طولانی مراجعین می‌شود. آن دسته از کارکنانی که در جلوی باجه به امور دریافت و پرداخت از حساب‌ها اشتغال دارند، به بخش‌های دیگر نظیر بازاریابی و سیستم مشتریان منتقل می‌شوند. به طور کلی می‌توان گفت در این دوره وجود نیروی انسانی در شعب بانک‌ها هنوز الزام است و مشتریان احساس می‌کنند که سیستم بهتری را دریافت می‌کنند. زیرا خود شاهد کار خود هستند. پول کاغذی هنوز در جریان است و از این رو دریافت پول هنوز یکی از فشارهای کاری است.سامانه‌های تلفنی امکان استفاده ۲۴ ساعته مشتریان را فراهم می‌سازد و محدودیت ساعت کار بانک‌ها تنگنای جدی مشتریان نیست. متصل شدن مشتریان به حساب‌های بانکی همان قدر که برای مشتریان سودمند است برای بانک نیز می‌تواند مفید باشد. زیرا حذف کاغذ و صرفه جویی در کارکنان امکان‌پذیر می‌گردد. در این دوره مشتری کماکان برای دریافت دیگر سیستم بانکی مثل وام، سیستم بیمه‌ای و غیره باید به شعب مراجعه کند و فقط عملیات تلفن بانک شعبه‌ای شامل دریافت‌های مشتریان بدون مراجعه به بانک انجام می‌شود.
می‌توان گفت در این دوره عملیات بانکی نیمه فناوری اطلاعات شده است. دو مشکل اساسی در این دوره به چشم می‌خورد.یکی عدم یکپارچگی سامانه‌های مکانیزه، جزیره‌ای بودن و ناهماهنگی آن‌ ها برای ارائه سیستم به مشتریان و دیگری عدم وجود و تکامل خطوط مخابراتی مطمئن و پروتکل‌های ارتباطی مربوط به متصل نمودن مشتری به شعب و شعب بانک‌ها به یکدیگر.
۲-۵-۴- دوره چهارم: یکپارچه‌سازی سامانه‌ها و مرتبط کردن مشتریان با کل عملیات بانکی
آخرین دوره زمانی آغاز می‌شود که همه نتایج به دست آمده از دوره‌های قبل به طور کامل به سامانه عملیات فناوری اطلاعات انتقال یابند تا هم بانک و هم مشتریان بتوانند به صورت دقیق و منظم اطلاعات مورد نیازشان را کسب نمایند.گرچه آهنگ این تحولات متفاوت است، اما این چهار دوره به طور یکسان در صنعت تلفن بانک روی خواهند داد.لازمه ورود به این مرحله داشتن امکانات و تکیه‌گاه مخابراتی و ارتباطی پیشرفته و مطمئن است. این دوره با جمع‌بندی بخش‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری در دوره‌های پیشین به صورت واقعی ارتباط بین بانک و مشتریانش را به تصویر می‌کشد. در این دوره مشتری در انجام فعالیت بانکی مشارکت دارد، سامانه منسجم به او این امکان را می‌دهد که وارد بانک شود و مانند یک کارمند بانک کار خود را از طریق کانال فناوری اطلاعات به انجام رساند. صرفه‌جویی واقعی در نیروی انسانی و عدم نیاز به شعب انبوه در این مرحله خود را نشان می‌دهد. در این دوره پول کاملاً حالت فناوری اطلاعات پیدا می‌کند و ابزار تعامل دو طرف،یعنی مشتری و بانک، سیستم تلفن بانک است. این در حالی است که در دوره سوم مشتری برای دسترسی به سیستم بانکی از اقدامات فیزیکی کاملاً بی‌نیاز نبود. در دوره چهارم مشتری حتی برای دریافت وام یا سیستم بیمه‌ای و دیگر سرویس‌های بانک بی‌نیاز از مراجعه به بانک می‌باشد (کارینگتون و همکاران، ۱۹۹۷).
۲-۶-تعریف و مفهوم تلفن بانک و بانکداری نوین:
برای شناخت هر پدیده‌ای لازم است ابتدا تعریف مشخصی از آن پدیده ارائه کرد تعاریف مختلفی تا کنون از تلفن بانک و بانکداری نوین ارائه شده، همگی تفاوت در نوع نگرش و برداشت‌ها از این واژه بوده است.
استفاده از خدمات نوین بانکی با توجه به اهمیت مواردی نظیر مدیریت زمان ، کاهش ترافیک و تسریع در انجام عملیات بانکی ، پرداخت انواع قبوض و …. تبدیل به یکی از الزامات زندگی امروزه شده است. در این راستا بانک توسعه تعاون، طیف وسیعی از خدمات بانکی را در هر زمان و هر مکان در اختیار مشتریان قرار می دهد. به طور کلی تلفن بانک در بانکداری نوین عبارت است از فراهم آوردن امکاناتی برای مردم و کارکنان در جهت افزایش سرعت و کارایی، آنها در دریافت و ارائه سیستم بانکی در محل شعبه، همچنین، فرایندهای بین شعبه‌ای و بین‌بانکی در سراسر دنیا و ارائه امکانات سخت افزار و نرم افزاری به مشتریان که با بهره گرفتن از آنها بتوانند بدون نیاز به حضور فیزیکی در بانک، در هر ساعت از شبانه روز (۲۴ ساعت) از طریق کانال‌های ارتباطی ایمن و با اطمینان عملیات بانکی دلخواه خود را انجام دهند (بیات،۱۳۸۷،۲۲).
بانکداری نوین را با دو معنا می‌توان در نظر گرفت:
۱) ارائه خدمات بانکی با بهره گرفتن از سامانه‌های الکترونیکی
۲) ارائه خدمات الکترونیکی بانکی
در مورد اول؛ کارمندان بانک به عنوان کاربرحضورداشته و بانک‌ها تنها مجهز به سامانه‌های الکترونیکی می‌شوند درحالیکه در مورد دوم کلیه زیرساخت‌های بانک‌ها تغییرخواهند کرد (بیات،۱۳۸۷،۲۲)یعنی اگرقرارباشدکه رایانه درشعب فقط کارحساب جبری کارمند شعبه راانجام دهد به بانکداری الکترونیک دست نیافته‌ایم(کیمیایی،۱۳۸۱،۹۴).
در بسیاری موارد بانکداری الکترونیک را بانکداری مجازی نیز می‌نامند و این به خاطر انجام امور بانکی به صورت مجازی و دور از شعب بانکی است. به عبارتی بانکداری مجازی عبارت است از ارائه خدمات بانکی به کمک ابزارهای جدید فناوری ومتفاوت ازابراز بانکداری سنتی، که به شیوه‌های مختلفی از قبیل دستگاه‌های خودپرداز، بانکداری تلفنی،خانگی وشعبه های اینترنتی صورت می‌پذیرد (۷۴-۶۳،Liao etal). ابزارهای فوق، نقش مؤثری درتجارت الکترونیکی بین المللی، افزایش رفاه اجتماعی، رفع محدودیت‌های مکانی و هزینه وخطرانتقال پول دارد (بیات،۱۳۸۷،۲۰).
در حالت کلی بانکداری الکترونیک شامل کلیه کانال‌های الکترونیکی است که مشتریان برای دسترسی به حساب‌هایشان و انتقال پول یا پرداخت صورتحساب‌هایشان از آن استفاده می‌کنند. این کانال‌ها عبارتند از: تلفن، اینترنت، موبایل و تلویزیون دیجیتال (لو و همکاران، ۲۰۰۳).
بور، بانکداری نوین را به عنوان یک ارتباط الکترونیکی بین بانک و مشتری به منظور آماده سازی، مدیریت وکنترل مدیریت و کنترل مبادلات مالی تعریف می‌کند.
از نظر مانیش میسرا، بانکداری الکترونیکی استفاده از تکنولوژیست که به مشتریان بانک‌ها ودیگر ذینفعان اجازه معامله با بانک رابدون واسطه و از طریق کانال‌های متنوع از قبیل اینترنت، ابزار بی‌سیم، ATM ها و شاخه‌های فیزیکی می‌دهد.
بانکداری الکترونیک از بسیاری جهات مشابه به روش پرداخت سنتی است. تفاوت مهم آن با سامانه‌های سنتی در این است که به مشتریان اجازه می‌دهد که به اطلاعات دسترسی داشته باشند و عملیات ومبادلات بانکی خود را بدون توجه به مکان و با بهره گرفتن از رایانه‌های شخصی و نرم افزارهای کاربردی و شبکه‌های ارتباطات از راه دور انجام دهند. روشن است که فناوری موجب توانا ساختن مشتری از طریق دست‌یابی آسان به اطلاعات قابل مقایسه می‌شود. این امر مشتریان اجازه می‌دهد با یک کلیک روی موس، عرضه کنندگان خدمات را تغییر دهند (دورهین و همکاران، ۲۰۰۳).
۲-۶-۱-دستورالعمل FDIC^[15]
دستورالعمل FDIC مربوط به خط مشی آزمایش بانکداری الکترونیکی و، ظرفیت‌های الکترونیکی را با توجه به درجه‌بندی قابلیت‌های عملیاتی به سه گروه تقسیم می‌کند:
* سامانه سطح اول:^[۱۶]
سامانه‌هایی هستند که صرفاً اطلاعات را به نحوی که توسط ناشر تعریف شده است تامین می‌کنند یا برای ارسال سامانه‌های الکترونیکی غیر حساس یا سایر اطلاعات قابل دسترس عمومی استفاده می‌شوند. بانک اطلاعات قابل دسترس را تعریف می‌کند و امکان چاپ این عمومی استفاده می‌شوند. بانک اطلاعات قابل دسترس راتعریف می‌کندوامکان چاپ این اطلاعات را می‌دهد. بنابراین سامانه‌های سطح اول معمولاً رویکرد بازاریابی دارند.
* سامانه سطح دوم:^[۱۷]
این سامانه‌هابه کاربر امکان می‌دهدتادراطلاعات حساس مشارکت نموده و باسامانه‌های انتقال الکترونیکی اطلاعات، ارتباط ومکاتبه داشته باشد. نمونه‌ای از این سامانه‌هاعبارت است از یک سایت بانکی که شما می‌توانید در آن یک کاربرد حساب تسهیلات بانکی یا پس انداز آنلاین را بررسی نمایید.
* سامانه سطح سوم :^[۱۸]
این سامانه‌ها از پیشرفته‌ترین سامانه‌ها بوده و می‌توانند انتقال الکترونیکی وجوه وسایرمعاملات مالی راتسهیل نمایند، مثل سامانه‌های پرداخت الکترونیکی. در این سطح بالاترین درجه عملیاتی ارائه داده می‌شود و به مشتری امکان داده می‌شودتا سوالات مربوط به حساب را انجام داده و وجوهی را بین حساب‌ها انتقال دهد، قبوض راپرداخت کرده ونیزسایر فعالیت‌های دادوستد بانکی را انجام دهد (جهانگیری، ۱۳۸۶،۱۲-۱۱).
۲-۷- مزایای بانکداری :
مزایای بانکداری الکترونیک را می‌توان ازدو جنبه مشتریان وموسسات مالی مورد توجه قرارداد. ازدید مشتریان، می‌توان به صرفه‌جویی در هزینه‌ها، صرفه‌جویی درزمان و دسترسی به کانال‌های متعددبرای انجام عملیات مختلف بانکی رانام برد.
ازدید مؤسسات مالی، می‌توان به ویژگی‌هایی چون این دومورد، افزایش شهرت بانک‌ها در ارائه نوآوری، حفظ مشتریان، علی‌رغم تغییرات مکانی، ایجاد فرصت برای جستجوی مشتریان جدید در بازار هدف، گسترش محدوده جغرافیایی،فعالیت وبرقراری شرایط رقابت کامل،اشاره کرد (بیات، ۱۳۸۷،۱۹).
بر اساس تحقیقات موسسه دیتا مانیتور مهمترین مزایای بانکداری عبارتند از:
- تمرکز بر کانالهای توزیع جدید
- ارائه خدمات اصلاح شده به مشتریان
- استفاده از راهبرد های تجارت الکترونیک
علاوه بر آن بانکداری الکترونیک از دیدگاه‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت، دارای مزیت‌های بالقوهای است. این مزیت‌ها از دیدگاه موسسه دیتا مانیتور (DM) به شرح زیر است:
الف – مزایای کوتاه مدت:
عبارت کوتاه مدت به دوره زمانی یک ساله پس از آغاز بانکداری الکترونیکی اطلاق می‌شود که اهم ویژگی‌های این دوره عبارتند از:
- رقابت یکسان
- نگهداری مشتری
- جذب مشتری
ب – مزایای میان مدت:
میان مدت به دوره زمانی بین ۱۲ تا ۱۸ ماه پس از آغاز بانکداری الکترونیکی، اطلاق می‌شود.
اهم ویژگی‌های این دوره عبارت است از:
- یکپارچه سازی کانال های متعدد
- نگهداری مشتری
- گستردگی طیف مشتریان
هدایت مشتریان به سوی کانال‌های مناسب با ویژگی‌های مطلوب
- کاهش هزینه
ج – مزایای بلند مدت:

بعضی از متخصصین امر رسانه معتقدند کار رسانه ­ها، سرگرم سازی، خبررسانی و آگاه کردن مخاطب از وقایع روز و تبلیغ و تولید درآمد برای صاحب رسانه است (گیوریان و ذاکری، ۱۳۹۲). به گفته رضاقلی­زاده (۱۳۸۹) مهم‌ترین وظیفه رسانه ­ها، انگاره­سازی و ایجاد تصاویر ذهنی از واقعیات و حتی غیرواقعیات است. دیندارفرکوش و صدری­نیا (۱۳۸۸: ۱۹-۲۰) دو نوع کارکرد آشکار و نهان برای رسانه متصور هستند:

کارکرد آشکار رسانه: رسانه محل برخورد یا تقاطع پیام و گیرنده پیام یا محل برخورد محرک و مخاطب است.
کارکرد نهانی رسانه: رسانه برقرار کننده جریان ارتباط و تأمین‌کننده یک بخش یا تمامی بخش­های فرایند زیر است.
پیام احساس ادراک انگیزش رفتار
۲-۱-۲- اهمیت رسانه­ در گردشگری
در دنیای امروز که از آن به عصر ارتباطات و اطلاعات یاد می­ شود، هیچ صنعتی بدون بهره ­برداری از پتانسیل­های رسانه نمی­تواند راه پویایی و توسعه در گردشگری پررقابت جهانی و حتی محلی را بپیماید. لذا یکی از عوامل مهم در رونق صنعت گردشگری رسانه ­ها هستند. رسانه یک وجه فرهنگی مهم است که به‌صورت روزافزون به ایجاد و شکل­ گیری فعالیت­های فرهنگی و اجتماعی، رویدادها و تجاربی که افراد با آن مواجه هستند و آن‌ ها را در زندگی روزمره­ی خود تفسیر می­ کنند، می ­پردازد. افراد مدام و به شکل اجتناب‌ناپذیری در معرض اشکال مختلف رسانه هستند، اعم از آنکه برای تبلیغات گردشگری استفاده شوند یا نشود (کیم، ۲۰۱۲). به نا به گفته رضاقلی­زاده (۱۳۸۹: ۱۶۱) رسانه ­ها در ارائه تصاویر واقعی و غیرواقعی از مناطق، به دلیل قابلیت ­های گسترده در جذب مخاطب انبوه و توانایی شکل­دهی به افکار عمومی نقش مهمی ایفا می­ کنند همچنان که در تصویرسازی از اماکن و کشورهای مختلف و به شکل­دهی به تصورات جغرافیایی برای افراد اهمیت زیادی دارند.
در این میان بایستی توجه داشت که در بین رسانه­های جمعی، تلویزیون و سینما به علت ویژگی­های بصری و جذابیت آن‌ ها در بین عموم مردم از باورپذیری و اهمیت بیشتری برخوردار هستند و می­توانند با ایجاد تصاویر ذهنی مثبت و منفی نقش مهمی در تصمیم ­گیری گردشگران ایفا کنند. ادبیات، فیلم­ها و مجموعه­های تلویزیونی، نه تنها به دلیل ویژگی­های جذاب فیزیکی (مناظر دیدنی یا چشم­اندازها و مانند آن)، بلکه از طریق موارد مرتبط با آن‌ ها (روایت­ها، وقایع، شخصیت­ها، شکل­دهی به حس مخاطبان و نگرش­ها در مورد اماکن) می­توانند افراد را به سیروسفر تشویق کنند (رضاقلی­زاده، ۱۳۸۹: ۱۶۷). لذا رسانه­­ها در تصویرسازی از مکان­ها و کشورهای مختلف و شکل­دهی به تصورات افراد اهمیت یادی دارند.
اشکال رسانه­های عمومی همچون فیلم­ها، برنامه ­های تلویزیونی، رمان­ها حتی تصاویر و موسیقی که به‌طور مستقیم در ارتباط با تبلیغات یا بازاریابی گردشگری نیستند، به‌شدت قدرت اثرگذاری بر گردشگری را دارند و پدیده­ای در حال رشد را ایجاد کرده ­اند که در آن گردشگران از مقصدهایی دیدن می­ کنند که در یک کتاب، فیلم یا تلویزیون به نمایش درآمده­اند. این پدیده اشکال جدیدی از گردشگری فرهنگی را تحت عنوان “گردشگری رسانه محور”^[۳۲] (باسبی و کلاگ، ۲۰۰۱) و “گردشگری ادبی”^[۳۳] (باتلر^[۳۴]، ۱۹۹۰) و “گردشگری القایی فیلم” (رایلی، بیکر و ون­دورن، ۱۹۹۸) به وجود آورده­ است. این اشکال جدید گردشگری را می­توان به عنوان گردشگری القایی رسانه­های عمومی^[۳۵] طبقه‌بندی کرد (ایواشیتا^[۳۶]، ۲۰۰۶). گردشگری القایی رسانه شامل مقصدها یا لوکیشن­های فیلم می­ شود (هم واقعی و هم مرتبط با داستان) که به خاطر رسانه به عنوان مقصد گردشگری مشهور شده ­اند (ایواشیتا، ۲۰۰۶). مثال ایواشیتا شامل لوکیشن­های فیلم و ادبیات، مکان­هایی که با موسیقیدانان یا آهنگ­های پرطرفدار مرتبط هستند و مکان­های مرتبط با برنامه ­های تلویزیونی نیز می­ شود. اسکوفیلد^[۳۷] (۱۹۹۶) نمونه­های دیگری نیز مانند عکاسی، مکان­های مرتبط با نوار ویدئویی، انتشار DVD و تلویزیون کابلی و ماهواره­ای به گردشگری القایی رسانه اضافه می­ کند. با علم به این مطلب می­توان از رسانه و عنصر برجسته­ی آن یعنی فیلم در جهت افزایش آگاهی مخاطبین نسبت به مقاصد گردشگری و ایجاد تصویر مناسب از مقصد و تأثیرگذاری بر فرایند تصمیم­سازی گردشگران بالقوه استفاده کرد.
۲-۱-۳- اهمیت فیلم و سینما در گردشگری
در ربع اول قرن بیستم، رشد سریع سینما باعث تغییر شکل ارتباطات و سرگرمی شد و فرهنگ عامه­ای در ابعاد بزرگی ایجاد کرد که پیش از آن دیده نشده بود. گرچه اوج سینما رفتن در دنیای توسعه‌یافته در اواخر دهه­ ۱۹۴۰ رخ داد. اما رفتن به سینما یکی از محبوب­ترین فعالیت­های فرهنگی در بسیاری از جوامع باقی‌مانده است و در کشورهای درحال‌توسعه مخاطبان سینما در حال افزایش است. فیلم همچون گردشگری قادر است بیننده (گردشگر) را برای لحظاتی از دنیای یکنواخت و پرفشار رها سازد و برای وی شادی و لذتی فراهم آورد که مطلوب و خوشایند اوست. به‌طور خلاصه می­توان گفت که در تمام طول تاریخ سینما و گردشگری درهم‌تنیده و مرتبط هستند و بر پیشرفت همدیگر تأثیرگذارند (رافادل پیرس^[۳۸]، ۲۰۱۳: ۴۲).
فیلم این توانایی را دارد تا یک شهر، ایالت یا کشور را با هزینه­ای اندک و یا بدون هزینه مالی برای مقصد، در معرض عموم قرار دهد (میشینیس، ۲۰۰۸). با در نظر گرفتن این واقعیت که فیلم­ها از تاریخ مصرف طولانی‌مدتی بهره می­برند و در گذر زمان چندین بار از تلویزیون پخش می­شوند و یا به‌واسطه فناوری­های جدید همچون DVD از دستگاه­های پخش خانگی دیده می­شوند، همواره می­توانند ابزار مناسبی برای پیشبرد اهداف بازاریابی مقصد باشند. فیلم­ می ­تواند در چارچوب داستانی خود به عنوان ویترینی از جاذبه­های گردشگری عمل کنند و به گردشگران بالقوه اجازه دهند تا تصویری کامل از مقصد به دست آورند. امروزه این مسئله پذیرفته شده است که اگر مقصدهای سفر در فیلم یا تلویزیون به نمایش درآیند در اکثر موارد این مسئله تأثیر مثبتی بر گردشگری و فروش بسته­های سفر به مقصدها خواهند داشت (سلگرن^[۳۹]، ۲۰۱۰).
یک تحقیق مرتبط در انگلستان نشان می­دهد که هشت نفر از ده نفر انگلیسی، مقصد تعطیلات خود را از فیلم­ها انتخاب می­ کنند و یک‌پنجم از افراد به مقصد فیلم موردعلاقه خود سفر می­ کنند (آنون^[۴۰]، ۲۰۰۴ در هادسون و ریچیه^[۴۱]، a2006). از نمونه­ فیلم­های موفق در این زمینه می­توان به مجموعه فیلم­های هری پاتر که در بریتانیا فیلم‌برداری شده و ارباب حلقه­ها که در نیوزیلند فیلم‌برداری شده است، اشاره کرد که گردشگران بسیاری را به لوکیشن­های خود جذب کرده ­اند (هادسون و ریچیه، الف۲۰۰۶). مطالعه­ ای دیگر نشان داد که بعد از خانواده و دوستان و اینترنت، نمایش­های تلویزیونی و فیلم­ها عامل کلیدی مؤثر بعدی هستند که بر تصمیم ­گیری سفر برای کشوری خاص تأثیرگذارند. تحقیق نشان داد که ۱۳% افراد برای نخستین بار بعد از تماشای مقصدی در تلویزیون و یا فیلم به آن علاقه‌مند می­شوند (فیوچربرند، ۲۰۰۸، به نقل از هادسون، وانگ و گیل، ۲۰۱۱).
۲-۱-۴- ویژگی­های اصلی فیلم­ ترغیب‌کننده‌ی گردشگری
برنامه­هایی که برخی یا تمام خصوصیت­های زیر را دارند احتمال داشتن پتانسیل گردشگری آن‌ ها بیشتر است:

 

• • داستان‌پردازی‌های قوی فیلم­ها و برنامه­هایی که داستان/و یا شخصیت، آن‌ ها را پیش می­برد.

 

• • قابلیت رؤیت بالای اثراتی که جذابیت بسیار بالایی دارند؛ یعنی فیلم­های با بودجه­ی بالا و استودیوهای برجسته با جذابیت بسیار گسترده.

 

• • یک رنگ مایه مثبت و نشاط‌آور برای مخاطبین متداول.

 

• • فیلم­هایی که با یک برند ساخته شده وسیع­تر پیوند دارند

 

• • فیلم­هایی که بناهای تاریخی/ و یا مناظر دهکده روستایی را به عنوان لوکیشن به کار می­برند.

 

• • فیلم­هایی که در آن‌ ها مکان – چه واقعی و چه خیالی – در داستان/ و یا تجربه­ شخصیت­ها نقش اصلی ایفا می­ کند (الزبرگ، ۲۰۰۷: ۴).

 

۲-۲- رفتار مصرف ­کننده
رفتار مصرف ­کننده فرایند پویایی است و حفظ ثبات آن در مکان­های مختلف و دوره­ های زمانی متفاوت به‌سختی ممکن است (سولومون^[۴۲]، ۲۰۰۰، به نقل از دمیر^[۴۳]، کوزاک^[۴۴] و کوریا^[۴۵]، ۲۰۱۴). لذا این امر می ­تواند منجر به مشکلاتی برای مقاصد و کسب‌وکارهای گردشگری به هنگام تصمیم ­گیری درزمینهٔ نوع محصول، نحوه ارائه و زمان ارائه آن محصول برای مصرف­ کنندگان ناپایدار خود شود. از سوی دیگر شناخت رفتار مصرف ­کننده در هر مرحله از فرایند، به مقاصد در ایجاد محصولی برای رفع نیاز مشتری، جذب بخش­های جدید بازار و حفظ وفاداری گردشگران کنونی کمک می­ کند (دمیر، کوزاک و کوریا، ۲۰۱۴). دلیل تغییر رفتار مصرف ­کننده ظهور فناوری­های اطلاعات و ارتباطات، درآمد بیشتر، اوقات فراغت بیشتر و تغییر در ارزش­ها و سبک زندگی با توجه به آگاهی جدید فرد نسبت به نیازهای خود و همین‌طور مسئولیت‌های اجتماعی است (شایبور^[۴۶]، ۲۰۱۰).
سؤال اصلی در این مرحله این است که چرا یک گردشگر از مقصدی معین دیدن می­ کند. به نا به ادعای کوزاک و آندرو^[۴۷] (۲۰۰۶، به نقل از شایبور) این انتخاب بستگی به آگاهی گردشگران، آشنایی با مقصد، بازاریابی مقصد، توصیه­ی دوستان “و یا چیزهای دیگر که باعث در نظر گرفته شدن آن باشد” دارد. آنچه بایست توجه داشت این است که برای رفتار مصرف ­کننده فرآیندی پیچیده از عوامل مختلف در نظر گرفته­ شده است که برای این مطالعه جنبه­ های روان‌شناختی انگیزه و تصویر آن مربوط می­ شود که به آن‌ ها خواهیم پرداخت.
۲-۳- تصویر مقصد
تحقیقات انجام‌شده در طول دو دهه­ گذشته نشان می­دهد که تصویر مفهوم ارزشمندی در درک فرایند انتخاب مقصد و رفتار گردشگر به شمار می­رود و از سوی دیگر در صنعت گردشگری رقابت مانند فضای کسب‌وکار است و یک مکان بایستی تصویر ذهنی خود را فراهم آورد. امروزه درباره اهمیت نقش تصویر ذهنی در فرایند تصمیم ­گیری و گزینش، آگاهی کلی وجود دارد (بیرلی و مارتین، ۲۰۰۴).
تصویر مقصد مجموعه ­ای از باورها، ایده­ ها و احساساتی است که افراد نسبت به یک مقصد دارند (بالگلو و مک­کلیری، ۱۹۹۹: ۸۷۱). به نا به گفته­ی هال^[۴۸] (۲۰۰۳، در روئش، ۲۰۱۰: ۲۱) تصویر ذهنی یک ارزیابی بسیار شخصی و ذهنی از یک مقصد است و تمام جنبه­هایی که شکل‌دهنده‌ی شناخت فرد از آن مکان هستند – خواه درست باشند یا نادرست – را در بر دارد. بااین‌حال رینالدز^[۴۹] (۱۹۶۵) معتقد است که اغلب واژه “تصویر” معادل اعتبار در نظر گرفته می­ شود … آنچه مردم درباره یک فرد یا یک نهاد اعتقاد دارند، در برابر آنچه واقعاً هستند. به‌طورکلی، اصطلاح تصویر دلالت بر مجموعه ­ای از عقاید و احساساتی دارد که مبتنی بر پردازش اطلاعاتی گرفته شده از منابع متعدد است که این ساختار ذهنی را پدید آورده­اند. با در نظر گرفتن تعاریف بالا می­توان گفت تصویر ذهنی از مقصد ادراک شخصی از یک مکان است که می ­تواند از شخصی به شخص دیگر تغییر کند (چائو، ۲۰۰۵: ۸).
یافته­های کروبی (۱۳۹۰) نشان داد که تصویر کلی مقصد تحت تأثیر هر دو بُعد منطقی و احساسی تصویر ذهنی مقصد است. به‌عبارت‌دیگر، تصویر کلی گردشگران نسبت به مقصد ناشی از ادراک آن‌ ها از ویژگی­های فیزیکی مقصد (همانند جاذبه­های طبیعی، فعالیت­های تفریحی) و ویژگی­های احساسی مقصد (همانند احساس خوشی و هیجان و آرامش) است. از سوی دیگر در مطالعاتی که وانگ و هسو^[۵۰] (۲۰۱۰) انجام دادند مشخص شد تصویر مقصد تحت تأثیر دو بعد عاطفی و شناختی است و تصویر کلی مقصد به‌طور مستقیم بر تصمیمات رفتاری تأثیر دارد و البته تصویر کلی مقصد از طریق رضایت تأثیری غیرمستقیم بر تصمیمات رفتاری دارد. شکل ۲-۱ این روابط را که وانگ و هسو به‌صورت مدل ارائه دادند، نشان می­دهد.
تصویر شناختی
تصویر عاطفی
تصویر کلی مقصد
رضایت
تصمیمات رفتاری
_{شکل ۲-۱ مدل یکپارچه تصویر مقصد گردشگری بر رضایت و تصمیمات رفتاری منبع: وانگ و هسو، ۲۰۱۰}
۲-۳-۱- نقش تصویر مقصد در رفتار گردشگران
تصویر مقصد دو نقش مهم در رفتار گردشگران ایفا می­ کند. نخست بر فرایند تصمیم ­گیری در انتخاب مقصد تأثیر می­گذارد و دوم بر رفتارهای بعد از تصمیم ­گیری گردشگر همچون مشارکت (در تجربه­ فعالیت­های موجود در مکان)، ارزیابی (رضایت) و تصمیمات رفتاری آتی (قصد بازدید مجدد و تمایل به توصیه به دیگران) مؤثر است ( چن^[۵۱] و تسای^[۵۲]، ۲۰۰۷؛ رامکیسون^[۵۳] و یوسال^[۵۴]، ۲۰۱۱).
۲-۳-۲- تصویر شناختی و تصویر عاطفی
به نا به گفته گارتنر^[۵۵] (۱۹۸۶ در ین^[۵۶] و کروی^[۵۷]، ۲۰۱۳: ۵) تصویر مقصد از طریق پردازش اطلاعات از عوامل متفاوت در طول زمان شکل می­گیرد. به‌طورکلی محققان تصویر مقصد گردشگری را به دو دسته­ی تصویر شناختی^[۵۸] و تصویر عاطفی^[۵۹] تقسیم ­بندی می­ کنند. تصاویر شناختی به عقاید یا دانش پیرامون مقصد اشاره دارد درحالی‌که تصاویر عاطفی به احساسات نسبت به آن می ­پردازد. درواقع بعد عاطفی تصویر دربرگیرنده عواطف و هیجاناتی است که در شخص در مورد مکانی ایجاد می­ شود یا انتظار دارد که در آن مقصد تجربه کند، مانند احساس خوشی، لذت، هیجان و مانند آن (قضاریان، ۱۳۸۷، به نقل از منصوری مؤید و سلیمانی، ۱۳۹۱). گارتنر (۱۹۹۳) با بهره گرفتن از گونه شناسی تصویرها بیان می­ کند که نوع و میزان اطلاعات دریافت شده می ­تواند بر تصویر شناختی تأثیر بگذارد درحالی‌که تأثیری بر تصویر عاطفی مقصد ندارد. به‌علاوه وی ارتباط نزدیکی را بین شکل­ گیری تصویر و انتخاب مقصد شناسایی کرد.
گارتنر فرایند شکل­ گیری تصویر را در پیوستاری ارائه کرد که شامل هشت مؤلفه یا منابع اطلاعاتی مختلف است که به ترتیب شامل موارد زیر می­ شود:

 

1. 1. القایی آشکار ۱ (شکل­های سنتی تبلیغات)

 

1. 1. القایی آشکار ۲ (اطلاعات درخواست شده از واسطه­های سفر)

 

1. 1. القایی پنهان ۱ (توصیه افراد مشهور)

 

1. القایی پنهان ۲ (گزارش­ها، داستان­ها، مقاله­ها درباره مقصد)

نتایج بررسی فرضیه ۶
با توجه به آزمون های انجام شده از طریق نرم افزار SPSS،و مقدارهای داده شده در جدول،متغیر مستقل زمان حمل با مقدار T=8/36 دارای رابطه مثبت و ازنوع مستقیم و معناداری با زنجیره تأمین در شرکت لبنیات مانیزان بوده و دارای جایگاه اول از لحاظ تأثیرگذاری می باشد.
نتایج بررسی فرضیه۷
با توجه به آزمون های انجام شده از طریق نرم افزار SPSS ، و مقدارهای داده شده در جدول،متغیر مستقل بسته بندی با مقدار T=7/19 دارای رابطه مثبت و ازنوع مستقیم و معناداری با زنجیره تأمین در شرکت لبنیات مانیزان بوده و دارای جایگاه سوم از لحاظ تأثیرگذاری می باشد.
بنابراین بر اساس نتایج به دست آمده از این پژوهش که تمامی متغیرها بر روی زنجیره تأمین تأثیر گذار هستند و با برنامه ریزی برای کاهش زمان حمل کالا که دارای بیشترین تأثیر بر روی زنجیره است می توان زمان رسیدن محصول به دست مشتری نهایی را نیز کاهش داده که نه تنها از فساد پذیری محصولات جلوگیری می شود بلکه باعث کاهش برخی از هزینه ها از جمله هزینه های تولید و حمل و نقل نیز می شود که به طورکلی می توان گفت روی عملکرد شرکت چه عملکرد مالی و چه عملکرد بازار تأثیر می گذارد که این خود می تواند به عنوان عاملی تأثیر گذار بر روی کیفیت محصول تولید شده باشد که رضایت مشتری و همچنین تقاضای محصول از طرف مشتریان را در پی خواهد داشت.

۵-۳- پیشنهادات
۵-۳-۱- پشنهاداتی برای شرکت مورد مطالعه
۱٫با توجه به تأیید وجود رابطه مستقیم و معنا دار بین تدارکات و زنجیره تأمین و اینکه اگر مواد اولیه به موقع به خط تولید نرسد باعث تأخیر در ساخت محصول و دیر رسیدن محصول نهایی به مشتری می شود پیشنهاد می شود که شرکت از چندین منبع برای تأمین مواد اولیه استفاده کند.

 

2. 2. در فرضیه دوم نیز که رابطه بین انبارداری و زنجیره تأمین مثبت است و با توجه به اینکه محصولات شرکت مانیزان به استان های دیگر و حتی کشورهمسایه صادر می شود پیشنهاد می شود تا شرایطی فراهم آید تا شرکت بر تعداد انبارهای خوددر این مناطق بیفزاید تا همیشه بتواند در کوتاه ترین زمان محصولات را در اختیار مشتری قرار دهد.

 

۳٫با وجود رابطه مثبت بین انتقال و زنجیره تأمین پیشنهاد می شود که به تعداد وسایط نقلیه ای که حمل کالا را چه از محل تأمین به کارخانه و چه از کارخانه به مراکز توزیع بر عهده دارند اضافه شود و آن ها را به وسایل سردخانه ای برای حمل در فواصل طولانی مجهز گرداند.
۴٫در فرضیه چهارم نیز رابطه بین مثبت بین پردازش سفارشات و زنجیره تأمین تأیید شده بنابراین به منظور بالا بردن اعتماد مشتریان به شرکت پیشنهاد می شود صورت حساب نویسی و دادن اعتبار به مشتریان قبل از حمل محصولات انجام شود و در اختیار افراد ذی ربط قرار داده شود.

 

5. 5. از آنجایی که زمانبندی تولید است که مشخص می کند چه محصولی،کی، کجا و چگونه تولید و به دست مشتری برسد و در این پژوهش نیز رابطه مثبت بین زمانبندی تولید و زنجیره تأمین تأیید گردیده پیشنهاد می شود که این زمان به یک بازه زمانی کوتاه تبدیل شود.

 

۶٫با توجه به اینکه در این پژوهش رابطه مثبت بین زمان حمل کالا و زنجیره تأمین تأیید گردید و اینکه این متغیر بیش ترین تأثیر را در بین سایر عوامل ذکر شده بر زنجیره تأمین دارد لذا پیشنهاد می شود که برنامه ریزی های مناسبی برای اینکه چه زمانی محصول به مراکز توزیع منتقل شود تا از آنجا در کمترین زمان به مشتری برسد انجام شود.

 

7. 7. با توجه به نتیجه فرضیه هفتم که وجود رابطه مثبت بین بسته بندی و زنجیره تأمین است پیشنهاد می شود که محصولات بعد از بسته بندی در جعبه های بزرگتری که حاوی چند عدد از محصول است قرار داده شوند تا در حین جابه جایی نه تنها به محصول آسیب وارد نشود بلکه حمل و نقل آن نیز تسهیل گردد

 

7. 7. با توجه به رشد سریع فناوری اطلاعات و تجارت الکترونیک در عصر حاضر پیشنهاد می شود که روی مبادله الکترونیکی بین اعضای زنجیره و تأثیر این ارتباط روی زنجیره تمرکز شود و به ارائه مدلی برای این رابطه اقدام شود.

 

7. 7. برای تسریع روند همکاری بین اعضای زنجیره پیشنهاد می شود اطلاعات لازم در مورد محصول و نیاز مصرف کننده به محصول به موقع در اختیار اعضای زنجیره قرار گیرد تا محصول در زمان مناسب تولید و در اختیار مشتری قرار گیرد.

 

7. 7. برای پرسنل و کارکنان شرکت با توجه به تشخیص هیئت مدیره دوره های آموزشی به تناوب برگزارشود.

 

۵-۳-۲- پیشنهاد برای محققین آتی

 

1. 1. از آنجایی که زنجیره تأمین یکی از عوامل تأثیر گذار بر روی عملکرد شرکت ها بخصوص شرکت های تولیدی است پیشنهاد می شود به شناسایی عوامل تأثیر گذار بر روی زنجیره تأمین در سایر صنایع که تأثیر بیشتری بر زندگی روزمره افراد می گذارند تحقیقاتی به عمل آید و این بررسی را فقط به صنایعی که محصولی را تولید و در اختیار مصرف کننده می گذارند محدود نکرده و بلکه روی خدمات نیز انجام شود.

 

1. 1. رفتار خرید مصرف کننده و تأثیر آن بر روی زنجیره تأمین در صنایع غذایی مورد بررسی قرار گیرد.

 

1. 1. تأثیر وفاداری و اعتماد بین اعضا زنجیره و مشتریان در زنجیره تأمین بررسی شود.

 

1. 1. به ارزیابی عملکردسایر مولفه های زنجیره تأمین در صنایع غذایی و سایر صنایع اقدام شود.

 

1. 1. به بررسی همین پژوهش با بهره گرفتن از سایر روش های تحلیل آماری اقدام شود.

 

۶٫پژوهش هایی بر روی زمان حمل کالا و زمان توزیع کالا که از عوامل تأثیر گذار بر روی زنجیره تأمین هستند انجام شود.

 

7. 7. پژوهش هایی بر روی تأثیر انبارداری بر قابلیت انعطاف زنجیره تأمین انجام شود.

 

۵-۳-۳- پیشنهاد کاربردی
پیشنهاد می شود که شرکت مانیزان در شهرها و مناطقی که محصولات خود را به آنجا صادر می کند در نقاط مختلف آن شهرها دفتر مرکزی فروش و انبار توزیع مرکزی دایر نماید.
۵-۴- محدودیت های پژوهش

 

1. 1. همانند سایر پژوهش های انجام گرفته در این پژوهش نیز عامل زمان از مهمترین محدودیت ها می باشد.

 

1. 1. عدم آشنایی برخی از اعضای نمونه با واژه زنجیره تأمین .

 

1. 1. وجود برخی موانع (از جمله مشکلاتی از طرف مسئوولین شرکت برای ورود پژوهشگر به شرکت، و عدم اختصاص وقت کافی از طرف اعضای نمونه برای پاسخ به پرسشنامه) برای همکاری اعضای نمونه با پژوهشگر.

 

فهرست منابع و مأخذ
منابع فارسی

 

1. 1. ازقندی، لیلا وصفری، حسین(۱۳۸۹). نقشRFID در زنجیره تأمین.

 

1. 1. انواری رستمی، علی اصغر(۱۳۸۲).سیستم های خرید، انبارداری و توزیع، انتشارات دانشگاه پیام نور، چاپ اول.

 

1. الفت،لعیا، خاتمی فیروز آبادی،علی، خداوردی،روح الله(۱۳۹۰).مقتضیات تحقق مدیریت زنجیره ی تأمین سبز در صنعت خودروسازی ایران، فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال ششم شماره ۲٫

۲-۱۶-۱) دلایل رخ دادن پدیده کلیدزنی در مواد آمورف
الف) رشد مسیر های رسانشی در مواد آمورف آسانتر صورت می گیرد.
ب) تغییرات فیزیکی در ساختار مواد آمورف با سرعت بیشتری انجام می پذیرد.
در فصل های سوم و چهارم به روش های آزمایشگاهی و زبان برنامه نویسی مورد استفاده در مکانیسم کلیدزنی نمونه و برآورد ضریب اتلاف گرما در نمونه ها خواهیم پرداخت.
فصل سوم
روش آزمایشگاهی، آنالیز نمونه ها
و برنامه نویسی کامپیوتری
۳-۱) مقدمه
با توجه به اینکه کار پژوهشی حاضر در دو بخش آزمایشگاهی و برنامه نویسی کامپیوتری دنبال شده است، در این فصل در ابتدا به تفصیل به معرفی روش آزمایشگاهی و نمونه­سازی پرداخته و سپس بطور خلاصه معرفی دستگاهی سامانه­هایی که در طول آزمایش به منظور جمع­آوری داده ­ها و اطلاعات مورد نظر مورد استفاده قرار گرفته­اند، انجام شده است.
در ادامه به برنامه نویسی به کار برده شده در مدل الکتروگرمایی با بهره گرفتن از داده های بدست آمده در پژوهش های قبلی پرداخته می شود.
۳-۲) فرایند آزمایشگاهی
۳-۲-۱) مقدمه
از بین روش های مختلفی که برای ساخت لایه های نازک مورد توجه است، تبخیر گرمایی تحت خلا می ­تواند یک روش ساده و قابل اعتماد باشد. اتم­های تبخیر شده بصورت تصادفی به یک زیر لایه می­رسند و به دلیل کم شدن حرکت سطحی، دمای زیر لایه خیلی کمتر می­باشد؛ بنابراین، این اتم­ها بسادگی یک لایه­ی بی­شکل را ایجاد می­نمایند. این موضوع صحیح می­باشد، اما در حالتی که با آلیاژها کار می­کنیم، هنگامی که میزان تبخیر مؤلفه­ های تشکیل دهنده آلیاژ متفاوت است، در نهایت لایه­ای که ایجاد می­ شود می ­تواند ترکیبی کاملاً متفاوت نسبت به آنچه تبخیر شده است داشته باشد و به عبارت بهتر تناسب عنصری^[۱۱۳] حفظ نمی­ شود. حتی علاوه بر اختلاف ترکیبات لایه تشکیل شده، ممکن است در طول ضخامت لایه باز هم ترکیبات و نسبت آنها تغییر کند، زیرا با افزایش دما آلیاژ بصورت جزء به جزء شروع به تبخیر می­ کند تا جایی که کاملاً تبخیر شود. هرگاه سرعت افزایش دما به اندازه کافی بالا نباشد، ابتدا آلیاژ در یک دمای کمتر به مؤلفه­ های تشکیل دهنده آن تجزیه می­ شود و سپس هر مؤلفه بصورت جدا تبخیر می­ شود و یک ترکیب ته نشین باقی می­ماند که برای تبخیر نسبت به کل آلیاژها نیاز به دمای خیلی بالاتری دارد]۶۷[. بنابراین از روش سرمایش سریع مذاب (فرونشانی مذاب) به منظور نمونه­سازی استفاده می­کنیم.

یکی از معمولترین و ساده­ترین راه­های تولید جامد بی­شکل، سرمایش سریع ماده مذاب است و موادی را که بدین صورت تهیه می­شوند، گاهی شیشه می­نامند. ویژگی منحصر به فرد این روش سرد شدن سریع است که اجازه هسته بندی و رشد فاز بلوری را به ماده مذاب نمی دهد. در این کار نیز برای تهیه­ نمونه­های مورد نظر از این روش استفاده شده است]۱،۳،۱۷[.
۳-۲-۲) مشخصات پودرهای اولیه و روش تهیه نمونه های مورد نظر
در کار حاضر هدف ساخت، مشخصه نگاری و بررسی رفتار الکتریکی نمونه های  در میدان الکتریکی قوی می­باشد. در جداول (۳-۱) و (۳-۲) مشخصات مؤلفه های تشکیل دهنده نمونه (پودرهای اولیه) و مشخصات دستگاه های مورد نیاز جهت تهیه نمونه ارائه شده است.
جدول ۳-۱) مشخصات پودرهای اولیه جهت تهیه­ نمونه

 

جرم مولی	شرکت و کشور سازنده	شکل ظاهری و رنگ	فرمول شیمیایی
gr/mol 60/159	Merck آلمان	پودر سفید رنگ	TeO2
gr/mol 88/188	Merck آلمان	پودر زرد رنگ	V2O5
gr/mol 75/121	Merck آلمان	پودر خاکستری تیره	Sb

جدول ۳-۲) مشخصات دستگاه های مورد استفاده جهت تهیه نمونه و کار پژوهشی

نام دستگاه

در سراسر نهج­البلاغه امام (ع) به فراگیری علم و دانش تأکید کرده ­اند و۰دریک تقسیم بندی کلی مردم را سه دسته می­دانند:« الناس ثلاثه: فعالمٌ ربّانى و متعلّم على سبیل نجاه، و هَمَجٌ رَعاع أتباع کلّ ناعِق، یمیلون مع کل ریح، لم یستضیئوا بنور العلم و لم یَلجئوا الى رکنٍ وثیقٍ.؛
امام علیه السلام به کمیل بن زیاد فرمود: مردم به سه دسته اند: عالم ربانى، آموزنده در راه نجات حق، و مردم عوام و بى سروپایى که دنبال هر صدایى مى دوند و با هر یادى حرکت مى کنند که نه از نور علم، بهره مندند و نه به پناهگاه محکمى تکیه زدند.» (نهج­البلاغه، حکمت ۱۴۷) در قرآن نیز به این موضوع توجّه شده است، در این زمینه آیات فراوانى در قرآن آمده که به نمونه‌هایى از آنها اشاره مى‌کنیم. در یک سرى از آیات، خداوند مردم را ترغیب مى‌کند درباره توحید، نبوت و معاد بیندیشند تا حقّ را بشناسند و از این رهگذر بر ایمان به آنها دست یابند.
درباره توحید یکى از نکاتى که براى بیان آیات در خود قرآن به آن اشاره شده، این است که انسان باید به آنها توجّه و درباره آنها فکر کند تا خدا و یگانگى خدا را بشناسد. به عنوان نمونه خداوند در یک آیه مى‌گوید: «اِنَّ فى خَلْقِ السَّمواتِ وَاْلاَرْضِ وَ اخْتِلافِ الْلَّیْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْکِ الَّتى تَجْرى فِى الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النّاسَ وَ ما اَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماء فَاَحْیا بِهِ اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فیها مِنْ کُلِّ دابَّه وَ تَصْریفِ الرِّیاحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّماءِ وَاْلاَرْضِ َلایات لِقَوْم یَعْقِلُونَ. » حقّاً در آفرینش آسمانها و زمین و پى هم در آمدن شب و روز و کشتى که به نفع مردم در دریا شناور است و آبى که خداوند از آسمان فرو فرستاد پس زمین را بعد از مرگش به وسیله آن زنده (و سرسبز) ساخته و از هر جاندارى در آن پراکنده است و هدایت کردن بادها و ابرهاى تسخیر شده بین آسمان و زمین، نشانه‌هایى است براى کسانى که بیندیشند. (بقره، ۱۶۴)
آرى، نظام جهان حقّ است، در کار خداوند عبث و لهو و لعب وجود ندارد پس ناگزیر باید سرانجامى متناسب با خلقت خود داشته باشد. در آیه دیگرى مى‌گوید: «وَ یَتَفَکَّرُونَ فى خَلْقِ السَّمواتِ وَاْلاَرْض»و در نهایت چنین نتیجه مى‌گیرد که: «رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلا سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النّار»اولوالاباب کسانى هستند که؛. . . و مى‌اندیشند در آفرینش آسمانها و زمین (و در نتیجه مى‌گویند) پروردگارا این را باطل و بى‌هدف نیافریده‌اى تو (از انجام کار باطل) منزّه و پاکى پس ما را از عذاب آتش حفظ کن. (آل عمران، ۱۹۱-۱۹۲)یعنى، پس از فکر و اندیشه مى‌یابند که معادى و جهان پس از مرگى هست و از آن مى‌هراسند و مى‌گویند: ما را از عذاب آتش حفظ کن.
بنابراین، قرآن ونهج­البلاغه درباره این اصول و سایر معتقداتى که باید بوسیله عقل ثابت شود مستقلا تأکید دارد و بر تفکّر و اندیشیدن درباره آنها اصرار می­ورزد و ما به این نتیجه مى‌رسیم که علم، چنانکه قبلا توضیح داده‌ایم، مقدمه ایمان است و کلید علم، تفکّر صحیح خواهد بود. در ادامه رابطه به کارگیری ابزار حسی و تفکر و علم را توضیح می­دهیم.

۳-۹-۱٫ ارتباط ابزارهای حسی و حصول ایمان

قرآن کریم در آیه۷۸سوره نحل می فرماید: «وَاللّهُ أَخْرَجَکُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئًا وَجَعَلَ لَکُمُ الْسَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ »این آیه دلالت بر این مطلب دارد که انسان درهنگام تولد فاقد علومی است که به واسطه حواس بدست می آیند واین علوم نیز درحقیقت مبدأ معارفی هستند که درصورت تأمل انسان را به شکرگزاری سوق می­دهد. چون لازمه شکرگزاری شناخت نعمت وبه تبع آن شناخت منعم است. این آیه وآیات دیگر بیانگر این نکته اند که اعضای حسی انسان،به خصوص چشم وگوش، و مرکز تصدیق و فکر"قلب"راه های دریافت معارفی هستند که باشرایط خاص منتهی به کسب حقیقت ودر نهایت حصول ایمان درفرد خواهد شد وانسان در مقابل آیات الهی ونعمات او شاکر خواهند بود. باتوجه به این آیات وآیاتی که شکر را در مقابل کفر قرار داده (ابراهیم،۷و۸) است رابطه شکر وایمان هم معلوم می­ شود.
بنابراین طبق آیات میتوان مدعی بود که شکرگزاری معیاری مهم در وجود ایمان در انسان محسوب میشود. از مجموع مطالب میتوان چنین نتیجه گرفت که حواس انسان معرفت هایی به انسان میدهند که زمینه ساز حصول ایمان در انسان است به شرطی که اولاً حواس خود را به درستی به کارگیرد ثانیاً به واسطۀ تعقل ازظاهر به باطن عبور کند وثالثاً حق گزیر نباشد.

۳- ۹- ۲٫ راهه­ای کسب معرفت از منظر.امام علی (ع)

الف) حسّ :امام علی(ع) در یکی از خطبه های خود، اعتماد به حسّ را اعتماد به سندی قوی می داند. ایشان در مقام توصیف طاووس و زیبائی ها و شگفتی های آفرینش آن می­فرماید: «أحیلک مِن ذلک علی معاینهٍ لا کَمَن یُحیل علی ضَعیف إسناده» (نهج­البلاغه، خطبه ۱۶۴)؛ «در مورد آن چه راجع به طاووس بیان کردم، تو را به مشاهده و دیدن حواله می دهم، نه مانند کسی که گفتارش را بر سند ضعیف و نادرست حواله می­دهد.
ب) عقل:امام علی(ع) در معرفّی بدبخت و شقیّ می­گوید: «فَإنَّ الشَقیّ مَنْ حَرُمَ نَفعَ ما أُتِیَ مِنَ الْعَقلِ والتّجربه» (نامه،۷۸)؛ «زیان کار و بدبخت کسی است که از سود عقل و تجربه ای که به او داده شده بی­بهره ماند.» در جای دیگر حضرت (ع) می­فرمایند: «کفاکَ مِنْ عَقلِک ما أَوْضَحَ لکَ سُبُلَ غَیّکَ مِنْ رُشدکَ» (نهج­البلاغه، حکمت ۴۱۳)؛ «بس است تو را عقل و خردی که راه های گمراهیت را از راه های رستگاریت آشکار می­سازد.
ج)قلب: قلب از مهم­ترین مجاری ادراکی است. البته منظور از قلب، آن قلب جسمانی صنوبری نیست، بلکه منظور از قلب ابزاری است که کشف و شهود به وسیله آن محقق می­ شود. امام علی (ع) در این باره می­فرمایند: «إنَّ اللَّه سبحانه جَعَلَ الذّکر جَلاءً لِلْقُلوب تَسمَعُ به بعدَ الْوَقْره وتبصرُ به بعدَ الْعشوه»( نهج­البلاغه، خطبه ۲۱۳)؛ «خداوند ذکر و یاد خود را صیقل و روشنایی دل ها قرار داد که به سبب آن بعد از کری می­شنوند و بعد از تاریکی می­بینند.
د)وحی:مهم ترین و خطا ناپذیرترین ابزار شناخت، وحی است: «واعْلَموا أَنّ هذا القرانَ هُو النّاصح الَّذی لایَغُشّ والْهادی الَّذی لا یُضِلّ والمحدّث الَّذی لا یکذب وما جالَسَ هذا القرانَ أَحَدٌ إلّا قامَ عنه بزیادهٍ أَوْ نُقصانٍ، زیادهٌ فی هدیً ونقصانٌ مِنْ عَمیً واعْلَموا أَنّه لیس علی أَحدٍ بعد القران مِنْ فاقهٍ وَلا لِإَحدٍ قبل القرانِ مِنْ غِنی واتّهموا علیه آرائکم واُستغشّوا فیه أَهوائکم»( نهج­البلاغه، خطبه ۱۷۵)؛ «و بدانید این قرآن پنددهنده ای است که خیانت نمی کند و راهنمایی است که گمراه نمی کند و سخن گویی است که دروغ نمی گوید و کسی با این قرآن ننشست، مگر این که چون از پیش آن برخاست، هدایت و رستگاری او افزایش یافت و کوری و گمراهی او کم گردید. بدانید کسی را پس از (آموختن) قرآن نیازمندی نیست و نه برای کسی پیش از قرآن بی نیازی محقق می گردد. اندیشه هایتان را که بر خلاف قرآن است متّهم سازید و خواهش هایتان را در برابر آن خیانت کار بدانید».
امام علی(ع) در موارد متعدّدی از نهج البلاغه به محدودیت شناخت حسّی تصریح می­ کنند. در جایی می فرمایند: «لا تُدرکُهُ الْحواسّ فتحسُّهُ وَلا تَلْمِسُهُ الْاَیدی فَتَمَسُّهُ»( نهج­البلاغه، خطبه ۲۲۸) «حواس ظاهری خداوند را درک نمی­کنند تا به وجود حسّی موجودش گردانند و دست ها او را لمس ننمایند تا دسترسی به او پیدا کنند». به عبارت منطقی، هر چه قابل ادراک با حسّ باشد جسمانی است. عکس نقیض این قضیه می شود: هر غیر جسمانی قابل ادراک با حواس (پنج گانه) نیست. در موضعی دیگر، حضرت (ع) در مورد قلمرو شناخت عقلانی می فرمایند: «لَمْ یُطلِعِ الْعُقولَ علی تحدید صِفتِهِ وَلَمْ یَحْجُبْها عَن واجب معرفته» (نهج­البلاغه، خطبه،۴ ) «عقل ها را بر حدّ و نهایت خود آگاه نساخته، ولی آن ها را از شناختن خویش (خداوند) به قدر واجب بازنداشته است».
در ادامه به نمونه ای اشاره می­ شود تا به وضوح دریافت که اگر انسان با نگرشی الهی چشم وگوش خود را به کارگیرد چگونه می ­تواند ازچیزهای به ظاهر کوچک که مردم عادی به آنها اعتنایی ندارند،نردبانی بسازند که پایه های آن درعالم ناسوت پله های آن تاعالم ملکوت کشیده شده باشد واز پدیده های حسی معارفی آسمانی بسازند.
حضرت امیر(ع) در نهج البلاغه می­فرماید: «اگر مردم در عظمت قدرت خدا وبزرگی نعمت های او می اندیشیدند به راه راست بازمی گشتند واز آتش سوزان می ترسیدند،اما دل ها بیمار،وچشم ها معیوب است. آیا به مخلوفات کوچک خدا نمی نگرند که چگونه به آفرینش آنها استحکام بخشید وترکیب اندام آنرا برقرار کرد.»( نهج­البلاغه، خطبه ۲۲۷)
قرآن کریم هدف از مواجهه انسان با آیات آفاقی وانفسی را ایجاد زمینه ای برای رفتار های معرفتی مانند تفکر،تعقل وتدبروامثال آن دانسته. بی شک هدف نهایی تمامی این افعال نیز جز ایمان به خدا وآنچه مقدمات هدایت وکمال انسان رافراهم می آورد نیست. (فیروزآبادی،۵۵: ۱۳۸۹)
امام خمینی (ره)،دربارۀ چگونگی تابش نورایمان برقلب درکتاب شرح جنودعقل وجهل چنین بیان می کنند: بدان که ایمان به معارف الهیه واصول عقاید حقه صورت نگیرد مگربه آنکه: اولاً آن حقایق را به قدم تفکر وریاضت عقلی وآیات وبینات وبراهین عقلیه ادراک کند واین مرحله به منزله مقدمه ایمان است وپس از آنکه عقل خط خود را استیفاء نمود،به آن قناعت نکند؛ زیرا که اینقدر از معارف اثرش خیلی کم است وحصول نورانیت از آن،کمتر شود. پس از آن،بایک سالک الی الله اشتغال به ریاضات قلبیه پیدا کند،واین حقایق را با هر ریاضتی ساده به قلب رساند تا قلب به آنها بگرود. پس در اینجا،مراتب ایمان فرق کند،و شاید معنای حدیث شریف که می فرماید: «العلم نورٌ یقذفه الله فی قلب من یشاء» همین باشد؛ زیرا که علم بلالله تا در حد عقل است،نور است،و پس از ریاضات قلبی، خدای تعالی آن را در قلوب مناسبه افکند ودل به آن بگرود. (امام خمینی،۱۳۷۷: ۸۹)
به طورکلی وخلاصه براى تقویت ایمان باید سرشاخه‌هاى آن را بشناسیم و با مرتب کردن آنها از ساده به مشکل، از عوامل ساده‌تر شروع کنیم و پس از تقویت آنها به تدریج به عوامل مشکل و مشکل‌تر برسیم و آنها را نیز تقویت نماییم.
براى دست‌یابى به معرفت و شناخت کامل‌تر، که از مقدمات ایمان است، فعالیت‌هاى مختلفى مى‌توان انجام داد، اما شاید دو فعالیت اساسى‌تر از سایر برنامه‌ها باشد:
الف) تلاش کنیم براى چیزهایى که به آنها ایمان داریم دلایل و مستنداتى روشن‌تر و متقن‌تر پیدا کنیم و آنها را فرا بگیریم.
تحصیل علم در زمینه متعلّقات ایمان، یعنى علم به خدا، علم به قیامت و علم به بد و خوب، یکى از ابزارها و راه‌هاى تکامل و تقویت ایمان است. از همین‌جا است که تحصیل علم، ارزشى فوق العاده مى‌یابد و در معارف اسلامى نیز براى علم و عالم و تحصیل علم جایگاه و اهمیتى ویژه در نظر گرفته شده است.
ب) نسبت به مواردى که به آنها شناخت پیدا مى‌کنیم، توجه بیشترى مبذول داریم و پیوسته آنها را مد نظر قرار دهیم تا از خاطرمان نرود. معرفت اگر بخواهد در زندگى و رفتار و کردار ما تأثیر داشته باشد، باید معرفتى زنده وآگاهانه باشد. علمى که در گنجینه معارف ما هست اما در سطح توجه ذهن ما نیست و فقط هر از چند گاهى و در مواقع لزوم به آن توجه مى‌کنیم، منشأ اثر زیادى نخواهد بود. معرفتى منشأ اثر است که همواره مورد توجه و التفات و آگاهى ما باشد. یکى از اسرار این که در عبادات شرعى بر تکرار الفاظ و مفاهیم تأکید گردیده، همین است که این دانسته‌ها همیشه در سطح توجه ذهن ما وجود داشته باشند. مثلا در نماز، ما در ابتداى آن «الله اکبر» مى‌گوییم. به هنگام رفتن رکوع نیز مستحب است آن را تکرار کنیم. پس از سر برداشتن از رکوع نیز همین طور. پس از سجده و براى سجده دوم نیز همین طور. در تسبیحات اربعه، و خلاصه، موارد متعددى، در یک نماز این ذکر تکرار مى‌شود.
این فلسفه، در تشریع نماز، که هر روز و آن هم روزى چند نوبت واجب شده، به خوبى قابل درک است. این تکرارها باعث مى‌شود کم‌کم آن دانسته در ذهن ما رسوخ یابد و همواره مورد توجّه و التفات باشد.

۳-۱۰٫ معرفی پایه های ایمان در حکمت ۳۱ نهج­البلاغه

در حکمت سی­ویکم نهج­البلاغه آمده است: «سئل عن الأیمان»؛ از حضرت تقاضا کردند دربارۀ ایمان برای آنها صحبت کند. فرمود: «الأیمان علی اربع دعائم»؛ ایمان روی چهار پایه استوار است. منظور از چهار پایه این است که اگر پایه ها محکم بود، ایمان رو می ماند؛ اما اگر پایه ها سست شد یا فرو ریخت، ایمان به همان نسبت فرو می ریزد. به طور کامل ساقط نمی شود، اما به همان نسبت فرو می ریزد. حضرت این چهار پایه را این گونه معرفی فرمودند: ؛«وَ سُئِلَ ع عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ الْإِیمَانُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّهِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ فِی الْخَیْرَاتِ وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى تَبْصِرَهِ الْفِطْنَهِ وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَهِ وَ مَوْعِظَهِ الْعِبْرَهِ وَ سُنَّهِ الْأَوَّلِینَ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَهِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَهُ وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَهُ عَرَفَ الْعِبْرَهَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَهَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَهِ الْحُکْمِ وَ رَسَاخَهِ الْحِلْمِ فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحِلْمِ وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ نَهَى عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْمُنَافِقِینَ وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَى مَا عَلَیْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ »ایمان بر چهار پایه استوار است: صبر، یقین، عدل و جهاد. صبر نیز بر چهار پایه قرار دارد. شوق، هراس، زهد و انتظار. آن کس که اشتیاق بهشت دارد، شهوت‏هایش کاستى گیرد، و آن کس که از آتش جهنّم مى‏ترسد، از حرام دورى مى‏گزیند، و آن کس که در دنیا زهد مى‏ورزد، مصیبت‏ها را ساده پندارد، و آن کس که مرگ را انتظار مى‏کشد در نیکى‏ها شتاب مى‏کند. یقین نیز بر چهار پایه استوار است: بینش زیرکانه، دریافت حکیمانه واقعیّت‏ها، پند گرفتن از حوادث روزگار، و پیمودن راه درست پیشینیان. پس آن کس که هوشمندانه به واقعیّت‏ها نگریست، حکمت را آشکارا بیند، و آن که حکمت را آشکارا دید، عبرت آموزى را شناسد، و آن که عبرت آموزى شناخت گویا چنان است که با گذشتگان مى‏زیسته است. و عدل نیز بر چهار پایه بر قرار است: فکرى ژرف اندیش، دانشى عمیق و به حقیقت رسیده، نیکو داورى کردن و استوار بودن در شکیبایى. پس کسى که درست اندیشید به ژرفاى دانش رسید و آن کس که به حقیقت دانش رسید، از چشمه زلال شریعت نوشید، و کسى که شکیبا شد در کارش زیاده روى نکرده با نیکنامى در میان مردم زندگى خواهد کرد. و جهاد نیز بر چهار پایه استوار است: امر به معروف، و نهى از منکر، راستگویى در هر حال، و دشمنى با فاسقان. پس هر کس به معروف امر کرد، پشتوانه نیرومند مؤمنان است، و آن کس که از زشتى‏ها نهى کرد، بینى منافقان را به خاک مالید، و آن کس که در میدان نبرد صادقانه پایدارى کند حقّى را که بر گردن او بوده ادا کرده است، و کسى که با فاسقان دشمنى کند و براى خدا خشم گیرد، خدا هم براى او خشم آورد، و روز قیامت او را خشنود سازد. (دشتى، ۱۳۷۹: ۶۳۱)
روی سخن این حکمت شریف با انسان مؤمن است؛ یعنی انسانی که ایمان او محفوظ است و وارد گود مبارزه با نفس شده و باید حواس خود را جمع کند که شکست نخورد و بر نفس غالب شود.حضرت در جواب چنین انسانی می‌فرمایند: «الایمان على اربع دعائم: على الصبر و الیقین و العدل و الجهاد»؛ ایمان بر چهار پایه و رکن قرار دارد. اگر این چهار رکن وجود داشته باشد، ایمان محکم و پابرجا می‌ماند و اگر وجود نداشته نباشد، به‌تدریج در آن انحراف پیدا می‌شود. این چهار رکن عبارت‌اند از: « صبر، یقین، عدل و جهاد. » شاید کسانی گمان کنند که حضرت از میان فضائل چند فضیلت را گلچین کرده‌اند و این سخن تبیینی منطقی نیست، به خصوص این‌که ارتباط این مفاهیم هم خیلی برای ما روشن نیست. البته از قرائن بعدی که خود حضرت توضیح می‌فرمایند حدود این مفاهیم معلوم می‌شود. در این‌جا این سؤال مطرح می‌شود که این چهار رکن با هم چه ارتباطی دارند و چگونه پایه ایمان قرار می‌گیرند و می‌توانند ایمان را تقویت کنند به گونه‌ای که اگر این ارکان نباشند ایمان ضعف پیدا می‌کند، کج می‌شود و احیانا فرومی‌ریزد. درباره ارتباط این مفاهیم می‌توان گفت: از میان این چهار عامل، صبر و یقین در امور فردی جاری هستند و بر زندگی اجتماعی توقف ندارند؛ اما عدل و جهاد در مسایل اجتماعی جریان پیدا می‌کنند. اما وجه انتخاب صبر و یقین به عنوان دو ستون ایمان شاید این باشد که ایمان بر خلاف اسلام و مفاهیم مشابه، مقتضی این است که شخص مؤمن تصمیم داشته باشد که به لوازم اعتقاد خود ملتزم باشد و به آن ترتیب اثر دهد. پس برای حفظ ایمان که اقتضای رفتار خاصی را دارد به دو عامل نیازمندیم که در همه رفتارهای اختیاری، نقشی اساسی را ایفا می‌کنند: یکی شناخت و دیگری انگیزه. با توجه به توضیحات گذشته می‌توان گفت: مقصود حضرت از صبر، عاملی است که در انگیزه انسان اثر دارد و از واژه یقین هم استفاده می‌شود که از مقوله شناخت است. بنابراین این دو مفهوم به دو عامل مؤثر و اساسی در افعال اختیاری انسان اشاره دارند.

۳-۱۰-۱٫ صبر، پایه اول ایمان

. معمولا در فارسی «دعامه» را به ستون ترجمه می‌کنیم؛ اما در دعامه به خصوصیتی عنایت شده است و آن این است که مانع از مایل شدن و فروریختن است. «دعم» هم به معنای پشتیبانی و حمایت کردن است. به هر حال دعائم یعنی چهار ستونی که در اطراف ساختمان یا سقف نصب می‌کنند تا مانع از ریزش آن شود. (قرشی بنایی،۱۳۷۷: /۳۸۵)
این حدیث هم از جهت مفرداتْ احتیاج به توضیح دارد، چون دارای واژه‌های متشابهی است، و هم ساختار آن نیازمند توضیح است تا مشخص شود ارتباط چهار چیزی که حضرت به عنوان دعائم ایمان ذکر می‌فرمایند چیست و چرا حضرت از میان همه فضایل این چند چیز را انتخاب کرده‌اند.
شخص مؤمن کسی است که تصمیم دارد به آن‌چه می‌داند عمل کند و به آن ملتزم باشد. از این رو در روایات متعدد، عملْ جزء ایمان شمرده شده است: «إِیمَانُ مَعْرِفَهٌ بِالْقَلْبِ وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ »( نهج­البلاغه، حکمت ۲۲۷). ولی ممکن است در شرایطی خاص ایمان موجود باشد، ولی امکان عمل نباشد. پس این تعریفی منطقی نیست که جنس و فصل داشته باشد و بخواهد کاملا ماهیت ایمان را بیان کند. اما وقتی می‌گوییم کسی ایمان دارد، به این معناست که آماده‌ است تا به مقتضای ایمان خود عمل کند. این اعتقادْ اقتضای عمل دارد، ولی با توجه به موانعی که برای انسان پیش می‌آید اعم از وسوسه‌های شیطانی، هواهای نفسانی و عوامل اجتماعی مختلف، نیازمند تقویت است. از این رو باید اطراف ایمان با ستون‌هایی پشتیبانی شود تا لطمه‌ای به آن وارد نشود و تاثیر خود را بر سعادت انسان ببخشد. پایه‌های چهارگانه‌ای را که حضرت برای ایمان ذکر فرمودند می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: دو پایه‌ به رفتار فردی انسان و دو پایه به رفتار اجتماعی او بازگشت دارند.
برای انجام کاری اختیاری دست‌کم دو عامل مؤثرند؛ یکی از مقوله شناخت و دیگری از سنخ انگیزش است. اگر شناخت یا انگیزه نباشد کار اختیاری انجام نمی‌گیرد. اگر این دو با هم جمع شد انسان کار را انجام می‌دهد. اما در میان انگیزه‌ها هم مهم‌ترین انگیزه‌ای که در رفتار انسان اثر می‌کند ترس از ضرر و امید به منفعت است. بنابراین ما باید برای پشتیبانی ایمان در رفتار فردی خود از یک طرف به مقوله شناخت اهمیت بدهیم یعنی رفتار ما توأم با شناختی قوی باشد و به حد یقین برسد و از طرف دیگر انگیزه‌ای قوی داشته باشیم تا بتوانیم رفتار خود را کنترل کنیم. تا زمانی که ایمان و ارزش‌ها مطرح نیست انسان خود را آزاد و رها می‌بیند و هر کار دلش می‌خواهد انجام می‌دهد. اما وقتی ایمان باشد به این معناست که قرار است رفتار انسان حساب داشته باشد. بنابراین اگر انگیزه انسان قوی نباشد، انگیزه‌های حیوانی کار خود را انجام می‌دهند. در این حالت، انسان برای انجام رفتارهای ایمانی به خود زحمت نمی‌دهد، با نفس کشتی نمی‌گیرد و خود را به خواسته‌های غرائزش می‌سپارد. حضرت علی علیه‌السلام داشتن چنین انگیزه‌ای را با تعبیر «صبر» بیان فرموده‌اند. منظور حضرت از صبر، داشتنِ انگیزه برای کنترل رفتار است. در تأیید این سخن می‌توان از روایاتی بهره برد که صبر را به سه قسم تقسیم کرده‌اند؛ صبر بر طاعت، صبر از معصیت و صبر بر مصیبت. (کلینی،۱۴۰۷: ۲/۹۰) مقاومت در مقابل عواملی که انسان را به مخالفت رضای خدا دعوت می‌کند نیازمند نیرویی است که عنوان کلی آن «صبر» است. صبر یعنی داشتن انگیزه و نیروی مقاومت در مقابل عواملی که انسان را از انجام کار خیر باز می‌دارد یا دعوت به رفتار ناهنجار می‌کند.

۳-۱۰-۲٫ شعبه‌های صبر

حضرت در ادامه می‌فرمایند: خود صبر چهار شعبه دارد. با توجه به مقدمه‌منظور از این شعبه‌ها یعنی عواملی که به این انگیزش کمک می‌کنند. امید به منفعت و ترس از ضرر، مهم‌ترین عوامل مؤثر هستند. حضرت این دو عامل را با دو تعبیر «شوق» و «شفق» بیان می‌فرمایند. شفق، نقطه مقابل شوق و به معنای خوف است.(قرشی بنایی،۱۳۷۷: ۲/۶۰۶) هر قدر انسان بیشتر معتقد باشد که کاری برای او سودمند است بیشتر برای انجام آن تلاش می‌کند. سود هم مراتبی دارد؛ از سودهای دنیوی تا ثواب‌های اخروی و رضوان الهی. طبعا شوقی که در اعمال انسان مؤمن مؤثر است شوق به ثواب‌های اخروی است. اسلام به مؤمن این بینش را می‌دهد که زندگی دنیا دوره مقدماتی و به یک معنا دوره جنینی برای زندگی اصلی است. قرآن می‌فرماید: « وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَهَ لَهِیَ الْحَیَوَانُ» (عنکبوت، ۶۴)حیات حقیقی آن‌جاست. پس مؤمن طوری رفتار می‌کند که برای زندگی حقیقی‌ او مفید باشد و شوق او به ثواب آخرت است. برای این‌که بتوانیم عامل صبر را در خودمان ایجاد کنیم باید بدانیم که صبر خود دارای چهار شعبه است. الشوق و الشفق و الزهد و الترقب.
حضرت برای هریک از این شعب فوایدی را ذکر می‌کنند. می‌فرمایند: فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّهِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ؛ ‏وقتی انسان شوق به ثواب اخروی داشت به راحتی از شهوت‌ها چشم‌پوشی می‌کند. در امور دنیوی هم این قاعده جاری است. مثلا جوانی که شوق ازدواج با دختری را دارد و به او گفته‌اند که باید تحصیلات عالی داشته باشی، برای رسیدن به این آرزوی خود همه زحمت‌ها را به جان می‌خرد و صرف‌نظر کردن از بعضی راحتی‌ها برای او آسان می‌شود. می‌فرماید: اگر انسان مشتاق به بهشت باشد به راحتی از شهوت‌ها چشم‌پوشی می‌کند. آیا برای رسیدن به ثواب ابدی و بی‌نهایت، جا ندارد انسان چند سالی از بعضی تمایلات خود صرف‌نظر کند؟! به هر حال اولین عنصری که برای تحقق صبر لازم است، شوق به ثواب‌ها، لذت‌ها و کمالات اخروی است.
وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ. عنصر دومْ ترس است. امید مؤمن به بهشت و ترس او از جهنم است؛ جهنم نماد عقوبت الهی است. باید آیات و روایات را خواند و با خصوصیات جهنم و عذاب‌های آن آشنا شد تا ترس از آن در دل ما ایجاد شود. وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ. در مصیبت‌ها که نه عامل ترسْ مؤثر است و نه امید، باید دلبستگی‌ها را از دنیا گسست. همه مصیبت‌های دنیا وقتی برای انسان سنگین است که انسان به متعلقات خود دلبستگی داشته باشد. اگر دلبستگی نداشته باشد وقتی چیزی را از دست می‌دهد غصه نمی‌خورد وقتی دلبستگی نباشد مصیبت، مصیبت نمی‌شود. اما با وجود دلبستگی، گم شدن یک اسکناس هزارتومانی خواب را از چشم انسان می‌برد. اگر انسان به همه نعمت‌های دنیا به عنوان امانت الهی نگاه کند، پس گرفتن آن برای او مصیبت نمی‌شود و تحملش برای او بسیار راحت است. «زهد» یعنی عدم دلبستگی به دنیا. اگر بود نعمت خداست و باید او را شکر کرد و اگر نبود باید به آنچه خدا صلاح می‌داند راضی بود.(مصباح یزدی، ۱۳۸۶: ۱۳۴) پس رکن و شعبه سوم این دعامه «زهد» است.
وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَى الْخَیْرَات. آخرین شعبه صبر «ترقب» است. معادل فارسی ترقب، «انتظار کشیدن» است. اما مقصود از ترقب در این‌جا این است که مؤمن باید طوری باشد که همیشه نگاه او به آینده باشد و انتظار واقعیاتی را بکشد که قرار است در آینده اتفاق بیافتد.(قرشی بنایی، ۱۳۷۷: ۱/۴۶۱) آن‌چه برای انسان مهم است و نقطه عطفی در هستی او به شمار می‌رود مرگ است. مرگ است که ورق زندگی را عوض می‌کند و ما را از عالم اختیار و انتخاب به عالمی دیگر می‌برد که دیگر در آن‌جا اختیاری نداریم. در آن‌جا نه می‌توانیم ثوابی کسب کنیم و نه می‌توانیم عقابی را جبران کنیم. البته اگر انسان از قبل خود را آماده کرده باشد و توشه فراهم کرده باشد این سفر این گونه خواهد بود که از جایی تنگ، تاریک، متعفن و کثیف رهایی پیدا می‌کند و به فضایی باز، خرم و شاداب پا می‌گذارد. اما اگر بر عکس این رفتار کرده باشد، نتیجه هم برعکس می‌شود.
ما در وقوع مرگ شک نداریم، اما همیشه خود را به تغافل می‌زنیم یا نمی‌گذاریم فکرمان به آن سمت برود. این تغافل باعث می‌شود که انسان به دنیا دلبستگی پیدا کند و به دنبال شهوات برود. پس مؤمن علاوه بر این‌که نباید دلبستگی به لذت‌های دنیا داشته باشد باید دوراندیش هم باشد و ‌خود را برای ملاقات با مرگ آماده کند. کسی که منتظر مرگ باشد در کارهای خیر شتاب می‌کند تا این سفر برای او مبارک باشد و از سختی‌ها و رنج‌ها نجات پیدا کند.

۳-۱۰-۳٫ یقین، پایه دوم ایمان

وَالْیَقِینُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى تَبْصِرَهِ الْفِطْنَهِ وَتَأَوُّلِ الْحِکْمَهِ وَمَوْعِظَهِ الْعِبْرَهِ وَسُنَّهِ الْأَوَّلِینَ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَهِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَهُ وَمَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَهُ عَرَفَ الْعِبْرَهَ وَمَنْ عَرَفَ الْعِبْرَهَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ؛
یقن به معنای ثابت و واضح شدن است: «یقن الامر یقنا: ثبت و وضح» می گویند: «یقن الامر و بالامر» یعنى به آن علم پیدا کرد و محقق دانست «یقین» وصف است به معنى ثابت و واضح، باید گفت: یقین در لغت علم است که نقطه مقابل شک است .یقین علمى است که از استدلال حاصل شود لذا علم خدا را یقین نگویند «یقنه و ایقنه» هر دو به یک معنى هستند. (قرشی بنایی،۱۳۷۷)«من ایقن بالخلف جاد بالعطیّه» (حکمت ،۱۳۸) هر کس به جانشین و پاداش الهى یقین کند اهل جود و بذل بود، در جاى دیگر فرموده: «لا تجعلوا علمکم جهلا و یقینکم شکا اذا علمتم فاعملوا و اذا تیّقنتم فأقدموا» یعنى عالم بى عمل مانند جاهل و یقین کننده بدون اقدام مانند شکاک است. (حکمت ،۲۷۴)
یقین در دین به منزله سرمایه است و ایمان متوقف بر آن می باشد. سایر علوم شاخ و برگ آن است و رستگاری در آخرت بدون یقین حاصل نمی شود. حال اگر گفته شود: معناى یقین چیست؟ می باشد و طبق آنچه از اخبار و روایات استفاده مى‏شود به مرحله عالى ایمان” یقین” گفته مى‏شود.(مکارم شیرازی،۱۳۷۴: ۲۷/۲۸۴)
در روایات مراد از یقین، علمی است که منشأ اثر عملی باشد. ما به بسیاری از امور به صورت کلی علم داریم، اما وقتی به خودمان مراجعه می‌کنیم می‌بینیم که این علوم خیلی منشأ اثر‌ نیستند. اما وقتی همین علوم در واقعیات عینی تجسم پیدا می‌کنند و نمونه جزیی آن‌ ها تحقق پیدا می‌کند می‌بینیم که اثر خاصی دارند. پس هر علمى یقین نیست ولى هر یقینى علم است و به علم خدا یقین گفته نمى‏شود؛ زیرا علم خدا از تحقیق و استدلال حاصل نمی شود.
یقین کاربردهای مختلفی دارد. یقین در محاورات عرفی تقریبا مساوی با علم قطعی است، اما در فرهنگ دینی ما جایگاه خاصی دارد و مفهوم بسیار ارزشمندی است. در برخی روایات آمده است که هیچ چیز در عالم کم‌تر از یقین بین مردم تقسیم نشده است.(مجلسی،۱۳۶۳: ۶۷/ ۱۳۶)
اکنون با توجه به این توضیحات، ادامه حکمت سی و یکم نهج‌البلاغه را مرور می‌کنیم. حضرت می‌فرمایند: وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ؛ دومین ستون ایمان یعنی یقین، چهار شعبه دارد: عَلَى تَبْصِرَهِ الْفِطْنَهِ وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَهِ وَ مَوْعِظَهِ الْعِبْرَهِ وَ سُنَّهِ الْأَوَّلِینَ؛ «فطنه» یعنی تیزهوشی و زیرکی. (قرشی بنایی،۱۳۷۷: ۲/۸۲۲) انسان تیزهوش و زیرک بینش و بصیرت عمیقی نسبت به قضایا پیدا خواهد کرد و به آن‌ ها سَرسَری نگاه نمی‌کند. این بینش و بصیرتْ عنصری است که در حصول یقین دخالت دارد، به این معنا که کسانی می‌توانند چنین یقینی پیدا کنند که از چنین هوش و نگاهی برخوردار باشند (تَبْصِرَهِ الْفِطْنَهِ). چنین کسی بعد از این‌که نظر تیزبینانه به حوادث روزگار داشت باید آن حوادث را تفسیر کند. ما در هنگام نقل بسیاری از مطالب می‌گوییم: «فلان چیز را دیدم یا شنیدم». اما در حقیقت ما خودِ این مطلب را ندیده یا نشنیده‌ایم؛ بلکه این تفسیری است که ما از حوادث داریم. پس تفسیر دیدنی‌ها غیر از خود دیدن است. در روان‌شناسی مراحلی را برای حصول چنین تفاسیری ذکر کرده‌اند. پس بعد از دیدن دقیق حادثه‌ها باید بتوان تحلیل درستی از آن ارائه داد. امیرالمؤمنین علیه‌السلام از این تحلیل به تَأَوُّلِ الْحِکْمَهِ تعبیر می‌فرمایند؛ یعنی تفسیر و تحلیلی که ناشی از حکمت و اصول صحیح عقلایی باشد، نه تفسیری دلخواه. بعد از این باید نقاط قوت و ضعف آن حادثه و جریان را روشن کنیم و از آن پند بگیریم و این آمادگی خاصی را می‌طلبد (مَوْعِظَهِ الْعِبْرَهِ). بعد از پندگرفتن باید از تجارب دیگران هم درست مانند تجارب خودمان استفاده کنیم (وَ سُنَّهِ الْأَوَّلِینَ). ما منبعی بی‌کران از تجارب دیگران در اختیار داریم که می‌توانیم از آن بهره ببریم و آن سرگذشت پشینیان است. این چهار چیز که به هم ضمیمه شوند انسان دارای یقینی می‌شود که در رفتار او اثرگذار است و این رفتار موجب تقویت ایمان او و حفاظت از آن خواهد شد.

۳-۱۰-۴٫ عدل، پایه سوم ایمان

وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَهِ الْحُکْمِ وَ رَسَاخَهِ الْحِلْمِ. فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحُکْمِ وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً؛( نهج­البلاغه، حکمت ۳۱)
درباره توجیه ارتباط این مفاهیم با یکدیگرباید عرض کنیم که دو پایه اول یعنی صبر و یقین در رفتار فردی انسان و دو رکن دیگر یعنی عدل وجهاد در رفتار اجتماعی او جاری می‌شوند. صبر و یقین و شعبه‌های آن‌ ها را در مطالب گذشته توضیح دادیم. برای تتمیم توجیه مذکور می‌توان گفت: عدل و جهاد از این نظر انتخاب شده‌اند که انسانی که در اجتماع زندگی می‌کند این دو مسأله برای او مطرح است که اولاً خود باید در اجتماع چگونه باشد و ثانیاً نسبت به دیگران چه وظیفه‌ای دارد؟ بر این اساس عنصر سومی که در این‌جا ذکر شده عدل است که موقعیت انسان را در زندگی اجتماعی از این لحاظ روشن می‌کند که نسبت به دیگران چه وظیفه‌ای دارد.

۳-۱۰-۵٫ شاکله نظام عادلانه

-International Institute of Humanitarian Law: IIHL. ↑
- Global Instruments. ↑
- Freedom of Movement, Available at:
www.hrea.org/index.php?doc_id=409, pp.1-8, at:3-4 ↑
- The Universal Declaration of Human Rights: UDHR. ↑
-Human Rights Strengthen Migration Policy Framework, Available at: www.migrationinformation.org/feature/display.cfm?ID=295, pp.1-3, at:1 ↑
- The Facts:Immigration and Human Rights, Available at:
www.800milewall.org/resources/immigration and human rights.pdf, pp.1-3, at:1 ↑
۲- این موارد عبارت است از: حق دارا بودن استانداردهای زندگی مناسب، سلامت و رفاه، حق کارکردن تحت شرائط منصفانه که تمام این موارد در اعلامیه جهانی حقوق بشر ذکر شده است. ↑
- Freedom of Movement. ↑
-Human Rights Strengthen Migration Policy Framework, Op.Cit, p.2 ↑
۲- در حقیقت پناهندگان همان مهاجران اند. وجه مشترک آنها جلای وطن و غربت است. تفاوت در انگیزه هاست. مهاجران بنا بر شرائط اقتصادی، اجتماعی کشور خود و جهت روی آوردن به زندگی بهتر مهاجرت می کنند. اما پناهندگان مهاجرانی هستند که نه به خواست خود، بلکه بنا بر مقتضیات سیاسی و امنیتی مجبور به مهاجرت می شوند. این دسته از مهاجران آسیب پذیرتر بوده و به حمایت های بیشتری نیاز دارند. ↑
-International Covenant on Civil and Political Rights: ICCPR. ↑
-The International Bill of Human Rights. ↑
-The Right of Phisical Integrity. ↑
- The Right to Life. ↑
- The Right of Liberty and Personal Security. ↑
- The Right to Be Free From Arbitrary Arrest and Detention. ↑
۱۰۱- قرار یا اقدامی قانونی است که از آن طریق یک زندانی از بازداشت غیر قانونی آزاد شده و در پی آن حق جبران غرامت برای زندانی یا هرکس که قصد کمک به او را دارد به وجود می آید. از لحاظ تاریخی این یک سند مهم حقوقی است که تضمین آزادی فردی علیه هرگونه اقدام خودسرانه دولت است.(Habeas Corpus) ↑

- The Right of Just and Impartial Trial. ↑
- The Right to Be Presume Innocent. ↑
- Freedom of Religion and Thought. ↑
- Freedom of Association and the Right to Form Family. ↑
- The Right of Nationality and to be Free from Violation of Personal Integrity. ↑
- Prevention War Propaganda Causing Discrimination, Violence and Hostility. ↑
- The Right to Participation in Political Affairs of Government. ↑
-The Right to Vote. ↑
- The Right to Be Member of Various Political Groups. ↑
-The Right of Non-Discrimination. ↑
-The Rights of Minorities. ↑
- The Right to be equally by the Law. ↑
-International Covenant on Civil and Political Rights, Available at: www.en.wikipedia.org/wiki/international_covenant_on_civil_and_political_rights, pp.1-13, at:3 ↑
۱- علت عدم ذکر این دو حق نفوذ دول کمونیستی در خصوص تعریف و محدوده مالکیت، همچنین انواع پناهندگی می باشد. ↑
- International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights: ICESCR. ↑
۳- از آنجا که اعلامیه جهانی حقوق بشر فاقد تدابیر اجرایی و ضمانت اجرا بود، کمیسیون حقوق بشر بلافاصله پس از تنظیم و انتشار آن مصمم شد در این زمینه میثاق هایی که برای دول امضاء کننده از جهت حقوق ملی و بین المللی الزام آور باشد به تصویب رساند. علاوه بر مفاد دو میثاق تمام اصول و ضوابط مقرر در اعلامیه نیز لازم الاجرا دانسته شد. این دو میثاق مفاد اعلامیه را با دقت و وضوح بیشتری مورد تحلیل قرار داده و در برخی موارد نیز تغییرات کلی در آن به عمل آورده اند. رعایت حقوق مندرج در میثاقین برای دولتها یک تکلیف و قاعده حقوقی است، در صورتی که اعلامیه آن را یک تکلیف اخلاقی و معنوی تلقی می کند. ↑
- The Right of Workers to Favourable Conditions of Work. ↑
- The Right to Social Protection. ↑
- The Right to Adequate Standards of Life. ↑
- The Right to Cultural Freedoms and Scientific Progress. ↑
- The Right to Work. ↑
- The Right to Fair Conditions for Employment. ↑
- The Right to Social Security. ↑
۱- میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، قابل دسترسی در سایت:
www.forum.98ia.com/archive/index.php/t-114567.html., pp.1-3, at:1-2 ↑
- The Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women: CEDAW. ↑
- Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women, Available at: www.un.org/womenwatch/daw/cedaw, pp.1-3, at:1-2 ↑
۲- این کنوانسیون بر این تصریح دارد که زنان باید از حق انتخاب کشور مورد نظر خود و محل اقامت در آن کشور مانند مردان برخوردار باشند. ↑
۳- این کنفرانس توسط یک نهاد ملی تحت عنوان ” گروه جهانی بشردوستی” که متشکل از ۱۶۵ عضو ملی است تشکیل شد و هدف حمایت از حقوق زنان مهاجر بود. در همین راستا دبیر کل این نهاد در کنفرانس بر مواردی ضروری تأکید نموده است. بیش از ۱۰۰ نماینده از کنفدراسیون خیرخواهان کاتولیک و دیگر متخصصان مهاجرت از ۵۰ کشور در این کنفرانس سه روزه در سالی سنگال در ۳۰ نوامبر تا ۲ دسامبر ۲۰۱۰ حضور داشته اند. ↑
- Greater Protection of Women Migrants Essential, Available at: www.caritas.org/newsroom/press_release/pressrelease02_12_10.html. pp.1-3, at:1-2 ↑

کشش عمیق هیدرومکانیکال^[۴]:
یک طرح از فرایند کشش عمیق هیدرومکانیکال در شکل ۱-۵ نشان داده شده است. این فرایند همانند فرایند کشش عمیق سنتی است با این تفاوت که در مقابل سنبه به جای ماتریس فشار سیال وجود دارد.

 

شکل ‏۱‑۵ کشش عمیق هیدرومکانیکال [۱]

فرایند کشش عمیق هیدرومکانیکال قالب مادگی ندارد ولی فشار هیدرولیک به هنگام پایین آمدن سنبه اعمال می‌شود. فشار متقابل سیال با شیر خودتنظیم^[۵] کنترل می‌شود. ناکامورا و همکارانش [۳] کشش عمیق هیدرومکانیکال را به صورت تجربی بررسی و نشان دادند که حد کشش در این فرایند به سبب حضور فشار متقابل سنبه افزایش می‌یابد و قسمتی از ورق که به سنبه چسبیده است در طول فرایند کشیده نمی‌شود.
هیدروفرمینگ فشار بالای ورق:
شکل۱-۶ یک فرایند هیدروفرمینگ فشار بالای ورق را نشان می‌دهد. ورق قرار داده شده در ورق‌گیر پس از یک مرحله شکل‌دهی کشش عمیق سنتی در مرحله‌ی دوم توسط فشار سیال حفره‌ی قالب را پر می‌کند. برای هیدروفرمینگ ورق دولایه که در شکل۱-۷ نشان داده شده است؛ بعد از این‌که دو ورق در مرحله‌ی اول شکل‌دهی با کشش عمیق سنتی شکل داده شدند بین دو ورق سیال پمپ می‌شود و حفره‌ی قالب با فشار سیال پرمی‌شود تا ورق‌ها به شکل حفره‌ی بالایی و پایینی شکل داده شوند [۱].

 

شکل ‏۱‑۶ هیدروفرمینگ فشار بالای ورق برای ورق تکی [۱]

 

 

شکل ‏۱‑۷ هیدروفرمینگ فشار بالای ورق برای ورق دولایه [۱]

هیدروفرمینگ لوله:
در طول تاریخ، هیدروفرمینگ لوله، متناسب با زمان و مکان استفاده از آن، با اسامی گوناگونی شناخته می‌شده است. شکل‌دهی محدب لوله^[۶]، شکل‌دهی محدب با سیال^[۷] و شکل‌دهی با فشار هیدرولیکی^[۸] نام‌هایی هستند که در گذشته برای این فرایند استفاده شده‌اند. شکل۱-۸ مراحل تولید یک لوله‌ی سه‌راهی در فرایند هیدروفرمینگ لوله را نشان می‌دهد.

 

شکل ‏۱‑۸ مراحل تولید لوله‌ی سه‌راهی در فرایند هیدروفرمینگ لوله‌ی سه‌راهی [۴]

همان‌طور که در شکل نشان داده شده است، در ابتدا لوله در میان دو قالب قرار می‌گیرد. سپس توسط سیال با فشار بالا پر شده و هوای داخل آن تخلیه می‌شود. دو نیروی تغذیه‌ی محوری که توسط پیستون‌ها اعمال می‌شود و فشار داخلی که به کمک سیال داخل لوله اعمال می‌شود لوله را به شکل منحنی داخل قالب شکل می‌دهد.
کمیت‌های یک نوع هیدروفرمینگ لوله در شکل (۱-۹-الف) نشان داده شده است. شکل‌های (۱-۹-ب) و (۱-۹-پ) نمونه‌هایی از قطعات ساخته‌شده با روش هیدروفرمینگ لوله را نشان می‌دهند[۱].

.
کمک: هنگامی که سازمان با فراهم کردن بودجه و تسهیلات فرد را در انجام دادن وظایفی که بر عهده دارد یاری نماید.
محیط: کلیه عواملی که در داخل و خارج سازمان می تواند به عنوان عناصر کلیدی بر عملکرد تاثیرگذار باشد.
ارزیابی: ارزیابی و بازخورد می تواند کارکنان را از مشکلات عملکرد خود آگاه کند و نقاط قوت و ضعف را نشان می دهد تا کمبود ها را جبران نماید.
اعتبار: اطمینان از اینکه امور مربوط به کارکنان برای همه ی گروه ها و افراد یکی است و سازمان به ارزیابی های عملکرد قانونی و معتبر در جهت ارتقاء امور سازمان نیاز دارد. تصمیمات کارکنان باید با دلیل و مدرک همراه باشد.

دانشگاه آزاد اسلامی: بخشی از آموزش عالی است که هزینه های آن از محل منابع غیر از بودجه عمومی تامین می شود(محمد نژاد عالی زمین،۱۳۸۳).
موسسه آموزشی غیر انتفاعی: سازمان های آموزشی غیر انتفاعی سازمان های قانونی هستند که هدف اصلی آنها پشتیبانی از یک مورد یا موضوع خصوصی یا همگانی است، بدون داشتن مقاصد تجاری در کنار آن(کاظمی،۱۳۸۷).
فصل دوم
مرور ادبیات و پیشینه پژوهش
مقدمه: در این بخش ابتدا مبانی تئوریکی هوش هیجانی و عملکرد و هم چنین نظام آموزش عالی بحث می شود، سپس پیشینه پژوهش در ایران و جهان ارائه می گردد.
مبانی تئوریکی
در سیر تمدن جوامع انسانی کمتر پدیده ای را می توان یافت که تاریخی طولانی تر از سازمانهای اجتماعی داشته باشد. سرگذشت ظهور و سقوط سازمان ها، سیاست ها و فعالیت های آنها طی قرون و اعصار در تاریخ ثبت شده است.در دنیای امروزی در روزنامه ها و دیگر نشریه ها، گزارش های متعددی درباره ی عملکرد سازمان ها دیده می شود. اگرچه سازمان در طول تاریخ زندگی انسان پیوسته مطرح بوده اند، اما در حقیقت از زمان انقلاب صنعتی پیدایش سازمان های عظیم صنعتی، بازرگانی ایجاد و گسترش موسسات بزرگ دولتی به عنوان یک پدیده ی پیچیده اجتماعی مورد توجه دانشمندان و محافل علمی قرار گرفت و از اوایل قرن بیستم، مطالعات و تحلیل های علمی پیرامون آن شروع شد.امروزه سازمان اجتماعی به عنوان یکی از پیچیده ترین سیستم ها شناخته شده در معرفت بشری، ارزیابی و طبقه بندی شده است، بنابراین شناخت علمی این پدیده ی پیچیده احتیاج به تجزیه و تحلیل ابعاد مختلف ساختاری و رفتاری آن دارد. فلسفه اصلی و عقلانی برای وجود سازمان ها این است که هدف های معین فقط از طریق همکاری گروهی از مردم تحقق می یابد. بنابراین هدف خواه سود، تعلیم و تربیت، تامین بهداشت، امنیت عمومی و رفاه اجتماعی باشد و خواه ترویج مذهب، سازمان ها با هدف های مشخص علت وجودی خود را پیدا می کنند. به عبارت دیگر، سازمان ها هدف های کوتاه مدت و بلند مدتی را تعقیب می کنند که می تواند به طور کارآمد و موثر با کوشش های ثمر بخش و مشترک افراد تامین شود. از سوی دیگر، همه ی سازمان ها به وسیله ی یک یا چند مدیر اداره می شوند. مدیران منابع کمیاب را در جهت حصول هدف های مختلف تخصیص می دهند. در واقع، مدیران هستند که رابطه بین هدف و شرایط نیل به هدف را تعیین می کنند. مدیران شرایطی را برای ایجاد مشاغل جدید، درآمد، محصول، خدمت، امنیت، بهداشت و آموزش به وجود می آورند. اگر اداره امور سازمان ها مورد توجه باشد، نقش مدیران به عنوان یک منبع مهم تامین نیازمندیهای اجتماعی آشکار می شود. حقیقت این است که سازمان ها به مدیر نیاز دارند و مدیران می توانند نقش حیاتی در هر جامعه داشته باشند. پیچیدگی فزاینده ی جامعه، پیشرفت علم و تکنولوژی و به تبع آنها افزایش نیازمندیها و گسترش سازمان ها ایجاب می کند که از مدیران کارآمد در اداره ی امور سازمان ها استفاده شود، زیرا بازده عملکرد معقول مدیران موجب بقاء و رشد سازمان می شود و برای جامعه ثمر بخش است(ایران نژاد و ساسان گوهر،۱۳۸۵). مفاهیم سازمان و مدیریت لازم و ملزوم یکدیگرهستند . وجود یکی بدون دیگری بی معنا است. فعالیت مدیریت در سازمان اتفاق می افتد و سازمانی نیست که از مدیریت بی نیاز باشد(علاقه بند،۱۳۸۴). کارآیی و اثر بخشی عملکرد مدیران، مستلزم استفاده از مهارت های مدیریتی است. مدیران علاوه بر دانش و تجربه، لازم است که از مهارت های ویژه ای نیز برخوردار باشند.
کاتز^[۲۲] (۱۹۹۵) مهارت های مورد نیاز مدیران را به فنی^[۲۳]، انسانی^[۲۴] و ادراکی^[۲۵] طبقه بندی کرده است . مهارت به توانایی های قابل پرورش شخص که در عملکرد و ایفای وظایف منعکس می شود، اشاره می کند. بنابراین منظور از مهارت، توانایی به کار بردن موثر دانش و تجربه شخصی است(علاقه بند،۱۳۸۴). جدول شماره ی ۱-۲، تعریف این مهارت ها را نشان می دهد.
جدول شماره ی ۱-۲ : مهارت های مورد نیاز مدیران

 

مهارت فنی	دانایی و توانایی در انجام دادن وظایف خاص که لازمه ی آن ورزیدگی در کاربرد فنون و ابزار ویژه و شایستگی عملی در رفتار و فعالیت است.
مهارت انسانی	توانایی و قدرت تشخیص در زمینه ایجاد تفاهم و همکاری و انجام دادن کار به وسیله ی دیگران، فعالیت موثر به عنوان عضو گروه، درک انگیزه های افراد و تاثیر گذاری بر رفتار آنان.
مهارت ادراکی	توانایی ذهنی برای درک و تجزیه و تحلیل پیچیدگی های سازمان و فهم همه ی عناصر و اجزای تشکیل دهنده ی کار و فعالیت سازمانی به صورت یک کل واحد (سیستم).

یکی دیگر از نظریه های مدیریت در رابطه با مهارت های مدیران، نظریه ی نقش های مدیریتی است. اساس این نظریه، این است که آنچه را مدیر انجام می دهد، باید ملاحظه نمود و بر پایه چنین ملاحظاتی فعالیت ها یا نقش های مدیری را معین کرد. مینتزبرگ^[۲۶](۱۹۶۰) بر اساس مطالعه ی دقیقی از کار و فعالیت های مدیران ارشد سازمان ها نتیجه گیری کرد که رویکرد کارکردی برای توصیف کار مدیریت کافی نیست. او پی برد که مدیران فقط مقدار اندکی از وقت خود را صرف فعالیت های برنامه ریزی بلند مدت می کنند و کمتر به تحلیل بی طرفانه ی اطلاعات می پردازند. او بر اساس اطلاعاتی که جمع آوری کرده بود به تعریف مجددی از کار مدیران به عنوان اجرا کننده ی ده نقش متفاوت ولی بسیار مرتبط به هم پرداخت. بر اساس کار او نقش عبارت است از مجموعه ای از رفتارهای وابسته به یک کار خاص در سازمان می باشد. جدول شماره ی ۲-۲ ، نقش های مدیران از دیدگاه مینتزبرگ را نشان می دهد. به زعم مینتز برگ کار هر مدیری عملاً مستلزم ترکیبی از این نقش ها است و ایفای این نقش ها غالباً نوع مهارت های مورد نیاز آنها را مشخص می کند. نقش های مدیریت در عمل با هم یگانگی و یکپارچگی دارند ولی باید برای فهم بهتر هر کدام را جداگانه تعریف کرد.
جدول شماره ی ۲-۲: نقش های مختلف مدیران از دیدگاه مینتزبرگ

 

۱. نقش میان شخصی	مقام تشریفاتی
	رهبر
	رابط
۲. نقش اطلاعاتی	خبرگیر
	پخشگر

وکسلر^[۱۰۱] (۲۰۰۶) معتقد است جهان بینی ها بر مبنای آنچه ما نسبت به کل هستی(جهان درون و جهان بیرون) برداشت، ادراک، دریافت و احساس می نماییم، به وجود می آیند. از طریق فرضیات و مجموعه جهان بینی‌های قابل دوام، افراد احساس آرامش و آسودگی می کنند. زمانی که اقدامات و تفکرات، منطقی و عقلانی باشند نشات گرفته از حقایق آشکار و نتایج حاصل از جهان بینی ها است. جهان بینی ها افراد را به سمت آیین ها و اقدامات اساسی راهنمایی و هدایت می کنند، به افراد کمک می کند که از عهده اطلاعات ناقص و متغیر برآیند، به انها اطمینان می دهند که باید بر روی زمان، انرژی و علایق سرمایه گذاری کنند. با انتخاب یک جهان بینی متناسب با شرایط و اقتضائات محیط متحول و متغیر می توان با برنامه ریزی استفاده از فناوری روز به سوی آینده ای مطلوب تر با مشکلات کمتر سوق پیدا کرد. جهان بینی ها مختص به یک جامعه و فرهنگ خاص نیستند بلکه در برگیرنده‌ی این مفهوم اند که آینده غالب به طور آگاهانه ای توسط افرادی که برای واقعیت بخشیدن به خواسته ها، اهداف و امیال فردی و جمعی تلاش می کنند و بر روی زمان، انرژی و علایق سرمایه گذاری می کنند، طراحی می شود. وکسلر معتقد است اگر موقعیت یا محیط بیرونی نظام تغییر یابد، رهبری اثربخش کسی است که بتواند جهان بینی خود را متناسب با شرایط بوجود آمده تغییر دهد و سازمان خود را در راستای آن هدایت کند. هر جهان بینی، به توصیف اینکه چطور طرفدارن آن، می توانند در این دنیای متغیر زندگی کرده و در جهت تحقق امیال، خواسته ها و مطلوبیت های خود گام بردارند، پرداخته است. هر جهان بینی، خواسته های خاصی را ترجیح و مورد توجه قرار می دهد و از طرفی دیگر اندیشه های خاص و مشخصی را شایسته بی اعتنایی می داند (ترک زاده و جعفری، ۱۳۹۱). در این قسمت چهار نوع جهان بینی که به زعم وکسلر در سطح جهان قابلیت کاربرد دارد ، معرفی می شود:

۲-۱-۹-۵-۱- جهان بینی کارآفرینی
این نوع جهان بینی به رهبرانی اشاره دارد که از طریق واپایش و ایجاد رقابت، سازمان خود را هدایت می کنند؛ بنابراین این نوع رهبری نیل به موفقیت در دستیابی به اهداف را منوط به کیفیت منابع انسانی، مالی و همچنین ایجاد نوعی رقابت بین افراد می داند؛ بر این اساس می توان گفت این نوع رهبری در سطح عملیاتی و کارکردی سازمان قرار دارد و به رهبری فرصت طلب مشهور است. رهبران فرصت طلب افرادی فردگرا، قاطع و بی پروا هستند که با کار سخت، نقش اساسی خود را ایفا می کنند. این رهبران خود را به عنوان افرادی که وجود آنها واجب و ضروری است، می شناسند. رهبران فرصت طلب برای کسب سود و تثبیت موقعیت خود دست به هر کاری می زنند. آنان تلاش می کنند موفقیت ها سابق خود را حفظ نمایند و با افراد تازه وارد و جوان، به رقابت می پردازند و خواستار به دست آوردن قدرت بیشتر و سمت های بالاتر هستند و از زیر دستان، با کار سخت و هزینه کم بهره برداری می کنند. رهبران فرصت طلب نه ایده های نوین اظهار می کنند و نه به طور آگاهانه در جستجوی حلاقیت و نوآوری هستند. در واقع انها به دنبال موفقیت و سود بیشتر هستند. رهبران فرصت طلب بسیار نتیجه مدار هستند و به همین خاطر برای بدست آوردن نتیجه دلخواه گاهی اوقات قواعد و قوانین را نادیده می انگارند.
چشم انداز جهان بینی کارآفرین: رهبران فرصت طلب با تاکید بر واپایش بالا و رقابت بیرونی، بر آن هستند که موفقیت و سود بیشتری بدست آورند. تا جایی که با ضربه زدن به دیگران، خواسته هاس خود را انجام دهند. در این نظریه رهبران، در پی به دست آوردن قدرت و مقام بیشتر هستند و اعتقاد آنها بر این است که این امر ارزش تلاش کردن را دارد و در نهایت منجر به پاداش فراوان و بیش از حد می شود. رهبران فرصت طلب در زمان حال زندگی می کنند، آنها به پرژه ها یا رسالت های آینده محور توجهی ندارند، بلکه متکی به اموری هستند که در حال حاضر وجود دارد و تلاش می کنند با تحت واپایش در آوردن امور، نتایج دلخواه را بدست آورند. رهبران فرصت طلب تمایلی به انجام فعالیت های گروهی ندارد و گفتگو و مذاکره بین افراد را امر مطلوبی به حساب نمی آورند و مخالف تفویض اختیار به زیر دستان هستند. آنها تمایلی به مشارکت دادن اعضا در عقاید و نظرات و تصمیم گیری ها ندارند و به جاب هدایت کردن انها در راستای مطلوبیت ها سعی می کنند که با زور برنامه ها را به مرحله عمل برسانند. این رهبران، افرادی سیاسی هستند که در شنیدن و گوش دادن عقاید دیگران ناتوان هستند و به منظور به دست آوردن منفعت ، اهداف کوتاه مدت انتخاب می کنند.
۲-۱-۹-۵-۲- جهان بینی تنظیمی
رهبرانی که از جهان بینی تنظیمی بهره می گیرند از طریق نظام قانونی سلسله مراتبی ، واپایش و رعایت قراردادهای قانونی، سازمان خود را هدایت می کنند؛ بنابراین، این نوع رهبری به منظور تحقق اهداف سازمان، بر حفظ وضع موجود، ثبات و پایداری و وفاداری افراد به سازمان تاکید دارد و به رهبری بروکراتیک معروف شده است. رهبران بروکراتیک پیرو قوانین و مقررات هستند و زیر دستان خود را درراستای همین قوانین، مورد حمایت و پشتیبانی قرار می دهد. به عبارت دیگر مطابق با عدالت، همه افراد در زیر چتر قوانین مورد حمایت قرار می گیرند.
چشم انداز رهبران بروکراتیک: رهبران بروکراتیک با تاکید بر واپایش نزدیک و رقابت درونی سعی بر آن دارند که با تاکید بر سلسله مراتب و قوانین و مقررات، بقای سازمان را حفظ کنند. چون هنگامی که نظام های معتبر در معرض خظر قرار می گیرند، ناامنی افزایش می یابد و منجر به قانون شکنی، اختلال، ایجاد ترس و وحشت و تحولات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی می گردد. رهبران بروکراتیک در چشم انداز رهبری تنظیمی با دنیای جهان شمولی روبرو هستند که در آن همه افراد صرف نظر از شان و رتبه، ثروت، طبقه اجتماعی یا خانوادگی، مورد توجه و لطف قرار می گیرندو حق و حقوق افراد مورد احترام است. در این رویکرد نظام زمانی قابل اعتماد و معتبر است، که ناامنی را کاهش دهد. چون سازمانهای معتبر، منظم و مرتب هستند. در این سازمانها برنامه ریزی با دقت صورت می‌پذیرد. افراد پیرو قوانین اصیل هستند و در منافع و ضررهای سازمان به عنوان یک کل سهیم هستند. در این نظریه کارشناسان و متخصصان به جمع آوری داده ها و پیدا کردن راه حل های مختلف و پیش بینی پیامد هر راه حل می‌پردازند و برای انجام هر فعالیتی یک سری انتخاب های راهبردی را مطرح می‌کنند و یکی از آنها را مطابق با موقعیت گروه انتخاب می‌کنند.
۲-۱-۹-۵-۳-جهان بینی اجتماعی
جهان بینی اجتماعی به رهبرانی اشاره دارد که با تاکید بر رقابت گروهی، انعطاف پذیری، گفتگو و ارزش‌های فرهنگی سازمان خود را هدایت می کنند. بنابراین این نوع رهبری به منظور دست‌یابی به اهداف سازمان، بر ارزش های مشترک گروه، همکاری گروهی و ارتباطات تاکید دارد. رهبری در این جهان بینی، رهبری مشارکتی نامیده می‌شود. رهبران مشارکتی، افرادی آرام، صبور و با کمال هستند و به خاطر همکاری و مشارکت خود در قبال نسل آینده سازمان، به خود می بالند. رهبران مشارکتیفرهنگی را به وجود می آورند که در آن گفتگوهای مبتنی بر ارزشهای مشترک، یادگیری های گروهی و مشارکت افراد افزایش می یابد.
چشم انداز رهبران مشارکتی: رهبران مشارکتی با تاکید بر رقابت درونی و انعطاف پذیری، بر آن هستند که ارزش ها و فرهنگ مشترک افراد، روحیه همکاری و مشارکت بین آنها را تقویت کنند و از این طریق از به خطر افتادن نظام که موجب می شود افراد روحیه خود را از دست داده و بدگمان شوند، جلوگیری کنند. رهبران مشارکتی سعی می کنند که شناخت ضرورت اجتماعات گروهی را که ریشه در ارزش های مشترک دارد و برای افراد نوعی احساس معناداری، هدفمندی و اعتماد را فراهم می آورد، تسهیل کنند. آنان از مطلوبیت های معنادار اساسی صحبت می کنند، آن هم زمانی که رهبران ارزش هایی مثل روراست بودن، خلوص، صمیمیت و تمایل به شرکت در گفتگوهای خالصانه را آشکار می‌سازند.
در این نطریه بر روی کیفیت زندگی، بیشتر از کمیت به عنوان موفقیت افراد تاکید می کنند. گفتگو جانشین بحث و کشمکش می شود و اعتقاد بر این است که اعتماد، مشارکت و گفتگو که اجزای تشکیل دهنده همکاری و مشارکت هستند. باید بر کشمکش و درگیری چیره شود. در این نظریه آزادی به معنای عضویت در یک گروه است و رها کردن گروه نوعی بی وفایی و ضعیف النفس بودن تلقی می شود. در جهان بینی مشارکتی، گفتگو و محاوره، پیش نیاز رسیدن به توافق و ابزار اولیه و اساسی به منظور ایجاد روابط حسنه بین اعضای جامعه می‌باشد و برای پرداختن به امور به صورت گروهی و همکاری تاکید می شود.
۲-۱-۹-۵-۴-جهان بینی شبکه ای
رهبرانی که دارای دیدگاه جهان بینی شبکه ای هستند، با بهره گرفتن از فناوری، ابداع، نوآوری و ابتکار عمل، سازمان خود را هدایت می کنند؛ بنابراین این نوع رهبری دستیابی به اهداف سازمان را در گرو همراه بودن با تغییرات، محور قرار دادن دانش، شهرت و اعتبار اعضای سازمان می داند و به رهبری دانش، مشهور گشته است. رهبران دانش، افرادی که پایبند سنت ها و قوانین گذشته هستند را افرادی قلمداد می کنند که قادر به ادامه کار در عصر تحولات، فناوری و اطلاعات نیستند. حال این افراد چه ثروتمند باشند یا فقیر، جهان اولی باشند یا جهان سومی، در هر حال آنها مخالف فناوری و پیشرفت هستند. از دیدگاه رهبران دانش این افراد از جهانی سازی دست می کشند و در برابر تجربیات اساسی که منجر به ایجاد راهی به سمت دنیایی تازه و نو می شود، مقاومت میکنند.
چشم انداز رهبران دانش: رهبران دانش با تاکید بر انعطاف پذیری و رقابت بیرونی بر آن هستند که از افراد خلاق و ایده های برتر حمایت کنند. چون هنگامی که شبکه های خلاق از قوه خلاقیت خود محروم می شوند، جامعه نیروی پویایی ایجاد تجربه و تغییر را از دست می دهد؛ به عبارت دیگر رهبران دانش باعث بروز ایده های جدید و نوآوری می شوند. در رویکرد رهبری دانش، تلاش بر این است که بهترین اذهان را گرد هم آورند و با ایجاد اتحاد و پیوستگی دست به ابداع و نوآوری های اساسی بزند. پیروان، رهبران را به عنوان یک کاشف می دانند که تمایل به درگیری در کارهای سخت و دشوار دارند که انحام آنها مستلزم به کارگیری ذهن خلاق، تخیل و تیز هوشی و فراست است. این رهبران به سمت ناشناخته ها پیش می روند و به شیوه های عقلانی دست به اکتشاف می زنند. در جهان بینی شبکه ای، سعی بر این است که استعدادهای افراد شکوفا شود و امکان یادگیری در راستای ایجاد تغییرات جدید وجود دارد و رهبر دانش، به عنوان یک قهرمان جهان بینی شبکه‌ای، در پی آن است که با خلاقیت‌های کاربردی، ابتکارات مهم و اساسی، ایده های نو و فناوری های جدید، دنیا را به مکان بهتری تبدیل کند.
۲-۱-۹-۶- جمع بندی مبحث رهبری
همانگونه که مطرح شد در زمینه ی رهبری تئوریها، رویکردها و مدل‌های زیادی وجود دارد که تشریح کننده ی ویژگی‌ها و کارکردهای مختلفی می باشند. اما به منظور بررسی رهبری در حوزه ی سلامت سازمانی باید رویکرد جدیدی نسبت به رهبری مطرح نمود که دربردارنده ی جهت گیری روشنی نسبت به مسئله ی سلامت سازمانی باشد. در این فصل تئوری های رهبری تحول آفرین، رهبری معنوی، جهان بینی رهبری و رهبری راهبردی مورد بررسی قرار گرفته اند که به نظر می رسد رهبری راهبردی به شکل مناسبتری بتواند به پاسخگویی، انسجام و اثربخشی سازمانی کمک نماید. همانگونه که مطرح شد رهبری راهبردی سعی دارد از طریق تعیین مقاصد، گزینش بهترین راه کارها و کاربست درست بهترین وسایل به طور موقعیتی متناسب با شرایط درونی سازمان و اقتضائات محیط راهبردی، آینده مطلوب را بسازند (میشل و گیلت، ۲۰۰۵) که این ویژگی می تواند سازمانها را در دستیابی به اثربخشی و تحقق مقاصد آنها کمک کند. در این تلاش یک رهبر راهبردی باید بتواند بین فرصت های محیط، مقاصد رهبری و منابع سازمان تناسب برقرار کند و راهبرد را به عنوان مفصل بین دنیای متحول بیرونی و منابع داخلی سازمان، به گونه‌ای توسعه دهد و به کار بگیرد که به حصول مزیت رقابتی و تحقق مطلوبیت های راهبردی سازمان منجر شود (ترک‌زاده، ۱۳۸۸)؛ لذا تلاش های صورت گرفته برای ایجاد مزیتهای رقابتی و بقا در محیط نیازمند ایجاد انسجام است. رهبری راهبردی می تواند از طریق توسعه‌ی ارزش‌ها و باورهای مشترک و تاکید بر مفروضه های اساسی سازمان نوعی انسجام و پیوستگی در سازمان ایجاد نماید.
در واقع رهبری راهبردی به منظور مدیریت محیط تعاملی و نفوذ در وضعیت حال و آینده سازمان و محیط می‌تواند از طریق مهیا ساختن ابعاد انسجام، تلاش برای پاسخگویی به محیط و اثربخشی سازمانی تا از طریق تغییر الگوی سازمانی وضعیت مورد نظر یا جهت دهی، بتواند در تعامل با سایر شرایط و عوامل، آینده مطلوب نظر خود را بسازد و در نهایت به تضمین سلامت سازمانی نیز منجر شود. از آنجایی که ماموریت اساسی رهبری راهبردی، تامین و تضمین سلامت سیستم و استمرار بقای معنادار سازمان در محیط متغیر و متلاطم راهبردی است (ترک‌زاده، ۱۳۸۸) این کوشش معنادار می تواند از طریق توسعه ی ابعاد مختلف پاسخگویی به محیط، اثربخشی و انسجام تضمین کننده ی سلامت سازمانی باشد.
۲-۲-پژوهش‌های عملی
۲-۲-۱- پژوهش‌های داخلی
در زمینه ی ابعاد مطرح شده و رابطه آنها با سلامت سازمانی پژوهش‌های چندی صورت گرفته است که به ذکر برخی از آنها می پردازیم. برای مثال در پژوهش‌هایی شریعتمداری (۱۳۸۸)؛ ملاحسینی و ارسلان (۱۳۸۸)؛ واعظی و همکاران (۱۳۸۸)؛ قرونه (۱۳۸۷) و جاهد (۱۳۸۵) رابطه سلامت سازمانی و اثربخشی را مورد بررسی قرار داده اند که همگی موید این مطلب هستند که بین سلامت سازمانی و اثربخشی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد و سلامت سازمانی منجر به افزایش اثربخشی سازمانی می شود. بنابراین از دیدگاه این پژوهشگران اثربخشی سازمانی یکی از مهم ترین ابعاد سلامت سازمانی به شمار می رود.
انصاری، استادی و جاوری (۱۳۸۸) در پژوهشی با عنوان بررسی رابطه بین سلامت سازمانی و نگرش‌های مثبت کاری کارکنان در ادارات امور مالیاتی استان اصفهان به این نتیجه دست یافتند که رابطه مثبت معنادار بین سلامت سازمانی و نگرش های مثبت کاری کارکنان وجود دارد. همچنین توجه به سلامت سازمانی به دلیل تأثیری که بر اعمال تلاش های کاری دارد، از اهمیت زیادی در سازمان برخوردار است.
شریعتمداری (۱۳۸۸) در پژوهشی با عنوان بررسی رابطه بین سلامت سازمانی با اثربخشی مدیران مدارس مدیریت آموزش و پرورش شهر تهران به این نتیجه دست یافت که نتایج تجزیه و تحلیل داده‌های پژوهش نشان داد که بین کلیه ابعاد سلامت سازمانی (ساخت‌دهی، ملاحظه‌گری، پشتیبانی منابع، روحیه، تأکید علمی و یگانگی نهادی) و اثربخشی سازمانی رابطه معنی‌دار وجود دارد و اگر مدیران مدارس در به کاربردن روش های ایجاد سلامت سازمانی تلاش کنند، اثربخشی مدارس آنها در تمام ابعاد بهبود خواهد یافت.
ساعدی، خلعت بری و موری نجف آبادی (۱۳۸۹) در پژوهشی تحت عنوان بررسی رابطه کیفیت زندگی کاری و سلامت سازمانی با خوشنودی شغلی به این نتیجه دست یافتند که به طور کلی بین کیفیت زندگی کاری و سلامت سازمانی با خوشنودی شغلی همبستگی معنادار وجود دارد.
رضایی صوفی، دوستار و سعادت (۱۳۹۱) در پژوهشی با عنوان بررسی رابطه بین سلامت سازمانی و اثربخشی در اداره کل ورزش و جوانان استان گیلان نتایج نشان داد بین تمامی ابعاد سلامت سازمانی شامل ارتباط، مشارکت، تعهد، اعتبار، روحیه، اخلاقیات، عملکرد، تعیین هدف، رهبری حمایتی، کارایی و منابع با اثربخشی سازمان ارتباط مثبت و معنی‌داری وجود داشت و در نهایت بین سلامت سازمانی با اثربخشی رابطه مثبت و معنی‌داری مشاهده شد. همچنین نتایج آزمون رگرسیون نشان داد که ابعاد رهبری حمایتی، عملکرد و تعیین هدف پیش‌بینی کننده مناسبی برای اثربخشی سازمان هستند. در کل نتایج پژوهش از این موضوع حمایت کردند که سلامت سازمانی و ابعاد آن به عنوان یک پیش‌بینی کننده قوی تا حد زیادی اثربخشی را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند.
۲-۲-۲- پژوهش‌های خارجی
پژوهشگرانی مانند سانگ^[۱۰۲] (۲۰۱۱)؛ فیشر^[۱۰۳] (۲۰۰۹) و هوی و ولفوک (۱۹۹۰) در پژوهش هایی به بررسی مبحث سلامت سازمانی و اثربخشی در سازمانها پرداخته‌اند و هر یک از مدل هایی مختلفی برای ارزیابی سلامت سازمانی و اثربخشی استفاده نموده‌اند. نتایج پژوهش همگی آنان موید این نکته است که بین سلامت سازمانی و اثربخشی رابطه‌ی مثبت و معناداری وجود دارد و سلامت سازمانی منجر به افزایش اثربخشی می شود. از این رو یکی از مهم ترین ابعاد سلامت سازمانی را می توان اثربخشی سازمان قلمداد نمود.
شیوا و دامودار^[۱۰۴] (۲۰۱۲) در پژوهشی با عنوان “رهبری تحولی، فرهنگ سازمانی، اثربخشی سازمانی و نتایج برنامه‌ها در سازمانهای غیردولتی” که در هند انجام دادند به این نتایج رسیدند که رهبری تحولی، فرهنگ سازمانی را به وجود میآورد و فرهنگ سازمانی، اثربخشی سازمانی را در سازمانهای غیردولتی افزایش می‌دهد. در واقع رهبری تحولی به طور مستقیم بر اثربخشی سازمانی تأثیر ندارد. به علاوه اثربخشی سازمانی، نتایج تضمین شده برنامه‌ها را بهبود میبخشد.
نتایج پژوهش خادم فر و ادریس (۲۰۱۲) در بررسی رابطه بین سبک رهبری تحولی و سلامت سازمانی نشان داد که رابطه‌ی مثبت و معناداری بین ادارک افراد از سبک رهبری تحولی و سلامت سازمانی وجود دارد. نتایج نشان داد هر اندازه ادارک مثبت تری از رهبری در سازمان وجود داشته باشد سطح سلامت سازمانی نیز بالاتر خواهد بود.
مطالعه‌ی هیوآنگ و رامی (۲۰۰۸) در ارزیابی سلامت سازمانی شرکت‌های رومانیایی نشان داد که ابعاد اثربخشی، رهبری و کارایی کار گروهی عوامل تعیین کننده‌ی سلامت سازمانی این شرکت‌ها می باشند. مطالعه‌ی تامسون^[۱۰۵] (۲۰۰۲) نیز موید این یافته است. نتایج مطالعه‌ی وی نیز نشان داد که رهبری تحولی می‌تواند زمینه ساز ایجاد انسجام در سازمان گردد.

 

• • 1. 1. جمع‌بندی پژوهش های پیشین

     

     

 

سازمانها مهمترین عناصر تعیین کننده در راستای برآوردن نیازمندیهای رشد و توسعه ی جوامع و ایجاد انتظام اجتماعی می باشند. از طرفی پاسخگویی سازمان‌ها به نیازها و مقتضیات محیطی نیازمند داشتن اطلاعات صحیح و شواهد قابل اعتماد درباره‌ی خط مشی‌ها، تصمیم گیری‌ها و فعالیت‌های سازمانی است و بدون دستیابی به این اطلاعات فراهم نمودن منابع و سازوکارهای مناسب در جهت افزایش پاسخگویی سازمان ها غیر ممکن می نماید. از این رو باید ابعاد و جوانب مختلف سازمانی را مورد بررسی قرار داد و از سلامت سازمان نیز اطمینان یافت. زیرا یکی از مهمترین پیش شرط های پاسخگویی به جامعه و رفع نیازهای آن سلامت سازمان می باشد.
در واقع عدم درک صحیح از مقوله ی سلامت سازمانی بر کیفیت عملکرد سازمان ها تاثیرات منفی خواهد داشت و انجام وظایف آنها را با اختلال مواجه می سازد و از طرفی اثربخشی سازمانی را نیز تحت تاثیر قرار می دهد. سازمان ها با اندیشیدن تدابیر مقتضی و طراحی مدلی که سلامت سازمانی را با توجه به نقاط قوت، ضعف و فرصت ها و تهدیدهای سازمانی در نظر بگیرند، می توانند با بهره گرفتن از ایجاد الزامات سلامت سازمانی به عنوان عاملی سازنده عملکرد خود را به نحوی شایسته تحت تاثیر قرار دهند. از این طریق سازمان ها می توانند ضمن حفظ بقا ، تصویر بیرونی خود را در محیط از طریق رفع نیازهای جوامع بهبود ببخشند. بدیهی است سلامت سازمانی می تواند از طریق سایر متغیرهای سازمانی و استفاده‌ی به موقع از آنها این وظیفه خطیر را به نحو احسن به انجام رساند. حفظ و ارتقای انسجام سازمانی و افزایش توان سازمان ها در جهت پاسخگویی به محیط از مهم ترین ابزارهایی است که می تواند پاسخگویی درونی و بیرونی سازمان های امروزی را دو چندان سازد. از طرفی فراهم نمودن انسجام و پاسخگویی سازمان نیازمند اثربخشی در ابعاد مختلف سازمان می باشد. بنابراین مدیران سازمان ها باید ضمن طراحی ساختار ایجاد اثربخشی سازمانی، انسجام و پاسخگویی متناسب با اقتضائات درون و برون سازمانی؛ شرایط لازم جهت ایجاد حفظ و بقای معنادار خود در محیط را نیز را فراهم نمایند. بدیهی است این امور تنها از طریق رهبری امکان پذیر خواهد بود. رهبری راهبردی از طریق ایجاد پیوند بین محیط، سازمان و آینده و در نظر گرفتن اقتضائات سازمانی می تواند شرایط چینش صحیح اجزا در کنار هم را فراهم آورد و در نهایت به بهبود انسجام، اثربخشی و پاسخگویی سازمان به محیط نیز منجر شود.
علی رغم اهمیت سلامت سازمان ها به شرایط محیطی این حوزه مورد توجه جدی محققان قرار نگرفته است. در واقع مدلی که بتواند تمامی این عناصر را به مطلوبی در کنار هم قرار دهد و سلامت سازمان را تضمین نماید مورد بررسی قرار نگرفته است. در این پژوهش سلامت سازمانی در قالب ابعاد اثربخشی، پاسخگویی، انسجام سازمانی و رهبری راهبردی مورد بررسی قرار گرفته است. هر کدام از ابعاد این مدل نیز دارای مولفه ها و شاخص هایی می باشند که در تعامل مستمر با یکدیگر می تواند تضمین کننده ی سلامت سازمانها باشند و تغییر در هر یک از ابعاد بر سه بعد دیگر نیز تاثیرگذار خواهد بود.
فصل سوم
روش شناسی
مقدمه
در این فصل، روش شناسی مورد استفاده در این پژوهش که به منظور تدوین مدل سلامت سازمانی انجام گردیده است، بیان شده است. در این راستا به بیان فرایند پژوهش، جامعه و نمونه آماری پژوهش، روش نمونه گیری، ابزار پژوهش، روش اجرا و در نهایت نحوه‌ی تجزیه و تحلیل اطلاعات پرداخته شده است.

۳-۱- طرح پژوهش، بیان متغیرها و نحوه تغییر یا کنترل آنها

با توجه به اینکه در پژوهش حاضر بر مبنای مرور پژوهش های نظری و کاربردی و شیوه های مختلف گردآوری اطلاعات به بررسی ابعاد، مولفه ها و شاخصهای سلامت سازمانی می پردازد، از نظر طرح جزء پژوهش های توسعه ای و از نظر روش جزء پژوهش های ترکیبی اکتشافی متوالی^[۱۰۶] از نوع ابزارسازی می باشد. این پژوهش در دو بخش کیفی و کمی انجام گردیده است. در بخش کیفی از روش پژوهش مطالعه موردی کیفی و تکنیک همسو سازی داده ها و در بخش کمی از روش پژوهش توصیفی پیمایشی استفاده شد. هدف از انجام این مرحله، اعتباریابی مدل سلامت سازمانی در مرحله کیفی بوده است و نیز تعیین وضعیت موجود سلامت سازمان در سازمان آموزش فنی و حرفه ای استان فارس مد نظر بوده است.

۳-۲- مشارکت کنندگان و روش انتخاب آنها در بخش کیفی و کمی

در مرحله کیفی پژوهش با بهره گرفتن از روش نمونه گیری هدفمند و تکنیک اشباع نظری، تعداد ۱۸ نفر از آگاهی‏دهندگان کلیدی جهت سنجش اعتبار چارچوب اولیه تدوین شده برای مدل سلامت سازمانی انتخاب گردیده و با آن‌ ها مصاحبه عمیق و نیمه ساختمند انجام شد. در عمل آگاهی دهندگان کلیدی اساتید دانشگاهی و افرادی بودند که در زمینه ی سلامت سازمانی و به طور کلی در خصوص ویژگیهای سازمانهای امروزی و لزوم پاسخگویی آنها به محیط متغیر امروزی، تجربه ی عملی کافی را داشتند و از این رو با آنان مصاحبه به عمل آمد. در مرحله کمی نیز جامعه آماری کلیه کارکنان سازمان آموزش فنی و حرفه ای استان فارس بود. از این رو با بهره گرفتن از روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای ساده و براساس ویژگی های جمعیت شناختی آنان (جنسیت، مدرک و سابقه ی کار) و بر مبنای فرمول کوکران تعداد ۲۰۰ نفر از کارکنان سازمان فنی و حرفه ای استان فارس انتخاب شد در جدول زیر توزیع جنسیتی جامعه‌ی آماری پژوهش آورده شده است.
جدول شماره ۳-۱ : توزیع فراوانی جامعه پژوهش به تفکیک جنسیت، مدرک تحصیلی و سابقه خدمت

سازمانها، گروه های کاری، افراد
تکنولوژی متغیر:

 

• • پردازش تعاملات

 

• • پشتیبانی تصمیمات

 

• • سیستم های خبره

 

• • سیستم های پشتیبان تصمیم گیری

 

• • سیستم های اطلاعات مدیران ارشد

 

• • سیستم پشتیبانی شخصی

 

• • نرم افزارهای گروهی

 

• • ارتباطات

 

۴-۲:چارچوب گری و اسکات مورتون
بخشهای کلیدی این چارچوب عبارتند از:
تمرکز بر سازمان به عنوان جز اصلی مطالعه فناوری اطلاعات
نقش فناوری اطلاعات در پشتیبانی تصمیمات و وظایف مدیریتی
ماهیت تسری یابنده فناوری اطلاعات در سازمان
۹-۱-۲ مدل سیاسی فناوری اطلاعات:
جدول زیر نشان دهنده یک مدل سیاسی از فناوری اطلاعاتی در سازمان است. ( دانپورت^[۱۱] و همکاران، ۱۹۹۲)
۳-۲:مدل سیاسی فناوری اطلاعات

 

آرمان گرایی اتوکراتیک: اعتماد بر تکنولوژی و تکیه بر فناوری های نوین هرج و مرج: سیاست اداره اطلاعاتی کلی وجود ندارد. فئودالیسم: مدیریت فناوری اطلاعات به وسیله واحدهای تجاری فردی، صورت می پذیرد. حکومت پادشاهی: کنترل قوی توسط مدیریت عالی، اطلاعات ممکن است به سطوح پایین داده نمی شود. فدرالیسم: مدیریت از طریق مشورت و مذاکره در خصوص تصمیمات کلیدی فناوری اطلاعات و ساختار

آرمانگرایی اتوکراتیک:
سازمان هایی که دارای ویژگی آرمان گرایی اتوکراتیک هستند، مفتون فناوری هستند و فرضیه ای که در این شرکتها وجود دارد این است که فناوری تمامی مسائل و مشکلات را حل خواهد نمود. این سازمانها پایگاه های داده را گسترش می دهند، شیکه ها را توسعه می دهند و حجم وسیعی از نرم افزارها را خریداری می کنند و در محل کار از رایانه ها استفاده می کنند. این سازمانها غالبا فاقد یک چشم اندازی برای اینکه چگونه در آینده از این فناوری استفاده کنند هستند.

هرج و مرج:
آنارشی هنگامی به وقوع می پیوندد که فناوری مدیریت نمی شود. مدیریت در رابطه با گسترش فناوری اطلاعات هیچ مسیولیتی را قبول نمی کند و به اصطلاح اجازه می دهد که هزاران گل شکوفه کنند. این استراتژی ممکن است که افراد جسور را تشویق کند تا رایانه را در اختیار بگیرند و به آنها متصل شوند. اما همین که شرکت به مرز بلوغ رسید به علت عدم برنامه ریزی کلی و نبود استاندارد، هزاران مشکل به وقوع پیوست. بسیاری از شرکتها هنگامی که بازار PC رشد کرد این حالت را تجربه کردند. اما همین شرکنتها در یافتند که متصل کردن رایانه ها به هم به صورت شبکه بسیار هزینه بر و مشکل است.
فئودالیسم:
در مدل فئودالیسم کنترل های قوی در بین بخش ها و واحدها وجود دارد و این مدیر اجرایی است که تعیین می کند که چه نوع اطلاعاتی جمع آوری شود، چه نوع فناوری برای زیر دستان انتخاب گردد و چه اطلاعاتی به سمت مدیران بالاتر برود. این مدل غالبا هنگامی به وجود می آید که شرکت تکیه بر استقلال بخشی و واحدی دارد. زیرا بعید است که دو مدیر از یک مدل پیروی کنند. نکته حائز اهمیت این است که ایجاد هماهنگی بین دو سیستم مختلف فئودالی بسیار مشکل است. اگر مدیران ارشد تصمیم بگیرند که هماهنگی را ایجاد کنند، استراتژی تکنولوژی مناسبتر خواهد بود.
مدل مونارشی ( پادشاهی):
در این مدل CIO تبدیل به CIC یا تراز ارشد اطلاعاتی خواهد شد. در این مرحله CIO استانداردها را مشخص و تحلیل می کند. مونارشی معمولا هنگامی ظهور می یابد که سازمان دریابد که مدت زیادی است دچار فئودالیسم شده است.
فدرالیسم:
در محیطهای امروزی مدل فدرال ممکن است که مناسبترین مدل باشد. شرکتها کوشش می کنند تا به یک هوشیاری در این امور برسند که چه تصمیماتی در مورد بخش های مختلف در رابطه با فناوری اطلاعات بگیرند و اینکه اطلاعات چگونه باید تقسیم و تسهیم شوند. در این مدل تصمیمات به صورتی اتخاذ می شوند که سازمان به صورت یک کل نگریسته شود نه اینکه بخش یا بخشهایی خاص اعمال نظر کنند.
مدیران ارشد دریافته اند که بخش های محلی نیز به مقداری استقلال نیاز دارند و مدیران محلی نیز دریافته اند که اطلاعات به کل سازمان تعلق دارد و گاهی ممکن است که دارای ارزش استراتژیک بالایی باشد. (دانپورت و همکاران،۱۹۹۲)
۱۰-۱-۲ فناوری اطلاعات و سطوح سازمان:
سیستم های اطلاعاتی، شکل آینده سازمانها را تغییر خواهند داد. انقلاب اطلاعات نیاز به مدیران میانی و واحدهای ستادی برای جمع آوری، تجزیه و تحلیل، تعبیر و تفسیر داده برای مدیران ارشد اجرایی را کاهش خواهد داد. واحدهای ستادی، از ابتدا برای رفع مسائل و مشکلات ناشی از افزایش اندازه سازمانی، پیچیدگی مشکلات و نیاز به دانش تخصصی ایجاد شدند. اما در خیلی از سازمانها، رایانه ها قادرند، جمع آوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات را سریعتر، با هزینه کمتر، صحت و دقت بیشتر انجام داده و میزان اطلاعاتی، بیش از آنچه که پرسنل ستادی می توانند، جمع آوری نمایند. بدیهی است که همه واحدهای ستادی برچیده نخواهد شد. اما واحدهایی که باقی می مانند برای توجیه فلسفه وجودی خود پیوسته در فشار خواهند بود.
علاوه بر این واحدهایی که به حیات خود ادامه می دهند، نسبت به اسلاف خود از قدرت کمتری برخوردار خواهند بود. آنها به واحدهای صنفی خدمت می کنند به جای اینکه بر آنها حاکمیت نمایند. اطلاعات، فی نفسه قدرت محسوب نمی شوند. برای تبدیل آن به نوعی قدرت، می بایست کمیاب باشد. فناوری اطلاعات به ساختار قدرت از طریق دسترسی قرار دادن اطلاعات مهم برای مدیریت عالی، شکل جدیدی خواهد داد. ( رابینز، ۱۳۸۷)
بنابراین ساختار سلسله مراتبی سازمانهای هرمی، در اثر بکارگیری فناوری اطلاعات شروع به کوتاه شدن کرده و دموکراسی و شایسته سالاری افزایش می یابد و فناوری اطلاعات از طریق بهبود ارتباطات، منجر به تسهیل ایجاد ساختارهای جدید سازمانی گردیده است. یکی از این ساختارها، ساختار شبکه ای است که عبارت است از یک سازمان مرکزی کوچک که برای انجام وظایف تولید، توزیع و بازاریابی بر مبنای یک قرارداد به سازمانهای دیگر متکی است. این ساختار دارای مزیت بزرگ بودن در عین حال کوچک بودن است و بنابراین دارای صرفه جویی ناشی از مقیاس و انعطاف پذیری بالا جهت پاسخگویی به تغییرات سریع محیطی است. ( وارث، ۱۳۷۷)
۱۱-۱-۲ فناوری اطلاعات و توانمند سازی کارکنان:

جدول ۱۹-۴ آزمون t تک متغیره برای بررسی موانع مدیریتی- سازمانی ۷۵

جدول ۲۰-۴ میانگین دیدگاه شرکت کنندگان بر اساس جنسیت ۷۶
جدول ۲۳-۴ ماتریس همبستگی بین موانع پژوهش ۷۸
جدول ۲۲-۴ نتایج آزمون اثرات بین گروهی تحلیل واریانس یکطرفه تحصیلات مختلف و موانع ۷۷
جدول۲۱-۴ میانگین استادان در هر یک از سطح تحصیلات ۷۷
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار ۱-۴ توزیع نمونه آماری به تفکیک جنسیت ۵۷
نمودار ۲-۴ توزیع فراوانی و درصد نمونه آماری به تفکیک تحصیلات ۵۸
نمودار ۳-۴ توزیع فراوانی و درصد نمونه آماری به تفکیک گروه آموزشی ۶۰
نمودار ۴-۴ توزیع نمونه آماری به تفکیک پردیس /مرکز محل خدمت ۶۱
نمودار ۵-۴ توزیع نمونه آماری به تفکیک سابقه کاری ۶۲
نمودار ۶-۴ توزیع نمونه آماری به تفکیک متوسط میزان ساعات تدریس در هفته ۶۳
نمودار ۷-۴ توزیع نمونه آماری به تفکیک تعداد طرح های پژوهشی ۶۴
نمودار ۸-۴ توزیع نمونه آماری به تفکیک تعداد مقالات پژوهشی ۶۵
نمودار ۹-۴ توزیع نمونه آماری به تفکیک تعداد مقالات چاپ شده در مجلات معتبر داخلی ۶۶
نمودار ۱۱-۴ توزیع نمونه آماری به تفکیک مسئولیت اجرایی ۶۸
نمودار ۱۰-۴ توزیع نمونه آماری به تفکیک تعداد مقالات چاپ شده در مجلات معتبر خارجی ۶۷
فصل اول
کلیات تحقیق
مقدمه
مبنای قدرت وحیات در دنیای کنونی به میزان برخورداری از علم ودانش باز می­گردد. امروزه غالب جهت­گیری­های دنیا به سمت تولید و توسعه علم و فناوری است و کشورهای توسعه یافته، در حال انتقال از جامعه صنعتی به جوامعی هستند که آن را جامعه اطلاعاتی یا جامعه علمی می­نامند و سلاح علم به سلاحی راهبردی در این کشورها تبدیل شده است. امروزه توسعه علمی نمونه ­ای از اقتدار ملی کشور و بستری برای توسعه در کلیه امور است. بالا بردن شناخت و معرفت جامعه در همه زمینه­ها بیش از پیش، نیازمند توسعه علمی است و برای تحقق توسعه علمی باید زمینه تولید علم را فراهم کرد. امروزه نقش تولید علم و انجام پژوهش از یک عامل فزاینده رفاه فراتر رفته و به تنها راه باقی ماندن در عرصه­ حیات و حضوری مؤثر در دنیای پرتکاپوی تکنولوژی وپیشرفت مبدل شده است.پژوهش و تولید علم از نیازهای مسلم و اساسی هر جامعه­ای می­باشد. بررسی سیاست­ها و برنامه ­های توسعه کشورهای صنعتی گویای این واقعیت است که این کشورها به اهمیت و جایگاه علم و فناوری واقف بوده واین دورا محور توسعه اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی خود تلقی کرده ­اند( نوروززاده،۱۳۸۸).
تلاش برای تولید و توسعه علم با توانمندی و قدرتمندی کشورها در حوزه ها و عرصه ­های مختلف پیوند خورده است. بدین­سان آینده کشورها و توسعه یافتگی آن­ها با تولید علم، بسط و بهره­مندی آن کاملاً مرتبط است و برتری کشورها نسبت به هم به علم، نتایج وکاربردهای آن بستگی دارد.بی­تردید می­توان اذعان داشت که استقلال و توسعه هر کشوری به استقلال علمی و فناوری آن وابسته است. تولید علم که خود ناشی از استقلال است اقتصادی پررونق و دانش­محور را رقم خواهد زد. امروزه تولید دانش و ایجاد مهارت­ های لازم جهت بهره ­برداری ازآن محور یک هدف اساسی وتعیین کننده برای همه کشورهاست. براین اساس ایران نیز مانند سایر کشورها خود را نیازمند پیشرفت در حوزه علم و فناوری می­داند.( همان منبع)
۱-۱ بیان مسأله
پژوهش در کنار فعالیت­های آموزشی از کارکردهای مهم و مورد انتظار از اعضاء هیأت علمی دانشگاه می­باشدپژوهش همواره باید با جدیت، شکیبایی، مطالعه وسیع، تردید علمی، علاقه و کاوش مستمر همراه بوده و زمینه توصیف، تبین، پیش‌بینی، کنترل پدیده‌ها و گسترش دانایی را فراهم سازد. امروزه پژوهش مهم‌ترین شاخص توسعه‌یافتگی جوامع برای رسیدن به جامعه دانایی محور است و راهی برای به وجود آوردن فناوری، توسعه، پیشرفت و افزایش توان تولید می­باشد. لذا ارج نهادن به مقام پژوهشگران، شناسایی و طرح مشکلات آنان برای ارتقاء سطح پژوهش جزء الزامات به شمار می‌رود(امیری،۱۳۸۱).
آنچه امروز در میان دست­اندرکاران مورد بحث می­باشد این مطلب است که؛ چه عواملی موجب رکود فعالیت­های تحقیقاتی در دانشگاه­ های ما می­گردد. عوامل مختلفی مانع تحقق این امر مهم می‌شوند که از عوامل بازدارنده پژوهش در دانشگاه‌هاواز جمله دانشگاه فرهنگیان می­توان به این موارد اشاره نمود: عدم اختصاص بودجه کافی به امر پژوهش، وجود چالش‌ها و نگرانی‌های فکری گوناگون برای تأمین هزینه‌های پژوهش،ناآشنایی کافی با روش‌های تحقیق، تردید در کیفیت گردآوری اطلاعات و عدم انسجام در ساختار و یافته‌های پژوهشی، دشواری دسترسی به منابع، بی‌توجهی و یا کم‌توجهی به نیازهای واقعی و روزآمد، کمبود کتاب‌ها و مجلات علمی ـ تخصصی موردنیاز، دشواری استفاده از پژوهش‌های خارجی به دلیل آشنایی کم با زبان انگلیسی(همان منبع)
در تحقیق حاضر نیز مسأله اصلی این است که: اعضاء هیأت علمی دانشگاه به عنوان یک محور اساسی در فعالیت­های پژوهش چه عواملی را به عنوان موانع امر تحقیق وپژوهش مؤثر قلمداد می­ کنند؟
۲-۱ اهمیت موضوع تحقیق وانگیزه انتخاب آن
اعتقاد به اینکه تحقیق وپژوهش در کشور ما ثمردهی اندکی دارد تقریباً مورد قبول واحدهای علمی، محققان، پژوهشگران و حتی مراکزی است که می­خواهنداز این پژوهش­ها بهره گیرند.از آنجا که دامنه تأثیرگذاری وتأثیرپذیری فعالیت­های پژوهشی وتحقیقات علمی در سطح ملی مطرح است به نظر می­رسد برای نهادینه کردن پژوهش می­بایست ابتدا ریشه­ها وعوامل ایجاد بی­علاقگی را در بین پژوهشگران شناسایی نمود وسپس با رفع موانع باز دارنده زمینه ورود عملی واثر بخش این افراد را به فرایند پژوهش ایجاد کرد. سه کارکرد اصلی مجموعه­های دانشگاهی یا نظام آموزشی عالی امروز که یونسکو نیز بر آن تأکید دارد عبارتند از:
تولید دانش (یا پژوهش)
انتقال دانش(یا آموزش)
اشاعه ونشر دانش( یا خدمات)
انجام بهینه هر یک از این وظایف و کارکردها، مستلزم انجام تحقیقات علمی است. عرضه خدمات تخصصی به جامعه تنها از طریق شناخت علمی مسائل آن جامعه و ارائه راه­کارهای علمی موفقیت­آمیز خواهد بود.(صمدزاده،۱۳۷۹)
نیروی انسانی شاغل در بخش پژوهش، از مهمترین منابع یک کشور برای رشد و توسعه است. بررسی امر تحقیقات بدون ارزیابی دقیق این عامل امکان­ پذیر نخواهد بود. درحال حاضر به دلایل مختلف اغلب استادان گرایش بیشتری نسبت به آموزش پیدا کرده ودرفعالیت­های خود آموزش را بر پژوهش اولی­تر می­دانند. (علمداری وافشون، ۱۳۸۱).
دانشگاه فرهنگیان در خانواده آموزش عالی کشور دارای مأموریت منحصر به فرد تربیت معلم است پژوهش­های خرد، کلان و فراکلان در خدمت هدف اصلی دانشگاه یعنی ایجاد فرصت­ها و زمینه­ها برای ساخته شدن شخصیت معلمین آینده است.این دانشگاه برجسته­ترین سازمان علمی انسان ساز و مترقی است که لزوم توجه به پژوهش و انجام تحقیقات به­ ویژه تحقیقات کاربردی و توسعه­ای در آن محسوس است. پژوهش­محور نمودن دانشگاه نخستین پیش شرط موفقیت علمی در عرصه ­های جهانی و بین ­المللی محسوب می­ شود به نظر می­رسد بررسی موانع پژوهش در دانشگاه اصلی­ترین، مهم­ترین و البته گام نخست در پژوهش­محور نمودن آن محسوب می­ شود.
شناخت موانع تحقیق می ­تواند با بهبود ارتباط بین محققان واستفاده کنندگان از نتایج تحقیق فرایند حل مسأله را سهولت بخشیده وعملاً موجب استفاده از یافته­های تحقیق گردد. ( دادخواه و دیگران، ۱۳۸۲).
دراین خصوص موانع باید به صورتی واقع بینانه مورد بحث و بررسی قرار گیرد. بدیهی است واکاوی موانع پژوهش از طریق نخبگان علمی که بیش از هر قشر دیگری با پژوهش وفناوری مرتبط هستند بسیار مفید خواهد بود.در این خصوص استادان دانشگاه اصلی­ترین گروه هستند که می­توانند توانایی، تجربه و ذکاوت خود را در خدمت رفع موانع تحقیق وپژوهش به کار گیرند.
۳-۱ هدف­های تحقیق
۱-۳-۱هدف کلی :
آسیب­شناسی موانع پژوهش از دیدگاه اعضاء هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان (پردیس­ها و مراکز آموزش عالی شهر تهران )
۲-۳-۱اهداف فرعی
بررسی اثر موانع مالی بر پژوهش از دیدگاه اعضاء هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان (پردیس­ها و مراکز آموزش عالی شهر تهران)
بررسی اثر موانع امکاناتی برپژوهش ازدیدگاه اعضاء هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان (پردیس­ها و مراکز آموزش عالی شهر تهران)
بررسی اثر موانع شغلی بر پژوهش از دیدگاه اعضاء هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان (پردیس­ها و مراکز آموزش عالی شهر تهران)
بررسی اثر موانع علمی بر پژوهش از دیدگاه اعضاء هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان(پردیس­ها و مراکز آموزش عالی شهر تهران)
بررسی اثر موانعفردی بر پژوهش از دیدگاه اعضاء هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان(پردیس­ها و مراکز آموزش عالی شهر تهران)
بررسی اثر موانع مدیریتی - سازمانی برپژوهش از دیدگاه اعضاء هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان (پردیس­ها و مراکز آموزش عالی شهر تهران)
۴-۱ فرضیه ­های تحقیق :
موانع مالی در انجام پژوهش ازدیدگاه اعضاء هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان (پردیس­ها و مراکز آموزش عالی شهر تهران) مؤثر است.
موانع امکاناتی در انجام پژوهش ازدیدگاه اعضاءهیأت علمی دانشگاه فرهنگیان (پردیس­ها ومراکز آموزش عالی شهر تهران) مؤثر است.
موانع شغلی در انجام پژوهش ازدیدگاه اعضاءهیأت علمی دانشگاه فرهنگیان (پردیس­ها و مراکز آموزش عالی شهر تهران) مؤثر است.
موانع علمی در انجام پژوهش ازدیدگاه اعضاء هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان (پردیس­ها ومراکز آموزش عالی شهر تهران) مؤثر است.
موانع فردی در انجام پژوهش ازدیدگاه اعضاء هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان (پردیس­ها و مراکز آموزش عالی شهر تهران) مؤثر است.
موانع مدیریتی-سازمانی در انجام پژوهش ازدیدگاه اعضای هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان (پردیس­ها و مراکز آموزش عالی شهر تهران) مؤثر است.
۵-۱تعریف واژگان و اصطلاحات
تعریف نظری آسیب شناسی:
آسیب در فرهنگ فارسی چنین معنا شده است؛ آفت، بیماری، زخم، عیب، نقص، خسارت(معین،۱۳۷۵)، آسیب­شناسی شناخت درد ورنج و خسارت(عمید،۱۳۶۳)، در اصطلاح هم به آن دسته از علل و اختلالاتی اطلاق می­ شود که وجودشان تداوم و حرکت پدیده­ای را تهدید می­ کند وآن را از رسیدن به اهداف و آرمانش باز می­دارد و یا از کارایی لازم می­ اندازد.